Viết về người thân nghiện rượu hay nghiện ngập là viết về hai người trong cùng một con người: người bạn thương lúc tỉnh và người làm cả nhà sợ lúc say. Câu chuyện thật nhất thường giữ được cả hai, thay vì chỉ kể một phía.
Bài này dành cho người lớn lên với cha hoặc mẹ nghiện rượu, người có anh chị em, vợ chồng hay con cái nghiện ngập, và muốn viết về những năm ấy. Bài không hướng dẫn cai nghiện hay điều trị, không chẩn đoán ai. Bạn sẽ thấy cách giữ cả thương lẫn giận trên trang giấy, những khuôn mẫu lặp lại đáng ghi, cách viết mà không biến bài thành bản án, chuyện ẩn danh, và những lúc cần người giúp ngay.
Hai người trong cùng một người
Nhiều người con của người nghiện rượu kể rằng họ có hai người cha: người cha buổi sáng hiền lành, hay sửa đồ chơi, nhớ ngày sinh nhật con, và người cha buổi tối mà cả nhà nghe tiếng xe là im bặt. Cả hai đều là thật. Khó khăn khi viết là trí nhớ thường chỉ giữ một phía: hoặc chỉ nhớ những đêm khó, hoặc cố tình chỉ nhớ những buổi sáng đẹp.
Một câu chuyện chỉ có người cha say thì thành bản cáo trạng, người đọc khó đồng cảm hết với người viết. Một câu chuyện chỉ có người cha tỉnh thì dối lòng, và người viết thường thấy khó chịu khi đọc lại. Câu chuyện đứng được là câu chuyện để hai người ấy cùng xuất hiện, và để người đọc tự cảm thấy sự giằng co mà người viết đã sống trong nhiều năm.
Một cách tập là chia trang giấy làm hai cột. Một bên ghi những kỷ niệm đẹp, một bên ghi những kỷ niệm khó, về cùng một người. Đừng cố cân cho đều. Chỉ cần nhìn thấy cả hai cột tồn tại, bạn sẽ viết với giọng công bằng hơn, kể cả với chính mình.
Những khuôn mẫu lặp lại đáng ghi
Dấu hiệu báo trước. Tiếng chai va vào nhau trong túi, giờ về muộn hơn thường lệ, cách người ấy gọi tên một đứa con. Trẻ con trong những ngôi nhà như vậy thường đọc dấu hiệu rất giỏi. Ghi lại khả năng ấy cho thấy đứa trẻ đã phải lớn sớm thế nào.
Những lời hứa. Lời hứa bỏ rượu sau Tết, sau đám cưới con, sau lần đi viện. Lời hứa lặp lại là một phần đau lòng nhất của câu chuyện, và kể nó bằng đúng câu chữ người ấy đã nói thường mạnh hơn mọi bình luận.
Vai trò của từng người trong nhà. Người mẹ giấu chuyện với họ hàng, đứa con cả che cho em, đứa út làm trò cho không khí bớt căng. Nhiều gia đình có những vai không ai giao mà ai cũng nhận. Viết về các vai ấy giúp câu chuyện không chỉ xoay quanh người nghiện.
Những bí mật với bên ngoài. Bạn bè không bao giờ được mời về nhà, lời nói dối quen thuộc với thầy cô, cách giải thích vết bầm. Sự giữ kín ấy là một phần lớn trong trải nghiệm của người lớn lên cùng người nghiện.
Những ngày bình thường hiếm hoi. Một chuyến đi biển không có rượu, một mùa người ấy cai được vài tháng. Những ngày ấy thường được nhớ rất kỹ, vì chúng là hy vọng.
Viết mà không biến bài thành bản án hay bản chẩn đoán
Khi giận, người viết dễ dùng những từ gán nhãn: "con nghiện", "kẻ bệnh hoạn", "đồ vô dụng". Những từ ấy có thể là đúng cảm xúc lúc đó, và nếu bạn viết cho riêng mình thì cứ để. Nhưng trong bản cho người khác đọc, nhãn dán làm người đọc dừng lại ở cái nhãn, không còn thấy con người, và cũng không còn thấy bạn.
Thay vì gán nhãn, kể hành động. "Ba uống đến khi gục trên bàn" nói nhiều hơn "ba là con sâu rượu". Thay vì kết luận về bệnh, kể điều bạn thấy. Bạn không cần biết người ấy có bệnh gì, thiếu gì, vì sao họ uống. Đó là phần của bác sĩ. Phần của bạn là điều đã xảy ra với bạn và gia đình.
Cũng tránh kể về việc dùng chất kích thích theo kiểu mô tả chi tiết cách dùng, nơi mua, liều lượng. Những thông tin ấy không giúp câu chuyện, lại có thể bị người đọc đang gặp khó khăn hiểu sai. Một câu ngắn để người đọc biết chuyện gì đang diễn ra là đủ.
Nếu người thân đã cai được hoặc đang cố gắng cai, hãy nghĩ kỹ về thời điểm chia sẻ. Một bài kể chuyện cũ được đăng đúng lúc họ đang gượng dậy có thể ảnh hưởng đến họ nhiều hơn bạn nghĩ. Điều đó không có nghĩa bạn phải im lặng mãi, chỉ là cân nhắc lúc nào và với ai.
Giữ ẩn danh cho người thân và cho mình
Câu chuyện nghiện ngập trong gia đình liên quan đến đời tư, sức khoẻ và danh dự của người khác, nhiều khi cả công việc của họ. Một số cách xử lý:
| Chi tiết | Vì sao nhạy cảm | Cách viết thay thế |
|---|---|---|
| Tên, nghề nghiệp của người nghiện | Có thể ảnh hưởng công việc, quan hệ xã hội của họ và của cả gia đình | Đổi tên, đổi nghề sang một nghề tương đương |
| Nơi ở, tên xóm, tên quán quen | Hàng xóm nhận ra ngay | Nói chung là "một khu phố nhỏ", "quán đầu ngõ" |
| Chuyện đi cai, đi viện | Là thông tin sức khoẻ, rất riêng tư | Chỉ nhắc ở mức "có thời gian người ấy đi chữa", không ghi nơi |
| Chuyện va chạm với pháp luật | Dễ thành bêu xấu, có thể còn đang giải quyết | Bỏ hẳn, hoặc hỏi luật sư trước khi nhắc |
| Tên anh chị em, con cái | Họ có câu chuyện riêng và quyền riêng | Đổi tên, hỏi ý họ trước khi cho người khác đọc |
Ngay cả khi người thân đã mất, những người còn lại trong gia đình vẫn bị ảnh hưởng nếu câu chuyện bị nhận ra. Nếu có khả năng dẫn tới tranh chấp, hãy hỏi luật sư trước khi đăng ở đâu.
Còn một người cần được bảo vệ nữa là chính bạn. Nếu bạn đang đi làm trong một môi trường nhỏ, nơi mọi người biết gia đình nhau, một bài viết ký tên thật có thể khiến đồng nghiệp nhìn bạn khác đi, hỏi han những điều bạn không muốn trả lời. Đăng ẩn danh, hoặc chỉ gửi đến một tuyển tập in ít người quen đọc, là cách giữ cho câu chuyện được kể mà đời sống hằng ngày của bạn không bị xáo trộn. Bạn luôn có thể ký tên thật sau này, còn đã ký rồi thì khó rút lại.
Viết về chính mình trong câu chuyện
Người viết về người thân nghiện ngập thường viết rất nhiều về người kia và rất ít về mình. Nhưng người đọc cần biết bạn là ai trong ngôi nhà ấy: đứa trẻ hay đi đón cha ở quán, người vợ thức khuya đếm tiếng xe, đứa em được anh chị che chở. Bạn đã thích gì, mơ gì, giỏi gì trong những năm ấy? Bạn mang theo những thói quen nào đến tận bây giờ, như ngủ không sâu, ghét mùi rượu, hay quá cẩn thận với tiền bạc?
Đây cũng là chỗ dễ tự thương hại hoặc tự tôn vinh. Thay vì viết "mình đã chịu đựng quá nhiều", kể một buổi tối cụ thể. Thay vì "mình đã vượt qua tất cả", kể một việc bạn làm khác đi trong gia đình của mình bây giờ. Chi tiết cụ thể giữ cho giọng văn đứng vững, không bị lún về phía nào.
Nếu bạn từng có lúc chính mình cũng uống nhiều, hoặc lo mình đi theo vết xe cũ, bạn có thể viết về điều đó một cách trung thực. Nhưng nếu nỗi lo ấy đang là thật ở hiện tại, việc cần làm trước tiên là nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia, viết để sau.
Câu hỏi gợi nhớ cho từng giai đoạn
Tuổi nhỏ. Lần đầu tiên bạn nhận ra người ấy khác lúc say là khi nào? Bạn đã hiểu chuyện đó thế nào với đầu óc của một đứa trẻ? Ai đã giải thích, hay không ai giải thích?
Tuổi mới lớn. Bạn đã giấu chuyện nhà với bạn bè ra sao? Có người bạn nào biết không? Bạn có giận người còn lại trong nhà, người đã không bỏ đi, không làm gì khác không?
Khi rời nhà. Ngày đi học xa hay đi làm xa, bạn thấy nhẹ nhõm hay áy náy, hay cả hai? Bạn gọi điện về nhà vào giờ nào để tránh lúc người ấy đã uống?
Khi có gia đình riêng. Bạn chọn người bạn đời thế nào, có nghĩ đến chuyện ấy không? Bạn đặt luật gì trong nhà mình mà nhà cũ không có? Bạn kể với con về ông bà như thế nào?
Hôm nay. Người ấy còn hay đã mất, đã cai hay vẫn uống? Điều gì bạn đã nói được với họ, điều gì vẫn chưa? Không cần trả lời hết, chọn một câu cho mỗi buổi viết.
Khi nào cần người giúp ngay
Hãy gác việc viết và tìm người giúp khi:
- Người thân đang say có hành vi đe doạ, bạo lực với bạn hoặc người trong nhà: gọi 113. Có người bị thương hoặc người thân có dấu hiệu nguy hiểm đến tính mạng do rượu, chất kích thích: gọi 115.
- Có trẻ em trong nhà đang không được an toàn. Cần báo cho chính quyền nơi cư trú hoặc cơ quan chức năng, không tự gánh một mình.
- Bạn có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc thấy không chịu nổi nữa. Gọi ngay người thân tin cậy, không ở một mình, và tìm gặp bác sĩ hay chuyên gia tâm lý.
- Bạn nhận ra mình đang dùng rượu hay chất gì đó để chịu đựng ký ức khi viết.
- Việc viết khiến bạn lo âu, mất ngủ kéo dài, ảnh hưởng đến công việc và gia đình hiện tại.
Gia đình của người nghiện cũng cần được hỗ trợ, không chỉ người nghiện. Cơ sở y tế, bác sĩ, chuyên gia tâm lý có thể chỉ cho bạn những nơi hỗ trợ người nhà ở gần.
Câu hỏi thường gặp
Viết về cha nghiện rượu có phải là bôi xấu cha mình không?
Kể lại điều mình trải qua không phải là bôi xấu. Hãy kể hành động cụ thể thay vì gán nhãn, giữ cả những kỷ niệm đẹp lẫn khó. Nếu định cho người khác đọc, đổi tên, nghề, nơi ở để gia đình không bị nhận ra.
Làm sao viết về người thân nghiện mà không chỉ toàn giận?
Chia trang làm hai cột: một bên kỷ niệm đẹp, một bên kỷ niệm khó, về cùng một người. Không cần cân cho đều, chỉ cần thấy cả hai. Viết cho riêng mình thì cứ để cơn giận ra hết, bản cho người đọc thì kể hành động thay vì phán xét.
Có nên kể người thân đã đi cai nghiện ở đâu không?
Không nên ghi nơi chốn. Đó là thông tin sức khoẻ rất riêng tư. Chỉ nhắc ở mức có một thời gian người ấy đi chữa, nếu cần cho câu chuyện. Hỏi ý người đó hoặc gia đình trước khi cho người ngoài đọc.
Người thân đã cai được, có nên đăng câu chuyện cũ không?
Cân nhắc thời điểm. Một bài kể chuyện cũ đăng đúng lúc họ đang gượng dậy có thể ảnh hưởng đến họ. Bạn nên nói chuyện với họ trước, hoặc giữ bài lại một thời gian, hoặc chỉ gửi đến nơi không ai quen biết đọc.
Bài viết có nên nói người thân mình bị bệnh gì không?
Không cần và không nên tự kết luận. Việc chẩn đoán là của bác sĩ. Phần của bạn là kể điều đã xảy ra với bạn và gia đình, bằng những hành động, lời nói cụ thể mà bạn đã chứng kiến.
Khi người thân say và có hành vi nguy hiểm thì làm gì?
Đưa mình và trẻ em ra chỗ an toàn trước. Gọi 113 nếu có đe doạ, bạo lực; gọi 115 nếu có người bị thương hoặc người thân có dấu hiệu nguy hiểm đến tính mạng. Báo cho một người tin cậy biết bạn đang ở đâu.