Khi viết về một vụ tai nạn giao thông đã trải qua, bạn không cần kể lại từng giây của khoảnh khắc va chạm; phần đáng kể nhất thường là trước đó vài phút và rất nhiều ngày sau đó. Khoảnh khắc ấy có thể chỉ cần một câu. Câu chuyện thật nằm ở con người đã phải đứng dậy từ đó.
Bài này dành cho người từng bị tai nạn trên đường, người có mặt khi người thân gặp nạn, hay người từng là bên gây ra va chạm mà vẫn mang nó theo. Bạn sẽ thấy cách viết vòng quanh khoảnh khắc khó nhất, kể quãng hồi phục, viết về người liên quan cho công bằng, lưu ý pháp lý ở mức nguyên tắc, và những lúc cần người giúp ngay.
Viết vòng quanh khoảnh khắc khó nhất
Trí nhớ về một vụ tai nạn thường rất lạ. Có người nhớ rõ màu áo của người đi đường đứng gần đó nhưng không nhớ mình ngã thế nào. Có người nhớ từng âm thanh nhưng mất hẳn vài phút. Đó là điều nhiều người gặp, không có nghĩa bạn nhớ sai hay đang giấu điều gì. Khi viết, cứ ghi đúng như trí nhớ đang giữ, kể cả chỗ trống: "Đến đây thì mình không nhớ nữa."
Cách an toàn là viết vòng quanh. Kể buổi sáng hôm ấy: bạn đi đâu, vì sao vội hay không vội, trời nắng hay mưa, trong đầu đang nghĩ gì. Rồi kể ngay sau: người đầu tiên đến bên bạn, câu đầu tiên bạn nghe, cảm giác nằm trên lề đường hay trong xe cấp cứu. Khoảnh khắc va chạm ở giữa có thể chỉ là một câu ngắn, hoặc một khoảng trắng.
Không cần mô tả vết thương, máu, hiện trường. Những chi tiết ấy làm người viết sống lại cảnh cũ, làm người đọc khó chịu, và hiếm khi thêm được gì cho câu chuyện. Một chi tiết nhỏ, như chiếc dép văng ra giữa đường hay túi rau vương vãi, thường đủ để người đọc hiểu chuyện gì đã xảy ra mà không phải nhìn thấy nó.
Kể quãng hồi phục, phần dài nhất của câu chuyện
Cơ thể học lại. Lần đầu ngồi dậy, lần đầu tự đi vệ sinh, lần đầu bước được mười bước với nạng. Những cột mốc nhỏ ấy là xương sống của câu chuyện hồi phục. Kể chúng cụ thể, bằng cảm giác của bạn, không cần thuật ngữ y khoa.
Người chăm bạn. Mẹ ngủ trên chiếu cạnh giường bệnh, vợ xin nghỉ việc mấy tháng, người bạn chạy qua mỗi tối mang cơm. Viết về họ, cả những lúc mệt mỏi cáu gắt giữa hai bên, làm câu chuyện thật hơn một bài cảm ơn.
Những thứ mất đi. Một công việc, một mùa thi, một chuyến đi đã đặt, khả năng chơi thể thao như trước. Không cần cân đo được mất, chỉ cần gọi tên chúng.
Nỗi sợ đường. Nhiều người sau tai nạn thấy sợ khi ngồi lên xe, giật mình khi nghe tiếng phanh, tránh đi qua đoạn đường ấy. Kể về nỗi sợ, và những lần đầu tiên thử lại, thường là đoạn người đọc nhớ nhất.
Những gì còn lại. Vết sẹo, một cơn đau khi trời trở lạnh, thói quen đội mũ bảo hiểm cài thật chặt. Kết thúc bằng những dấu vết ấy, không cần bài học. Nếu hôm nay cuộc sống của bạn đã khác, nghề khác, nhịp sống chậm hơn, cũng chỉ cần kể đúng như nó là, không cần gắn cho nó một ý nghĩa lớn.
Một đoạn mẫu tự viết để minh hoạ
Dưới đây là đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định: "Sáu tháng sau mình mới ngồi lại lên xe máy. Không phải xe của mình, chiếc ấy đã bán. Thằng em chở, mình ngồi sau, hai tay bấu vào áo nó như hồi nhỏ. Đến ngã tư có cây bàng thì mình nhắm mắt. Nó không hỏi gì, chỉ chạy chậm lại. Qua ngã tư được một đoạn, mình mở mắt và thấy bà bán bánh mì vẫn ngồi đúng chỗ cũ, vẫn cái nón lá ấy. Lần đó mình mới khóc, không phải lúc ở viện."
Đoạn này không kể vụ tai nạn. Nó kể một lần đầu tiên thử lại, với nỗi sợ được thể hiện bằng hành động: bấu áo, nhắm mắt. Người em hiểu mà không cần nói, cho thấy sự chăm sóc lặng lẽ. Chi tiết bà bán bánh mì vẫn ngồi đúng chỗ là thứ cho thấy thế giới vẫn tiếp tục, và giọt nước mắt đến muộn là một sự thật về cảm xúc mà nhiều người từng trải sẽ nhận ra.
Khi tự viết, hãy tìm những "lần đầu tiên" của mình sau tai nạn: lần đầu đi qua chỗ ấy, lần đầu tự lái, lần đầu kể cho ai nghe. Mỗi lần đầu tiên có thể là một đoạn riêng, viết trong một buổi riêng. Đừng gộp nhiều lần đầu vào một buổi, vì mỗi lần như vậy đều mang theo một chút của nỗi sợ cũ, và bạn cần sức để đi qua từng cái.
Viết về người liên quan cho công bằng
Một vụ tai nạn thường có nhiều người: bên kia, người qua đường, người cấp cứu, người nhà. Cách viết về từng nhóm:
| Người trong chuyện | Nên viết | Nên tránh |
|---|---|---|
| Người lái xe phía bên kia | Điều bạn trực tiếp thấy, nghe; cả những cử chỉ tử tế nếu có | Suy đoán họ say, cố ý, có lỗi gì khi chưa có kết luận chính thức |
| Người qua đường giúp đỡ | Hành động cụ thể, lời họ nói | Nêu tên thật, tả ngoại hình nhận diện được |
| Nhân viên y tế | Sự chăm sóc bạn nhận được, giữ chung chung | Tên bệnh viện, tên bác sĩ, chê trách chuyên môn |
| Người nhà | Những việc họ đã làm, cả khi mệt mỏi | Kể chuyện riêng của họ khi chưa hỏi ý |
| Chính bạn, nếu bạn là bên gây ra | Trách nhiệm bạn nhận, điều bạn đã làm sau đó | Biện hộ, đổ lỗi; hoặc tự hành hạ đến mức không thể viết tiếp |
Nếu vụ việc còn đang được giải quyết, như bồi thường hay xử lý theo pháp luật, nên chờ đến khi xong mới cho người khác đọc, và hỏi ý kiến luật sư. Những gì bạn viết công khai có thể bị hiểu theo nhiều cách. Viết cho riêng mình thì không bị ràng buộc này.
Câu hỏi gợi nhớ cho từng buổi viết
Thay vì cố kể cả câu chuyện từ đầu đến cuối, mỗi buổi chọn một câu hỏi dưới đây và chỉ trả lời câu đó. Bỏ qua bất kỳ câu nào thấy quá nặng:
- Sáng hôm ấy bạn định đi đâu, làm gì, và kế hoạch ấy về sau ra sao?
- Ai là người đầu tiên bạn nhìn thấy hoặc nghe tiếng sau khi mọi chuyện xảy ra? Họ đã nói gì?
- Ai là người đầu tiên trong gia đình biết tin, và bạn đã thấy họ thế nào khi họ đến?
- Đêm đầu tiên ở nơi điều trị, điều gì khiến bạn không ngủ được, hoặc điều gì giúp bạn ngủ được?
- Việc nhỏ nào trong đời thường bạn phải nhờ người khác lần đầu tiên, và cảm giác khi nhờ là gì?
- Món ăn đầu tiên bạn thấy ngon trở lại là món gì, ai nấu?
- Bạn đã trả lời thế nào khi người quen hỏi "sao vậy", và câu trả lời ấy thay đổi ra sao theo thời gian?
- Lần đầu tiên đi lại qua chỗ xảy ra chuyện, bạn đi cùng ai, và đã làm gì ở đó?
Những câu trả lời ngắn này, sau vài tuần, sẽ thành một dãy cảnh nối với nhau. Lúc đó bạn có thể ghép chúng thành bài, hoặc giữ nguyên dạng từng mảnh, vì một câu chuyện kể bằng nhiều mảnh ngắn cũng là một hình thức đứng được.
Khi bạn là người gây ra tai nạn
Đây là câu chuyện ít được kể nhất. Người gây ra một vụ tai nạn, nhất là khi có người bị thương nặng hay mất, thường mang nó theo rất lâu, trong im lặng, vì cảm thấy mình không có quyền buồn. Viết có thể là một cách đối diện, nhưng cần làm rất cẩn trọng.
Trước hết, câu chuyện này chạm đến nỗi đau của gia đình bên kia. Viết cho riêng mình thì được tự do; đưa cho người khác đọc thì cần nghĩ đến việc gia đình ấy có thể đọc được. Không dùng câu chuyện để xin sự thông cảm của công chúng, càng không để giải thích lại vụ việc theo hướng có lợi cho mình.
Thứ hai, hãy viết về trách nhiệm một cách thẳng thắn mà không tự huỷ hoại. Có sự khác biệt giữa "mình đã sai ở điểm này và đây là những gì mình đã làm sau đó" với "mình là kẻ đáng chết". Câu thứ nhất là nhận trách nhiệm. Câu thứ hai là dấu hiệu bạn cần người giúp, và nên tìm đến chuyên gia tâm lý ngay.
Cũng nên nhớ rằng vụ việc có thể đã được giải quyết theo pháp luật nhưng nỗi day dứt thì không theo thời hạn nào. Viết không xoá được điều đã xảy ra. Nó chỉ giúp bạn nhìn rõ hơn mình đã làm gì, đang mang gì, và có thể sống tiếp ra sao với điều ấy một cách có trách nhiệm.
Khi nào cần người giúp ngay
Hãy dừng viết và tìm người ở bên khi:
- Bạn có ý nghĩ làm hại bản thân, nhất là khi mang cảm giác tội lỗi về vụ tai nạn. Gọi ngay người thân tin cậy, không ở một mình, và tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ.
- Có nguy hiểm tức thời về sức khoẻ, như vết thương cũ đau dữ dội bất thường, choáng, khó thở: gọi 115. Có người đe doạ bạn liên quan đến vụ việc: gọi 113.
- Nhiều tuần liền bạn gặp lại cảnh tai nạn trong giấc ngủ, giật mình liên tục, không dám ra đường đến mức không đi làm được.
- Viết làm bạn bị cuốn lại khoảnh khắc va chạm như đang xảy ra, không trở về hiện tại được.
Những phản ứng kéo dài sau tai nạn là điều chuyên gia tâm lý và bác sĩ có thể giúp. Đừng nghĩ mình phải tự chịu chỉ vì vết thương trên cơ thể đã lành.
Câu hỏi thường gặp
Không nhớ rõ lúc xảy ra tai nạn thì có viết được không?
Được. Nhiều người không nhớ vài phút quanh lúc va chạm. Cứ viết đúng như trí nhớ đang giữ, kể cả chỗ trống. Câu chuyện có thể đi vòng quanh khoảnh khắc ấy: trước đó vài phút và rất nhiều ngày sau.
Có cần tả vết thương và hiện trường không?
Không cần. Những chi tiết đó làm người viết sống lại cảnh cũ và làm người đọc khó chịu. Một chi tiết nhỏ như chiếc dép văng ra giữa đường thường đủ để người đọc hiểu.
Có nên viết người lái xe kia có lỗi không?
Chỉ kể điều bạn trực tiếp thấy và nghe. Không suy đoán họ say hay cố ý khi chưa có kết luận chính thức. Nếu vụ việc đang giải quyết, chờ xong mới cho người khác đọc và hỏi ý kiến luật sư.
Người gây tai nạn có nên viết về chuyện của mình không?
Có thể viết cho riêng mình để đối diện. Nếu cho người khác đọc, hãy nghĩ đến gia đình bên kia, không dùng bài để xin thông cảm hay biện hộ. Nếu cảm giác tội lỗi dẫn đến ý nghĩ làm hại bản thân, tìm chuyên gia tâm lý ngay.
Sau tai nạn sợ đi xe có nên viết về nỗi sợ đó không?
Có, đó thường là phần người đọc nhớ nhất. Kể những lần đầu tiên thử lại bằng hành động cụ thể. Nếu nỗi sợ khiến bạn không đi làm, không ra đường được trong thời gian dài, nên gặp chuyên gia tâm lý.
Viết về tai nạn mà bị cuốn lại cảnh cũ thì làm gì?
Dừng viết, đặt chân xuống sàn, nhìn quanh gọi tên đồ vật, nói thành tiếng ngày hôm nay. Gọi cho người tin cậy. Nếu xảy ra thường xuyên, tìm gặp chuyên gia tâm lý trước khi viết tiếp phần đó.