ThanPhan.comThân Phận
Viết về mất mát và tổn thương

Viết về giai đoạn suy sụp tinh thần đã đi qua: kể trung thực, không tự chẩn đoán

Cách kể lại những tháng suy sụp, trầm uất đã qua: viết khi đã đứng vững, gọi tên mà không tự chẩn đoán, nói về ý nghĩ tự hại an toàn và biết khi nào cần giúp.

Rooftop of an apartment block in Hanoi at sunrise, a young woman seen from behind holding a warm mug, laundry lines and potted herbs around her, calm pale light

Câu chuyện về một giai đoạn suy sụp tinh thần nên được viết khi bạn đã đứng vững trở lại, nhìn về nó như chuyện đã qua, chứ không phải khi đang ở giữa nó. Nếu bạn đang ở trong những ngày tối nhất, việc cần làm trước tiên là tìm người ở bên và gặp người có chuyên môn; trang viết có thể chờ.

Bài này dành cho người đã từng qua những tháng không muốn ra khỏi giường, mất hứng thú với mọi thứ, thấy mình vô dụng, có khi có ý nghĩ không muốn sống, và nay muốn kể lại cho mình hoặc cho người khác. Bài không chẩn đoán, không thay cho chuyên gia. Bạn sẽ thấy cách gọi tên giai đoạn ấy mà không tự dán nhãn, cách kể đời sống thường ngày của những tháng ấy, cách nói về ý nghĩ tự hại sao cho an toàn với người viết và người đọc, và những lúc cần người giúp ngay.

Viết khi đã đứng vững, không phải giữa cơn

Có một khác biệt quan trọng giữa viết nhật ký trong lúc đang buồn và viết câu chuyện về một giai đoạn đã qua. Nhật ký lúc khó có thể giúp bạn trút ra, và nhiều người vẫn làm vậy. Nhưng một câu chuyện để kể, nhất là để người khác đọc, cần một khoảng cách: bạn phải nhìn được cả lúc vào, lúc ở trong, và lúc ra.

Làm sao biết mình đã đủ vững? Không có thước đo chính xác, nhưng vài dấu hiệu đáng để ý: bạn ngủ và ăn tương đối đều đặn đã một thời gian, làm được việc thường ngày, nghĩ về giai đoạn ấy mà không bị kéo trở lại cảm giác cũ, và có ít nhất một người biết chuyện để bạn gọi khi cần. Nếu bạn đang được chuyên gia theo dõi, có thể hỏi họ về việc viết.

Nếu bạn bắt đầu viết rồi thấy mình đang trượt lại, ngủ kém đi, những ý nghĩ cũ quay về, hãy dừng. Đó không phải bạn thất bại, chỉ là chưa phải lúc. Câu chuyện sẽ còn đó.

Gọi tên giai đoạn ấy mà không tự dán nhãn

Dùng từ của bác sĩ nếu đã có. Nếu bạn đã được chuyên gia chẩn đoán và thấy thoải mái nói ra, có thể dùng đúng từ ấy. Nếu chưa từng đi khám, đừng tự kết luận mình bị bệnh gì. Viết "một giai đoạn suy sụp", "những tháng tối", "lúc mình chìm xuống" là đủ.

Mô tả thay vì kết luận. "Ba tuần liền mình không mở rèm cửa" nói nhiều hơn "mình bị trầm cảm nặng". Mô tả cụ thể vừa trung thực, vừa không biến bài viết thành tài liệu y khoa mà người đọc có thể tự đối chiếu rồi tự chẩn đoán.

Tránh so mức độ. Không cần chứng minh mình đã khổ đến đâu, cũng không cần nói "chắc người khác còn khổ hơn". Mỗi người có trải nghiệm riêng.

Đừng ngại những từ đời thường. "Mệt", "trống rỗng", "tê liệt", "không thấy gì nữa". Người đọc từng trải sẽ nhận ra mình trong những từ giản dị ấy nhanh hơn trong thuật ngữ.

Kể đời sống thường ngày của những tháng ấy

Người chưa từng trải qua thường hình dung giai đoạn suy sụp là những cơn khóc lớn. Người đã trải qua thì biết nó thường rất im lặng: chén cơm để nguội, tin nhắn chưa đọc chất thành đống, chiếc áo mặc ba ngày liền, cảm giác đánh răng cũng là một việc lớn. Kể những điều đời thường ấy là cách giúp người đọc hiểu, và giúp chính bạn thấy rõ mình đã đi qua những gì.

Hãy kể cả những cách bạn đã cố giữ mình: đặt báo thức để nhớ ăn, nhờ bạn gọi điện mỗi tối, chỉ đặt mục tiêu tắm một lần trong ngày. Những chiến lược nhỏ ấy là bằng chứng của sức chống đỡ, thứ mà người trong cuộc thường không nhận ra lúc đó.

Kể cả những người xung quanh, và cách họ đã hiểu hoặc không hiểu. Người mẹ bảo "ra ngoài cho khuây khoả là hết", người đồng nghiệp lặng lẽ làm hộ phần việc, người bạn ngồi cạnh mà không hỏi gì. Viết công bằng với cả những người đã nói sai, vì phần lớn họ nói sai vì không biết, không vì không thương.

Nói về ý nghĩ tự hại một cách an toàn

Nếu giai đoạn ấy có những ý nghĩ không muốn sống hoặc làm hại bản thân, bạn có quyền kể về nó. Nhưng cần kể sao cho an toàn với chính mình và với người đọc, vì người đọc có thể đang ở đúng chỗ bạn từng đứng:

  • Nói rằng những ý nghĩ ấy đã có, bằng một câu ngắn, rõ ràng. Không mô tả cách thức, nơi chốn, phương tiện hay kế hoạch.
  • Đặt trọng tâm vào điều đã giúp bạn đi qua: ai đã ở bên, bạn đã gọi cho ai, bạn đã đến đâu để được giúp.
  • Không kể theo kiểu biến khoảnh khắc ấy thành cao trào bi tráng hay lãng mạn hoá nó.
  • Không viết rằng đó là lựa chọn hợp lý hay là lối thoát duy nhất, kể cả khi lúc đó bạn đã nghĩ như vậy. Có thể viết "lúc đó mình đã nghĩ…" rồi kể điều đã thay đổi.
  • Nói rõ rằng tìm người giúp là điều có thể làm, và nó đã có ý nghĩa với bạn.
  • Nếu chia sẻ công khai, cuối bài nhắc người đọc rằng nếu họ đang có những ý nghĩ tương tự thì hãy nói ngay với người tin cậy, gặp bác sĩ, và gọi 115 khi có nguy hiểm tức thời.

Nếu trong lúc viết phần này mà những ý nghĩ cũ quay trở lại, hãy dừng ngay, gọi cho một người tin cậy và không ở một mình.

Kể về con đường đi ra

Không có một khoảnh khắc thần kỳ. Người đọc hay chờ một bước ngoặt, nhưng phần lớn người từng trải kể rằng họ ra khỏi giai đoạn ấy rất chậm, từng chút, có tiến có lùi. Kể đúng như vậy giúp người đang ở trong đó không thất vọng khi mình chưa thấy bước ngoặt nào.

Người đầu tiên bạn nói thật. Có thể là bạn thân, anh chị em, một đồng nghiệp, một bác sĩ. Kể lại lần mở lời ấy: bạn đã nói câu gì, họ đã phản ứng ra sao. Đây thường là đoạn có ích nhất cho người đọc đang chưa dám mở lời.

Sự giúp đỡ chuyên môn, nói chung. Nếu bạn đã gặp bác sĩ hay chuyên gia tâm lý, có thể kể cảm giác lần đầu đến, những điều bạn ngại, những điều thấy khác đi. Không cần kể chi tiết điều trị, không khuyên ai dùng thuốc gì, vì mỗi người cần được chuyên gia của mình đánh giá riêng.

Những ngày lùi lại. Một tuần tưởng đã ổn rồi lại chìm. Kể cả những ngày ấy làm câu chuyện đáng tin hơn, và cho người đọc biết rằng lùi lại không có nghĩa là thất bại.

Một đoạn mẫu tự viết để minh hoạ

Dưới đây là đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định: "Mùa đông năm ấy, việc khó nhất trong ngày là đi từ giường ra đến bồn rửa mặt. Mình đếm bước. Mười một bước. Có hôm mình đứng ở bước thứ sáu rất lâu rồi quay về giường. Chị gái gọi điện mỗi tối lúc tám giờ, không hỏi gì nhiều, chỉ kể con chị hôm nay ăn được mấy thìa cơm. Mãi sau này mình mới biết chị đặt chuông báo cho cuộc gọi ấy suốt bốn tháng."

Đoạn này không dùng từ chẩn đoán nào, nhưng người đọc hiểu được sức nặng của những tháng ấy qua một con số rất nhỏ: mười một bước. Nó không kể ý nghĩ tự hại, mà kể về một người đã giữ kết nối, và chi tiết chiếc chuông báo được phát hiện muộn cho thấy người viết đã ra khỏi giai đoạn ấy, đủ để nhìn lại và thấy điều trước đây không thấy.

Khi tự viết, thử tìm một con số, một khoảng cách, một thói quen nhỏ của những tháng ấy. Rồi tìm một người đã giữ bạn lại bằng một việc rất bình thường. Hai chi tiết ấy thường đủ làm nên một đoạn đứng được.

Chuẩn bị trước khi cho người khác đọc

Kể chuyện sức khoẻ tinh thần của mình có thể giúp người khác bớt cô đơn, nhưng cũng có những điều nên nghĩ trước:

Điều cần cân nhắcVì saoCách làm
Nơi làm việc, người quen biếtĐịnh kiến vẫn còn ở nhiều nơi, có thể ảnh hưởng công việcCân nhắc đăng ẩn danh, đổi chi tiết nhận diện
Người thân được nhắc đếnHọ có thể cảm thấy bị trách hoặc bị lộ chuyện riêngCho họ đọc trước, hỏi ý những đoạn về họ
Người đọc đang ở giai đoạn khóCó thể bị kéo theo nếu bài nặng nề, không lối raGiữ trọng tâm ở việc đi qua, nhắc tìm người giúp
Bình luận thiếu hiểu biếtLời khuyên sai, phán xét có thể làm bạn chao đảoTắt bình luận hoặc nhờ người khác đọc giúp mấy ngày đầu
Lời khuyên điều trịNgười đọc làm theo mà không có chỉ địnhKể trải nghiệm, không khuyên thuốc hay cách chữa

Nếu sau khi đăng bạn thấy mình bất an nhiều hơn dự tính, bạn có quyền gỡ bài. Câu chuyện vẫn là của bạn, kể ra hay rút lại đều là quyết định của bạn.

Khi nào cần người giúp ngay

Hãy gác mọi việc viết và tìm người giúp ngay khi:

  • Bạn đang có ý nghĩ không muốn sống, có ý định làm hại bản thân. Gọi ngay cho người thân tin cậy, nói thật điều đang nghĩ, không ở một mình, và đến cơ sở y tế gần nhất.
  • Có nguy hiểm tức thời đến tính mạng của bạn hoặc người khác: gọi 115. Có người đe doạ bạn: gọi 113.
  • Những dấu hiệu của giai đoạn cũ quay lại kéo dài nhiều ngày: mất ngủ, bỏ ăn, không làm được việc gì, thấy mình vô giá trị.
  • Bạn đọc được bình luận hay tin nhắn của một người khác có dấu hiệu muốn làm hại bản thân. Khuyên họ tìm người thân và cơ sở y tế ngay, báo cho người có trách nhiệm nếu biết họ là ai; nguy hiểm tức thời thì gọi 115.

Gặp bác sĩ hay chuyên gia tâm lý một lần nữa sau khi đã khoẻ không có nghĩa là quay về vạch xuất phát. Đó là bạn đang chăm sóc mình bằng chính những gì đã học được.

Câu hỏi thường gặp

Đang trong giai đoạn suy sụp thì có nên viết thành câu chuyện không?

Lúc đó ưu tiên là tìm người ở bên và gặp người có chuyên môn. Ghi nhật ký ngắn để trút ra thì được, nhưng câu chuyện để kể nên chờ đến khi bạn đã đứng vững và nhìn lại được như chuyện đã qua.

Chưa đi khám bao giờ thì có nên viết là mình bị trầm cảm không?

Không nên tự kết luận. Hãy mô tả cụ thể những gì bạn đã trải qua, như không mở rèm, không ăn, mất hứng thú. Mô tả vừa trung thực vừa không khiến người đọc tự đối chiếu rồi tự chẩn đoán.

Có nên kể về ý nghĩ tự hại trong bài viết không?

Có thể, nếu bạn thấy cần. Hãy nói ngắn gọn rằng những ý nghĩ ấy đã có, không mô tả cách thức hay kế hoạch, và đặt trọng tâm vào điều đã giúp bạn đi qua cùng việc tìm người giúp.

Đăng chuyện sức khoẻ tinh thần có ảnh hưởng công việc không?

Có thể, vì định kiến vẫn còn. Cân nhắc đăng ẩn danh, đổi chi tiết nhận diện, hoặc chỉ gửi đến nơi ngoài vòng quen biết. Bạn luôn có quyền gỡ bài nếu thấy bất an.

Viết về giai đoạn cũ mà thấy mình trượt lại thì làm sao?

Dừng viết, quay về những việc giữ nhịp hằng ngày, nói với người tin cậy. Nếu các dấu hiệu cũ kéo dài nhiều ngày, hãy gặp lại bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Câu chuyện có thể chờ.

Đọc bình luận của người khác có ý muốn làm hại bản thân thì làm gì?

Khuyên họ nói ngay với người thân và đến cơ sở y tế. Nếu biết họ là ai, báo cho người có trách nhiệm hoặc người thân của họ. Có nguy hiểm tức thời thì gọi 115. Đừng tự xử lý một mình.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138