ThanPhan.comThân Phận
Viết về mất mát và tổn thương

Viết về những năm chăm người thân bệnh nặng: kể cả mệt mỏi lẫn yêu thương

Cách người chăm bệnh kể lại những năm bên giường người thân: một ngày thật, cả giận lẫn thương, giữ phẩm giá người bệnh, viết về anh chị em và viết đoạn kết.

Hospital courtyard in Hue at dusk, a middle aged man seen from behind pushing an empty wheelchair along a tiled path under frangipani trees, warm fading light

Những năm chăm người thân bệnh nặng là một câu chuyện riêng, của chính người chăm, chứ không chỉ là phần phụ trong câu chuyện về người bệnh. Bạn có quyền kể nó, kể cả những đêm cáu gắt, những lúc muốn bỏ chạy, bên cạnh những khoảnh khắc thương nhau nhất.

Bài này dành cho người đã hoặc đang chăm cha mẹ, vợ chồng, con cái hay anh chị em mắc bệnh nặng, kéo dài nhiều tháng nhiều năm. Bài không nói về kỹ thuật chăm sóc hay chuyện điều trị, mà nói về việc kể lại: một ngày thật của người chăm, cách viết cả giận lẫn thương mà không thấy tội lỗi, giữ phẩm giá cho người bệnh trên trang giấy, viết về anh chị em và việc chia gánh, viết đoạn kết khi người bệnh đã mất hoặc đã khá lên, và lúc nào bạn cần người giúp ngay.

Câu chuyện của người chăm cũng là một câu chuyện

Khi nghĩ đến việc kể về những năm ấy, nhiều người theo thói quen kể về người bệnh: bệnh tiến triển ra sao, đi viện bao nhiêu lần, những ngày cuối thế nào. Người chăm thì đứng ở rìa, như một cái bóng. Nhưng người chăm cũng đã sống những năm ấy, với một cuộc đời bị gác lại: công việc dở dang, bạn bè thưa dần, giấc ngủ chia thành từng khúc ba tiếng.

Kể từ vị trí của người chăm không phải là ích kỷ. Đó là góc nhìn mà rất nhiều người đang ở trong hoàn cảnh tương tự cần được đọc, vì nó cho họ thấy những gì họ đang cảm thấy là bình thường. Nó cũng là cách để bạn nhìn lại và thấy mình đã làm được nhiều thế nào, điều mà lúc đang chăm hiếm khi có thời gian để nhận ra.

Trong câu chuyện ấy, người bệnh vẫn hiện diện, nhưng như một người, không chỉ là một ca bệnh. Ông vẫn đòi nghe cải lương, bà vẫn càu nhàu chuyện con dâu nấu mặn, vợ vẫn hỏi chuyện cổ phiếu dù không nhớ nổi hôm nay thứ mấy. Những nét ấy làm câu chuyện có hơi thở.

Một ngày thật của người chăm

Một cách bắt đầu dễ là kể lại một ngày bình thường, từ sáng đến tối. Bảng dưới gợi ý các mốc trong ngày và điều đáng ghi ở mỗi mốc:

Mốc trong ngàyĐiều đáng ghiCâu hỏi gợi nhớ
Thức dậyÂm thanh đầu tiên bạn nghe, việc đầu tiên bạn làmBạn thức dậy vì báo thức hay vì tiếng gọi?
Buổi sángBữa ăn, việc vệ sinh, thuốc men nói chungViệc nào bạn đã quen tay đến mức không còn nghĩ?
Giữa ngàyViệc của chính bạn bị chen vào ra saoBạn đã bỏ lỡ gì của đời mình trong giờ này?
Buổi chiềuKhách đến thăm, cuộc gọi của họ hàngAi hỏi thăm bạn, không chỉ hỏi thăm người bệnh?
Buổi tốiMột khoảnh khắc yên, nếu cóLúc nào trong ngày hai người còn nói chuyện như xưa?
Nửa đêmNhững lần thức dậy, những ý nghĩ lúc ấyBạn nghĩ gì khi ngồi một mình lúc hai giờ sáng?

Đừng cố chọn một ngày đặc biệt. Ngày bình thường, lặp đi lặp lại hàng trăm lần, mới là thứ người chăm thực sự sống. Kể một ngày như vậy thật kỹ, người đọc sẽ tự nhân nó lên thành năm tháng.

Kể cả giận lẫn thương mà không thấy tội lỗi

Hầu như ai chăm người bệnh lâu năm cũng có những lúc cáu gắt, lúc thầm mong mọi chuyện kết thúc, lúc ghen tị với anh chị em được sống đời bình thường. Rồi họ thấy tội lỗi vì đã nghĩ như vậy. Khi viết, nhiều người cố tình bỏ những cảm xúc ấy đi để câu chuyện trông "đẹp" hơn, và câu chuyện mất đi phần thật nhất.

Bạn có thể kể chúng. Cáu gắt không xoá được tình thương; mệt mỏi không có nghĩa là không tận tâm. Người đọc từng chăm bệnh sẽ thấy nhẹ lòng khi đọc được rằng người khác cũng từng như vậy. Kể một cách cụ thể: "Đêm ấy mình đã nói to với mẹ, rồi ra hành lang đứng rất lâu" trung thực và dễ đồng cảm hơn những câu chung chung.

Điều nên tránh là biến những cảm xúc ấy thành lời phán xét người bệnh. "Mình đã giận" là chuyện của bạn. "Bà ấy thật khó chịu, ích kỷ" là kết luận về người khác, nhất là về một người đang bệnh và không thể kể phía của mình. Giữ cảm xúc ở ngôi thứ nhất, câu chuyện sẽ vừa thật vừa công bằng.

Giữ phẩm giá cho người bệnh trên trang giấy

Người bệnh nặng thường mất dần khả năng tự lo cho mình, và chính những chi tiết của sự mất mát ấy là thứ dễ làm tổn thương họ nhất khi được kể ra. Vài nguyên tắc:

  • Không tả chi tiết chuyện vệ sinh cá nhân, thân thể, những lúc người bệnh mất kiểm soát. Một câu nói chung là đủ để người đọc hiểu mức độ vất vả.
  • Không đăng ảnh người bệnh trong tình trạng yếu, kể cả khi đã che mặt, nếu họ không thể đồng ý hoặc đã mất mà gia đình chưa thống nhất.
  • Nếu người bệnh còn nhận thức được, hãy hỏi họ có muốn được viết về không, và muốn được nhớ đến thế nào.
  • Không gọi người bệnh bằng tên bệnh hay những từ hạ thấp, kể cả trong lúc kể về những ngày giận nhất.
  • Giữ riêng những lời người bệnh nói trong lúc mê sảng, lẫn lộn. Chúng không phải là con người thật của họ.
  • Không ghi tên cơ sở điều trị, tên bác sĩ, kết quả xét nghiệm.

Một phép thử đơn giản: nếu người bệnh, lúc còn khoẻ mạnh minh mẫn nhất, đọc được đoạn này, họ có thấy mình được tôn trọng không? Nếu câu trả lời là không chắc, hãy viết lại đoạn đó.

Viết về anh chị em và chuyện chia gánh

Kể đúng điều đã xảy ra. Ai ở gần, ai ở xa, ai góp tiền, ai góp sức, ai không góp gì. Chia gánh không đều là chuyện rất phổ biến, và kể ra trung thực là được, miễn là bạn giữ ở mức sự việc.

Nhớ rằng họ cũng có câu chuyện. Người em ở xa có thể cũng đang mang mặc cảm vì không về được. Người anh góp tiền mà ít về có thể đang chịu một áp lực khác. Bạn không cần biện hộ cho họ, chỉ cần để một khoảng trống cho khả năng ấy.

Tránh biến bài thành cuộc đòi công. Nếu đoạn nào bạn viết ra chủ yếu để chứng minh mình đã làm nhiều hơn, cứ giữ nó trong bản riêng. Bản cho người khác đọc nên giữ trọng tâm ở trải nghiệm, không ở bảng chia công.

Hỏi ý trước khi cho người khác đọc. Anh chị em có mặt trong câu chuyện, và người quen nhận ra họ rất dễ. Cho họ đọc trước những đoạn về họ, dù quyết định cuối cùng vẫn là của bạn.

Kể cả những lúc đoàn kết. Một đêm cả nhà thay nhau trực, một bữa cơm cả mấy anh em ngồi trong căng tin bệnh viện. Những khoảnh khắc ấy giữ cho câu chuyện không chỉ toàn trách móc.

Viết đoạn kết khi người bệnh đã mất hoặc đã khá lên

Trước khi viết đoạn kết, hãy đọc lại toàn bộ những gì đã viết và tự hỏi: câu chuyện này rốt cuộc là về điều gì? Có người nhận ra nó là về mối quan hệ với mẹ, được hàn gắn trong những năm chăm bệnh. Có người nhận ra nó là về chính mình, một người trước đây chưa từng biết mình kiên nhẫn đến thế. Câu trả lời ấy sẽ cho bạn biết đoạn kết nên đặt ở đâu.

Câu chuyện chăm bệnh có thể kết thúc theo nhiều cách. Người bệnh có thể đã mất, và người chăm đột nhiên có rất nhiều thời gian mà không biết làm gì với nó. Người bệnh có thể đã khá lên, và cả nhà phải học lại một nhịp sống khác. Hoặc chưa có kết thúc nào, việc chăm vẫn tiếp tục.

Nếu người bệnh đã mất, đoạn kết thường mạnh nhất khi kể về những ngày ngay sau: chiếc giường trống, những hộp thuốc còn lại, thói quen thức dậy lúc hai giờ sáng chưa bỏ được. Bạn không cần kể chi tiết những giờ cuối. Một hai câu cho khoảnh khắc ấy, rồi để câu chuyện ở lại với người chăm, người vẫn còn đó.

Nếu việc chăm vẫn đang tiếp diễn, đừng ép một cái kết. Kết ở một ngày bình thường, ở một câu người bệnh vừa nói, ở điều bạn định làm vào tuần tới. Câu chuyện còn dang dở mà trung thực vẫn đứng được.

Dù kết thúc thế nào, nhiều người chăm kể rằng phải rất lâu sau họ mới thôi cảm thấy mình đang "trực". Nếu bạn cũng vậy, có thể viết về chính cảm giác ấy, như một chương cuối.

Khi nào cần người giúp ngay

Người chăm thường lo cho người bệnh mà quên mình. Hãy dừng lại, tìm người giúp khi:

  • Bạn có ý nghĩ làm hại bản thân, hoặc có lúc sợ chính mình sẽ làm hại người bệnh vì quá kiệt sức. Đây là lúc phải nói ngay với người thân và tìm gặp bác sĩ hay chuyên gia tâm lý, không có gì đáng xấu hổ.
  • Người bệnh hoặc chính bạn gặp nguy hiểm tức thời về sức khoẻ: gọi 115.
  • Nhiều tuần liền bạn gần như không ngủ, sụt cân, đau ốm mà không đi khám, không còn ai để thay ca.
  • Sau khi người bệnh mất, bạn không thể quay lại nhịp sống bình thường trong thời gian dài, hoặc thấy cuộc sống không còn ý nghĩa.

Nhờ anh chị em, họ hàng thay ca, hỏi nhân viên y tế về các nơi hỗ trợ người chăm, tìm gặp chuyên gia tâm lý: đó là cách giữ cho cả bạn và người bệnh được an toàn, không phải là bỏ bê.

Nếu bạn đang viết trong lúc vẫn chăm, hãy coi buổi viết là một trong những khoảng nghỉ hiếm hoi của mình, không phải thêm một việc phải làm. Ngày nào quá mệt thì bỏ qua. Một dòng ghi vội lúc người bệnh đã ngủ cũng đủ giữ lại điều bạn muốn nhớ.

Câu hỏi thường gặp

Người chăm bệnh kể chuyện của mình có ích kỷ không?

Không. Người chăm cũng đã sống những năm ấy với một cuộc đời bị gác lại. Góc nhìn của bạn giúp những người đang chăm bệnh khác thấy cảm xúc của họ là bình thường, và giúp bạn nhận ra mình đã làm được bao nhiêu.

Có nên kể những lúc mình cáu gắt với người bệnh không?

Có thể, và nó thường làm câu chuyện thật hơn. Hãy giữ cảm xúc ở ngôi thứ nhất, kể cụ thể điều bạn đã làm và cảm thấy, tránh biến nó thành lời phán xét người bệnh.

Có nên đăng ảnh người thân lúc bệnh nặng kèm bài viết không?

Không nên nếu họ không thể đồng ý. Ảnh lúc yếu nhất dễ làm tổn thương phẩm giá của họ. Nếu muốn có ảnh, chọn ảnh đồ vật, khung cửa sổ hoặc ảnh của người ấy lúc còn khoẻ, sau khi gia đình thống nhất.

Anh chị em không phụ chăm thì có nên viết ra không?

Bạn có thể kể đúng sự việc, nhưng tránh biến bài thành cuộc đòi công. Để một khoảng trống cho câu chuyện của họ, và cho họ đọc trước những đoạn về họ trước khi đưa cho người khác.

Việc chăm vẫn chưa kết thúc thì viết đoạn kết thế nào?

Đừng ép một cái kết. Kết ở một ngày bình thường, một câu người bệnh vừa nói hay điều bạn định làm tuần tới. Câu chuyện còn dang dở mà trung thực vẫn có giá trị.

Kiệt sức khi chăm bệnh đến mức có ý nghĩ tiêu cực thì làm gì?

Nói ngay với người thân để được thay ca, tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Nếu có nguy hiểm tức thời cho bạn hay người bệnh, gọi 115. Nhờ giúp là cách giữ an toàn cho cả hai.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138