ThanPhan.comThân Phận
Kỹ thuật kể chuyện đời thật

Giọng kể trong chuyện đời mình: người kể hôm nay và con người của ngày ấy

Khi kể chuyện đời mình luôn có hai người: bạn của ngày ấy đang sống và bạn hôm nay đang nhìn lại. Cách chọn khoảng cách, giọng kể và xưng hô cho hợp.

Silhouette of a middle-aged man on a balcony of an old apartment block in Hai Phong at night, looking down at a lit street, a cup of tea on the railing

Trong mọi câu chuyện đời thật kể ở ngôi thứ nhất đều có hai người: con người của ngày ấy, đang sống sự việc mà không biết điều gì sắp tới, và người kể hôm nay, đã biết hết và đang nhìn lại. Giọng kể là cách bạn phân vai cho hai người ấy: lúc nào để con người ngày ấy nói, lúc nào để người kể hôm nay xen vào, và họ đứng cách nhau bao xa.

Hiểu được hai lớp này giải quyết rất nhiều vấn đề mà người viết chuyện đời mình hay gặp: giọng văn lúc ngây ngô lúc già dặn không rõ lý do, câu chuyện tuổi thơ mà nghe như lời người lớn giảng giải, hoặc ngược lại, chuyện đã qua hai mươi năm mà không có chút suy ngẫm nào. Các đoạn mẫu trong bài là đoạn tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định.

Hai người trong một chữ "mình"

Khi bạn viết "năm đó mình mười hai tuổi, mình tin rằng bố sẽ về trước Tết", chữ "mình" thứ hai thuộc về đứa trẻ mười hai tuổi. Nhưng người chọn kể câu ấy, đặt nó vào đầu đoạn, và biết rằng bố đã không về, là người kể hôm nay. Người đọc cảm được cả hai: niềm tin của đứa trẻ và nỗi buồn lặng lẽ của người lớn đang thuật lại.

Chính khoảng cách giữa hai người ấy tạo ra chiều sâu cho chuyện đời thật. Truyện hư cấu có thể chỉ cần một nhân vật sống trong hiện tại của nó. Chuyện đời thật luôn mang theo câu hỏi ngầm: người kể đã hiểu ra điều gì từ những chuyện này? Nếu bài viết chỉ có giọng của con người ngày ấy, nó giống nhật ký. Nếu chỉ có giọng người kể hôm nay, nó giống bài nói chuyện. Câu chuyện hay thường có cả hai, đan vào nhau.

Không có tỉ lệ chuẩn. Có câu chuyện để con người ngày ấy dẫn gần hết, người kể hôm nay chỉ xuất hiện vài câu ở chỗ then chốt. Có câu chuyện ngược lại, người kể hôm nay dẫn dắt, con người ngày ấy chỉ hiện lên trong vài cảnh. Điều quan trọng là bạn chọn có ý thức, thay vì để hai giọng trộn lẫn ngẫu nhiên.

Ba mức khoảng cách giữa người kể và con người ngày ấy

Bảng dưới mô tả ba mức thường gặp. Ví dụ ở cột cuối là câu mẫu tự viết để minh hoạ.

MứcĐặc điểmHợp vớiCâu mẫu minh hoạ
Gần: sống lạiKể như đang xảy ra, chỉ biết những gì con người ngày ấy biết, ít nhận xétCảnh căng, cảnh tuổi thơ, khoảnh khắc mọi thứ thay đổi"Cô giáo gọi tên. Mình đứng dậy, tay vẫn nắm cục tẩy."
Giữa: kể có nhìn lạiKể lại sự việc, thỉnh thoảng có một câu của người hôm nayPhần lớn câu chuyện đời thật"Mình đứng dậy, chưa biết rằng đó là lần cuối cô gọi tên mình."
Xa: suy ngẫmNgười kể hôm nay nói trực tiếp, nhìn lại cả quãng đờiĐoạn chuyển, đoạn kết, những chỗ cần hiểu biết của người lớn"Phải mất hai mươi năm mình mới hiểu vì sao hôm ấy cô không nhìn mình."

Một câu chuyện tốt thường di chuyển giữa các mức này theo nhịp: đến gần ở những cảnh quan trọng, lùi xa ở những đoạn chuyển. Lỗi là đứng mãi ở một mức, hoặc nhảy giữa các mức trong cùng một câu mà không có lý do.

Những dấu hiệu giọng kể đang lệch

Đứa trẻ nói như người lớn. Cảnh bảy tuổi mà nhân vật nghĩ "mình nhận ra sự bất công của xã hội". Đứa trẻ bảy tuổi chỉ thấy bạn được ăn kem còn mình thì không. Cứ cho con người ngày ấy nghĩ đúng tầm của họ; hiểu biết người lớn thì người kể hôm nay nói, tách bạch ra.

Người kể hôm nay giảng quá nhiều. Sau mỗi cảnh lại có một đoạn rút ra bài học. Người đọc thấy bị dắt tay. Một câu nhìn lại đúng chỗ có sức nặng hơn mười câu ở khắp nơi.

Người kể hôm nay giấu biến. Câu chuyện kể chi tiết chuyện mười năm trước mà người đọc không hề biết người kể nghĩ gì về nó bây giờ. Với chuyện đời thật, sự im lặng hoàn toàn ấy làm người đọc hụt, nhất là ở đoạn kết.

Giọng biết trước làm hỏng cảnh căng. Câu "đó là ngày tồi tệ nhất đời mình" đặt ngay trước một cảnh căng sẽ báo trước cho người đọc và lấy đi sự chờ đợi. Ở cảnh căng, kéo người kể lại gần, để người đọc sống cùng con người ngày ấy.

Từ ngữ của hôm nay lọt vào ngày ấy. Một cảnh năm chín mấy mà nhân vật nghĩ bằng những từ chỉ mới phổ biến gần đây làm người đọc khựng lại. Từ ngữ của con người ngày ấy nên thuộc về thời của họ.

Đoạn mẫu: một cảnh, ba khoảng cách

Ba đoạn dưới tả cùng một khoảnh khắc giả định: người con mười sáu tuổi chứng kiến bố mẹ bàn chuyện bán mảnh vườn. Cả ba là đoạn mẫu tự viết để minh hoạ.

Gần: "Bố đặt tờ giấy lên mâm. Mẹ không nhìn. Mình gắp miếng trứng, nhai thật chậm để không phải nói gì."

Giữa: "Bố đặt tờ giấy lên mâm. Mẹ không nhìn. Mình gắp miếng trứng, nhai thật chậm. Lúc ấy mình chỉ nghĩ rằng nếu không ai nói gì thì chuyện có thể chưa xảy ra."

Xa: "Mảnh vườn ấy bán vào cuối năm, sau một bữa cơm mà không ai nói câu nào. Bây giờ nghĩ lại, mình hiểu sự im lặng đó không phải giận dỗi, mà là cách bố mẹ chia nhau nỗi xấu hổ không trả nổi nợ."

Đoạn gần mạnh về cảm giác nhưng người đọc chưa biết tờ giấy là gì. Đoạn giữa thêm một câu suy nghĩ của con người ngày ấy, còn rất trẻ con. Đoạn xa tóm cả sự việc và thêm hiểu biết người lớn. Trong một câu chuyện hoàn chỉnh, rất có thể bạn dùng đoạn gần cho cảnh, rồi vài trang sau, ở đoạn kết, mới để câu của đoạn xa xuất hiện. Hiểu biết đến muộn, đúng như nó đã đến muộn trong đời thật.

Xưng hô và ngôi kể khi viết về chính mình

Tiếng Việt cho người kể nhiều lựa chọn xưng hô, và mỗi lựa chọn đổi khoảng cách. Vài điều cần cân nhắc:

  • "Mình" thân mật, gần, hợp với lối kể tâm sự. Đây là lựa chọn phổ biến nhất của người viết chuyện đời mình trên mạng và trong các tuyển tập.
  • "Em", "con", "cháu" đặt người kể trong một quan hệ cụ thể với người đọc tưởng tượng, như kể cho một người lớn hơn nghe. Hợp với lá thư, kém hợp với câu chuyện dành cho người đọc rộng.
  • Tên riêng hoặc "cô ấy", "anh ấy" cho chính mình là kể ở ngôi thứ ba về bản thân. Cách này tạo khoảng cách lớn, đôi khi giúp người viết kể được chuyện quá đau mà ngôi thứ nhất không viết nổi.
  • Đổi ngôi giữa các phần: ngôi thứ ba cho phần tuổi thơ, ngôi thứ nhất cho phần hiện tại. Cách này làm rõ hai lớp người kể, nhưng cần giữ nhất quán trong từng phần.
  • Xưng hô với người trong chuyện nên giữ như thật: "ba", "má", "u", "bầm". Đổi cách gọi giữa chừng có thể là chủ ý, ví dụ khi quan hệ thay đổi, nhưng phải để người đọc thấy lý do.

Nếu bạn thấy không thể viết một đoạn nào đó ở ngôi thứ nhất vì quá gần, thử chuyển nó sang ngôi thứ ba trong bản nháp. Nhiều người viết thấy khoảng cách ấy giúp họ đi hết đoạn khó; sau đó có thể chuyển lại hoặc giữ nguyên.

Khoảng cách kể khi viết về chuyện đau

Với những ký ức nặng như mất người thân, bị đối xử tệ, những năm túng quẫn, khoảng cách kể không chỉ là lựa chọn nghệ thuật. Nó còn là cách người viết tự giữ mình. Kể quá gần, sống lại từng giây của khoảnh khắc đau, có thể làm bạn mất ngủ nhiều ngày sau buổi viết. Kể từ xa hơn, bằng giọng của người hôm nay đã đi qua, cho phép bạn chạm vào chuyện cũ mà không bị kéo hẳn vào trong.

Một cách nhiều người dùng là viết bản đầu ở khoảng cách xa, như đang kể lại cho một người bạn tin cậy, nhiều tóm lược, ít cảnh. Khi thấy đủ vững, mới thử kéo một hai khoảnh khắc lại gần. Không có nghĩa vụ phải dựng mọi cảnh đau thành cảnh đầy đủ; một câu chuyện có thể đứng vững với những khoảng trống được cố ý để lại.

Nếu trong lúc viết bạn thấy khó thở, run, hoặc những hình ảnh cũ trở lại dồn dập mà không dừng được, hãy dừng buổi viết, làm một việc bình thường với tay chân, và nói chuyện với một người tin cậy. Khi những phản ứng ấy kéo dài hoặc nặng dần, nên tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc đến cơ sở y tế. Nếu có nguy hiểm tức thời cho bạn hay người khác, gọi ngay 113 hoặc 115. Câu chuyện có thể chờ; sức khoẻ của bạn thì không.

Tìm giọng kể cho câu chuyện của bạn

Giọng kể ít khi có ngay từ bản nháp đầu. Các bước dưới đây giúp bạn nhận ra mình đang kể từ đâu và điều chỉnh có chủ ý.

  1. Viết một đoạn ngắn trả lời câu hỏi: bây giờ mình nghĩ gì về chuyện đó? Đây là giọng của người kể hôm nay. Đọc to để nghe nó.
  2. Viết một cảnh quan trọng chỉ bằng những gì con người ngày ấy biết, không một câu nhìn lại. Đây là giọng của con người ngày ấy.
  3. Đặt hai đoạn cạnh nhau. Để ý khác biệt về độ dài câu, từ ngữ, nhịp. Đó là hai nốt nhạc bạn sẽ dùng.
  4. Đọc lại bản nháp chính, gạch dưới mọi câu thuộc về người kể hôm nay. Nếu chúng dày đặc khắp nơi, giữ lại những câu ở đoạn chuyển và đoạn kết, cắt bớt ở giữa các cảnh.
  5. Ở cảnh quan trọng nhất, thử bỏ hết câu nhìn lại. Nếu cảnh vẫn đứng được, cứ để vậy; hiểu biết của người lớn có thể dời xuống đoạn sau.
  6. Đọc đoạn kết và hỏi: người kể hôm nay đã nói đủ chưa, hay nói quá? Một hai câu thật, không phải bài học, thường là đủ.

Câu hỏi thường gặp

Có nên viết chuyện tuổi thơ bằng giọng trẻ con không?

Có thể, nhưng giữ ở mức cách nhìn và mối quan tâm của trẻ, không bắt chước ngữ pháp trẻ con. Người đọc cần tin rằng đó là góc nhìn của đứa trẻ, còn câu văn vẫn do người lớn viết. Giọng trẻ con giả tạo dễ làm người đọc khó chịu hơn giọng người lớn.

Kể chuyện đời mình ở ngôi thứ ba có làm giảm tính chân thật không?

Không nhất thiết. Ngôi thứ ba tạo khoảng cách, và khoảng cách đó có khi giúp người viết thành thật hơn về những điều xấu hổ hay đau đớn. Nếu gửi cho một nơi đăng, có thể ghi chú ngắn rằng đây là chuyện có thật của người viết.

Giọng kể khác giọng văn ở điểm nào?

Giọng văn là dấu vân tay của người viết qua mọi bài: cách chọn chữ, độ dài câu, nhịp. Giọng kể là chỗ đứng của người kể trong một câu chuyện cụ thể: đứng gần hay xa sự việc, biết bao nhiêu, xen vào lúc nào. Cùng một giọng văn có thể kể nhiều giọng kể khác nhau.

Có được để người kể hôm nay xen vào giữa cảnh căng không?

Được, nếu câu xen ngắn và làm cảnh nặng thêm, như một câu báo trước nhẹ nhàng khiến người đọc nín thở. Nhưng xen vào để giải thích hay bình luận thì thường làm cảnh xẹp. Khi phân vân, thử bỏ câu xen và đọc lại.

Chuyện mới xảy ra gần đây thì người kể hôm nay nói gì?

Khi khoảng cách thời gian còn ngắn, người kể hôm nay chưa có nhiều hiểu biết để nói, và điều đó cũng được. Nói thật là mình chưa hiểu hết, hoặc đơn giản là kể gần, ít bình luận. Nhiều người chọn chờ thêm một thời gian rồi mới viết bản để chia sẻ.

Có nên đọc hồi ký của người khác để học giọng kể không?

Rất nên, và đọc chậm. Mỗi lần thấy một câu nhìn lại, hỏi vì sao nó nằm ở chỗ đó. Ghi lại vài câu bạn thích nhất về cách xen giọng. Học cách tác giả chọn khoảng cách, đừng chép giọng văn của họ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138