ThanPhan.comThân Phận
Viết về mất mát và tổn thương

Viết về chuyện bị bắt nạt thời đi học: nhìn lại khi đã lớn mà không tự trách mình

Người lớn viết lại chuyện từng bị bắt nạt ở trường: tìm lại giọng của đứa trẻ năm ấy, viết về bạn học cũ cho công bằng, giữ ẩn danh và biết lúc dừng.

Empty schoolyard in Nam Dinh late afternoon, an adult seen from behind standing near a row of old classroom doors, long shadows, fallen leaves

Khi đã lớn mà viết lại chuyện từng bị bắt nạt ở trường, việc khó nhất thường không phải nhớ lại, mà là thôi tự hỏi "tại sao hồi đó mình không phản kháng". Đứa trẻ năm ấy đã làm những gì nó làm được với sức của một đứa trẻ. Câu chuyện bạn viết hôm nay có thể là lần đầu tiên có người đứng về phía nó.

Bài này dành cho người trưởng thành muốn kể lại những năm bị trêu chọc, cô lập, đặt biệt danh, bị đánh hay bị bêu xấu thời đi học. Bài không bàn cách xử lý bắt nạt cho học sinh đang đi học, mà nói về việc kể lại: tìm lại giọng của đứa trẻ năm ấy, viết về bạn học cũ và thầy cô cho công bằng, giữ ẩn danh khi những người trong chuyện vẫn còn quen biết nhau, và những lúc nên dừng.

Vì sao nhiều năm sau vẫn muốn kể

Nhiều người ngạc nhiên vì đã ba mươi, bốn mươi tuổi mà một cái biệt danh thời lớp sáu vẫn làm mình chột dạ. Có người né họp lớp suốt hai mươi năm. Có người thấy mình hay im lặng trong các cuộc họp mà không hiểu vì sao, cho đến khi bắt đầu viết về những buổi ra chơi ngồi một mình. Những năm đi học chiếm một phần rất lớn trong tuổi thơ, và những gì xảy ra ở đó có thể đi theo người ta lâu hơn mình tưởng.

Viết lại không phải để trả thù, cũng không nhất thiết để tha thứ. Với nhiều người, mục đích đơn giản là hiểu: chuyện gì đã thật sự xảy ra, mình đã cảm thấy gì, và những gì của ngày ấy còn đang ảnh hưởng đến mình hôm nay. Khi được đặt xuống trang giấy với con mắt người lớn, câu chuyện thường hiện ra khác so với cách nó vẫn quay vòng trong đầu.

Cũng có người viết vì đã làm cha mẹ, và lo cho con. Kể lại chuyện của mình là cách để nhìn rõ hơn điều mình mong muốn cho con, mà không đem nỗi sợ cũ áp lên đứa trẻ hôm nay.

Tìm lại giọng của đứa trẻ năm ấy

Đứng ở độ cao của nó. Đứa trẻ mười một tuổi nhìn sân trường từ một độ cao khác, thấy cánh cổng xa hơn, thấy đám đông đáng sợ hơn. Khi tả cảnh, hãy tả bằng kích thước của đứa trẻ, không phải của người lớn đang nhớ lại.

Dùng từ của thời ấy. Biệt danh, câu trêu, tên trò đùa, tên quán nước trước cổng trường. Những từ ngữ ấy đưa người đọc về đúng thời điểm, nhanh hơn mọi đoạn giải thích.

Nhớ những điều đứa trẻ không hiểu. Hồi đó bạn có thể không biết vì sao cả nhóm đột nhiên không chơi với mình, vì sao thầy cô không can. Viết ra đúng sự không hiểu ấy, đừng vội giải thích bằng hiểu biết của người lớn. Phần giải thích nếu cần thì để ở đoạn sau, rõ ràng là góc nhìn của hôm nay.

Nhớ cả những chiến lược nhỏ. Đi đường vòng về nhà, giả ốm để nghỉ, ở lại thư viện suốt giờ ra chơi, cố học thật giỏi để được thầy cô che chở. Những việc ấy cho thấy đứa trẻ đã chủ động bảo vệ mình bằng mọi cách nó có, thay vì thụ động như nó thường bị nghĩ.

Tách hai giọng kể. Một giọng của đứa trẻ, kể chuyện ở thì hiện tại của năm ấy, và một giọng của người lớn, chen vào vài lần để nhìn lại. Hai giọng xen nhau giúp câu chuyện vừa sống động vừa có khoảng cách an toàn cho người viết.

Bỏ câu hỏi "tại sao mình không phản kháng"

Đây là câu hỏi hay gặp nhất trong các bản nháp về bị bắt nạt, và cũng là câu làm người viết đau nhất. Nó thường xuất hiện dưới nhiều dạng: "giá mình mạnh mẽ hơn", "lẽ ra mình phải méc thầy", "chắc tại mình kỳ quặc". Những câu ấy đặt trách nhiệm lên đứa trẻ, trong khi đứa trẻ ở vị trí yếu nhất trong cả câu chuyện.

Khi gặp câu như vậy trong bản nháp, thử đổi góc nhìn: nếu một đứa trẻ khác kể cho bạn nghe y hệt chuyện này, bạn có nói với nó "tại em không phản kháng" không? Phần lớn người lớn sẽ không. Hãy viết về chính mình bằng sự công bằng mà bạn dành cho đứa trẻ khác.

Điều này không có nghĩa là xoá hết những gì đứa trẻ đã làm. Nếu hồi đó bạn từng hùa theo bắt nạt một bạn khác để được nhóm chấp nhận, đó cũng là một phần thật của câu chuyện, và kể nó ra thường làm bài viết trung thực hơn hẳn. Chỉ là đặt mọi thứ trong bối cảnh: một đứa trẻ trong một môi trường mà người lớn không bảo vệ được nó.

Một mẹo nhỏ: sau mỗi buổi viết, đọc lại và gạch chân mọi câu tự trách. Không cần xoá ngay, chỉ cần thấy chúng. Nhiều người nhận ra số câu ấy nhiều hơn mình tưởng, và tự nhiên viết nhẹ tay hơn với bản thân ở lần sau.

Viết về bạn học cũ và thầy cô cho công bằng

Những người trong câu chuyện giờ đã lớn, có gia đình, có công việc, và có thể vẫn ở trong cùng nhóm bạn cũ với bạn. Bảng dưới gợi ý cách viết về từng nhóm người:

Người trong chuyệnĐiều nên làmĐiều nên tránh
Người cầm đầu bắt nạtKể hành động cụ thể bạn đã thấy, giữ ở thời điểm năm ấyPhán xét con người họ hôm nay, đoán đời sống hiện tại của họ
Những bạn đứng xemKể sự im lặng của họ như một phần bối cảnhĐổ hết trách nhiệm lên những đứa trẻ khác cũng đang sợ
Thầy cô, nhà trườngKể điều đã xảy ra khi bạn báo hoặc không báoNêu tên trường, tên thầy cô; kết luận về cả ngành giáo dục
Người bạn đã bênh vựcViết kỹ, cảm ơn, hỏi ý họ nếu định cho người khác đọcKể chuyện riêng của họ mà họ chưa đồng ý
Cha mẹ bạnKể họ biết gì, không biết gì, đã phản ứng ra saoBiến bài thành bản cáo trạng gia đình nếu đó không phải trọng tâm

Khi cho người khác đọc, hãy đổi tên, đổi tên trường, đổi tỉnh, đổi năm học. Những người cùng lớp thường nhận ra nhau qua chi tiết rất nhỏ như một biệt danh, một sự kiện của khối lớp. Nếu bài có khả năng khiến một người cụ thể bị nhận ra và bị chỉ trích, nên cân nhắc kỹ và hỏi luật sư khi có nguy cơ tranh chấp.

Một buổi viết mẫu về một ngày ở trường

Nếu chưa biết bắt đầu, thử một buổi viết khoảng bốn mươi phút theo các bước dưới. Chọn một ngày bình thường, không phải ngày tệ nhất:

  1. Năm phút đầu: ghi tên lớp, chỗ ngồi của bạn trong lớp, đường từ nhà đến trường. Chỉ liệt kê, chưa cần câu văn.
  2. Mười phút: tả buổi sáng ngày ấy từ lúc bước qua cổng trường, bằng mắt của đứa trẻ. Tiếng ồn, mùi căng tin, chỗ nhóm kia hay đứng.
  3. Mười phút: kể giờ ra chơi. Nếu đến đoạn khó, viết một câu ngắn gọi tên điều đã xảy ra rồi chuyển sang việc bạn làm sau đó.
  4. Năm phút: viết một đoạn bằng giọng người lớn hôm nay, bắt đầu bằng "bây giờ nhìn lại". Không phán xét đứa trẻ.
  5. Năm phút: ghi lại một điều tốt trong ngày ấy, dù nhỏ: một môn học bạn thích, một người bán hàng hay cho thêm, một con mèo ở góc sân.
  6. Năm phút cuối: gập sổ, đứng dậy, làm một việc bằng tay như rửa ấm chén hay tưới cây để trở về hiện tại.

Bước cuối nghe có vẻ thừa nhưng lại quan trọng. Buổi viết về ký ức nặng nên có một cái kết rõ ràng, để bạn không mang không khí của sân trường năm ấy theo suốt buổi tối.

Khi nhóm bạn cũ đọc được

Câu chuyện bị bắt nạt có đặc điểm là người trong chuyện thường vẫn ở gần: nhóm lớp trên mạng xã hội, buổi họp lớp, đám cưới bạn chung. Trước khi chia sẻ, nghĩ trước vài tình huống:

  • Có người nhắn xin lỗi. Bạn không có nghĩa vụ trả lời ngay, cũng không bắt buộc phải nhận. Có thể cảm ơn ngắn gọn và để thời gian trả lời phần còn lại.
  • Có người phủ nhận, nói bạn nhớ sai hoặc làm quá. Đừng tranh cãi trong phần bình luận. Trí nhớ của mỗi người khác nhau; bạn kể điều mình trải qua.
  • Có người kể rằng họ cũng từng bị như vậy, trong cùng lớp. Đó có thể là một kết nối bất ngờ, nhưng cũng là chuyện của họ, đừng đưa vào bài nếu họ chưa đồng ý.
  • Có người dùng bài của bạn để công kích người cầm đầu năm xưa. Bạn cứ nói rõ là mình không muốn câu chuyện bị dùng như vậy.

Nếu thấy những phản ứng ấy quá nặng, đăng ẩn danh hoặc chỉ gửi đến một chuyên mục, tuyển tập ngoài vòng quen biết là lựa chọn hợp lý.

Khi nào cần người giúp ngay

Hãy dừng viết và tìm người ở bên khi:

  • Ký ức về những năm ấy kéo theo ý nghĩ rằng mình vô giá trị, muốn biến mất hoặc làm hại bản thân. Gọi ngay người thân tin cậy, không ở một mình, và tìm gặp chuyên gia tâm lý hay bác sĩ.
  • Có nguy hiểm tức thời đến tính mạng, sức khoẻ: gọi 115. Có người đe doạ bạn: gọi 113.
  • Viết làm bạn mất ngủ, lo âu kéo dài nhiều tuần, hoặc khiến bạn né tránh công việc, các mối quan hệ.
  • Bạn nhận ra con mình hoặc một đứa trẻ quen biết đang bị bắt nạt. Chuyện của đứa trẻ cần được giải quyết với gia đình và nhà trường ngay, không chờ bạn viết xong chuyện của mình.

Gặp chuyên gia tâm lý không có nghĩa là bạn "có vấn đề". Đó là một người được đào tạo để giúp bạn đặt lại những ký ức nặng vào đúng chỗ, song song với việc viết.

Câu hỏi thường gặp

Đã lớn rồi mà vẫn ám ảnh chuyện bị bắt nạt hồi đi học có bình thường không?

Nhiều người trưởng thành vẫn mang theo những ký ức ấy. Viết lại là một cách để nhìn chúng rõ hơn. Nếu ký ức ảnh hưởng nhiều đến giấc ngủ, công việc hay các mối quan hệ, nên tìm gặp chuyên gia tâm lý.

Có nên nêu tên người từng bắt nạt mình khi viết không?

Không nên nếu bạn định cho người khác đọc. Hãy đổi tên, tên trường, nơi chốn và năm học. Kể hành động cụ thể ở thời điểm ấy, không phán xét con người họ hôm nay. Có nguy cơ tranh chấp thì hỏi luật sư trước.

Viết về chuyện bị bắt nạt có cần kết thúc bằng tha thứ không?

Không cần. Bạn có thể tha thứ, chưa tha thứ hay không định tha thứ. Một câu chuyện trung thực không cần kết thúc có hậu hay bài học. Điều quan trọng là bạn kể đúng điều mình trải qua.

Hồi đó mình cũng từng hùa theo bắt nạt bạn khác, có nên kể không?

Kể ra thường làm bài viết trung thực hơn. Hãy đặt nó trong bối cảnh một đứa trẻ trong môi trường thiếu sự bảo vệ, không biện hộ cũng không tự hành hạ mình. Nếu nhắc đến người bạn kia, giữ ẩn danh cho họ.

Bạn cũ nhắn xin lỗi sau khi đọc bài thì nên làm gì?

Bạn không có nghĩa vụ trả lời ngay hay chấp nhận. Có thể cảm ơn ngắn gọn và cho mình thời gian. Cuộc trò chuyện ấy là chuyện riêng, không cần đưa vào bài nếu bạn không muốn.

Khi viết mà thấy mình vô giá trị, muốn biến mất thì làm sao?

Dừng viết, gọi ngay cho người thân tin cậy và không ở một mình. Tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Nếu có nguy hiểm tức thời đến tính mạng, gọi 115.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138