Khi một người thân vừa mất, việc viết về họ thường bắt đầu được nhất từ một thứ rất nhỏ: chiếc áo còn treo sau cửa, câu nói quen mỗi sáng, mùi dầu gió trên gối. Đừng bắt đầu bằng cả cuộc đời người đó, cũng đừng bắt đầu bằng ngày mất. Một kỷ niệm nhỏ, viết trong mười lăm phút, là đủ cho lần đầu.
Bài này dành cho người đang muốn ghi lại về cha, mẹ, ông bà, anh chị em, vợ chồng hay bạn thân vừa mất trong vài tuần hoặc vài tháng gần đây. Bạn sẽ thấy vì sao viết lúc nỗi đau còn mới khác với viết khi đã nguôi, những lối vào nhẹ nhàng, những điều nên hoãn lại, một đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, và dấu hiệu cho thấy bạn nên dừng bút để tìm người ở bên mình.
Viết lúc nỗi đau còn mới khác với viết khi đã nguôi
Trong những tuần đầu sau mất mát, trí nhớ thường rất lộn xộn. Có hôm bạn nhớ rõ từng tiếng bước chân trong hành lang bệnh viện, có hôm lại không chắc mình đã ăn gì từ sáng. Viết trong giai đoạn này không giống viết hồi ký, và cũng không nên đặt cho nó tiêu chuẩn của một bài văn hoàn chỉnh. Mục đích lúc này là giữ lại những mảnh còn tươi trước khi chúng phai đi, chứ chưa phải kể một câu chuyện có đầu có cuối.
Nhiều người ngại viết vì sợ viết ra sẽ đau hơn. Nỗi lo đó có cơ sở: có những đoạn bạn sẽ khóc, sẽ phải gập vở lại. Nhưng cũng có người thấy nhẹ đi một chút khi những gì quay vòng trong đầu được đặt xuống trang giấy, nhìn thấy được, không còn phải giữ hết trong người. Không ai biết trước mình thuộc kiểu nào. Cách an toàn là thử với liều nhỏ: một đoạn ngắn, một chi tiết, rồi để ý xem sau đó mình thấy thế nào trong vài giờ tiếp theo.
Khi đã qua một hai năm, bạn sẽ có khoảng cách để chọn chi tiết, sắp xếp thời gian, nhìn người đã mất như một con người trọn vẹn với cả cái hay lẫn cái dở. Những trang viết bây giờ sẽ là nguyên liệu quý cho lúc đó. Vì vậy cứ để chúng thô, đứt đoạn, lặp lại cũng không sao. Ghi ngày tháng ở đầu mỗi lần viết để sau này bạn biết mình đã nghĩ gì vào lúc nào.
Bắt đầu từ một đồ vật, một thói quen, một câu nói
Một đồ vật. Chọn một thứ người đó dùng hằng ngày: cặp kính, đôi dép, cái quạt nan, cuốn sổ ghi chi tiêu. Tả nó thật kỹ: màu, chỗ sờn, nơi nó thường nằm. Rồi viết một chuyện nhỏ gắn với nó. Đồ vật giữ cho câu chữ có chỗ bám, không trôi vào những câu chung chung kiểu "người là tất cả của mình" mà ai đọc cũng thấy giống nhau.
Một thói quen. Người đó dậy lúc mấy giờ, uống trà hay cà phê, gọi điện cho bạn vào ngày nào trong tuần, có tật gõ ngón tay lên bàn khi suy nghĩ không. Thói quen là thứ vắng đi rõ nhất sau mất mát, và cũng là thứ người đọc dễ hình dung nhất.
Một câu nói. Ghi nguyên câu nói quen của người đó, đúng giọng địa phương, đúng từ lóng nếu có. Đừng sửa cho chuẩn chính tả nếu sửa làm mất giọng. Một câu "ăn chưa con, ăn rồi thì đi ngủ đi" kể về một người mẹ nhiều hơn cả trang tính từ.
Một nơi chốn. Góc bếp, chiếc ghế ngoài hiên, quầy hàng ngoài chợ, ghế đá trong công viên. Tả nơi đó khi có người và khi vắng người. Sự đối lập này tự nói lên mất mát mà bạn không cần gọi tên nó ra.
Một câu hỏi chưa kịp hỏi. Nhiều người mang theo những câu hỏi không còn ai trả lời. Viết chúng thành một danh sách ngắn cũng là một cách bắt đầu, và đôi khi chính danh sách ấy trở thành xương sống cho một bài dài hơn về sau.
Những điều nên hoãn lại trong mấy tháng đầu
Có những phần của câu chuyện nên để dành cho lúc bạn vững hơn. Đây không phải điều cấm, chỉ là thứ tự hợp lý:
- Đổ lỗi và phán xét. Trong cơn đau, rất dễ viết những câu trách bác sĩ, trách anh chị em, trách chính mình. Cứ ghi ra trong vở riêng nếu cần, nhưng đừng đưa cho ai đọc và đừng đăng ở đâu cả. Vài tháng sau đọc lại, bạn sẽ tự biết phần nào là sự thật, phần nào là nỗi đau nói thay.
- Kết luận về ý nghĩa. Những câu như "mất mát dạy mình biết trân trọng" thường đến quá sớm và nghe gượng. Không cần bài học. Một trang viết thật thì tự nó có sức nặng.
- Chi tiết y khoa và giấy tờ. Tên bệnh, phác đồ, con số xét nghiệm hiếm khi giúp câu chuyện, lại dễ làm bạn quay lại những ngày căng thẳng nhất. Nếu muốn ghi để nhớ, ghi riêng một chỗ.
- Chuyện tài sản, thừa kế. Những va chạm trong gia đình sau tang lễ là chuyện có thật, nhưng viết về nó khi chưa ngã ngũ dễ làm căng thêm. Để sang một bên.
- Đăng lên mạng xã hội trong lúc xúc động. Một dòng tưởng nhớ ngắn là bình thường. Một bài dài kể chuyện riêng của gia đình thì nên đợi ít nhất vài ngày, đọc lại, hỏi người thân cùng tang trước khi đăng.
Hoãn lại không có nghĩa là quên. Bạn có thể làm một trang ghi chú tên là "để sau" và mỗi lần một ý muốn trồi lên thì ghi vào đó một dòng. Ý được ghi lại thì bớt réo trong đầu, và bạn quay lại với kỷ niệm nhỏ đang viết dở.
Một đoạn mẫu và vì sao nó đứng được
Dưới đây là đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, nhân vật là giả định, không phải chuyện của một người cụ thể nào: "Ba mất được hai mươi ngày thì cái radio bắt đầu tự tắt. Nó vẫn nằm trên nóc tủ lạnh như mấy chục năm nay, cái ăng-ten gãy nối bằng sợi kẽm ba quấn. Sáng nào mình cũng mở lại cho có tiếng người. Hôm qua mình mới để ý: ba không nghe đài vì tin tức, ba nghe để biết giờ. Đến đoạn báo giờ là ba đứng dậy đi tưới cây. Giờ cây vẫn được tưới, nhưng lệch giờ."
Đoạn này đứng được vì mấy lẽ. Nó bắt đầu bằng một đồ vật cụ thể, có chi tiết riêng là sợi kẽm quấn ăng-ten, thứ mà người đọc không tự nghĩ ra được. Nó không nói "mình nhớ ba vô cùng", nhưng việc mở đài mỗi sáng đã nói thay. Nó có một phát hiện nhỏ, ba nghe đài để biết giờ, cho thấy người viết vẫn đang hiểu thêm về người đã mất. Và nó kết bằng một hình ảnh lệch giờ, không rút ra bài học nào.
Bạn không cần viết hay như vậy ngay. Điều đáng học ở đây là cấu trúc: một đồ vật, một hành động hiện tại của người viết, một điều về người đã mất mà người viết mới nhận ra, và một hình ảnh khép lại. Bốn bước đó áp dụng được cho rất nhiều kỷ niệm khác nhau.
Viết về những ngày cuối và đám tang mà không sống lại từng giờ
Những ngày cuối bên giường bệnh và mấy ngày tang lễ thường là phần nặng nhất. Nhiều người thấy cần viết về nó, vì đó là lúc mọi thứ dồn lại. Nhưng nếu viết theo kiểu kể lại từng giờ, từng câu bác sĩ nói, từng lúc người thân trở nặng, bạn đang bắt mình trải qua lần nữa đúng những giờ khó nhất. Có cách khác.
Thứ nhất, chọn một khoảnh khắc thay vì cả chuỗi. Có thể là lúc bạn cầm tay người đó, lúc bạn ra hành lang mua chai nước, lúc một người hàng xóm mang nồi cháo đến. Một khoảnh khắc được kể kỹ thường mạnh hơn cả tuần được kể lướt. Thứ hai, đứng hơi lùi lại: kể từ vị trí của bạn ở thời điểm hiện tại, nói rõ đây là chuyện đã qua. Câu như "bây giờ nghĩ lại" giúp người viết có một chỗ đứng an toàn hơn là thả mình vào thì hiện tại của những ngày ấy.
Thứ ba, với tang lễ, hãy chú ý đến những người xung quanh hơn là nghi lễ. Bà cụ hàng xóm ngồi gấp giấy suốt đêm, đứa cháu nhỏ ngủ gục trên ghế nhựa, người bạn cũ đi xe khách cả đêm để kịp đến. Những chi tiết ấy vừa ấm, vừa thật, lại giúp câu chuyện không chỉ toàn nước mắt. Nếu một đoạn làm bạn khó thở, tim đập nhanh hoặc phải ngừng nhiều lần, đó là tín hiệu nên dừng phần này lại, quay về một kỷ niệm thường ngày dễ chịu hơn.
Viết theo các mốc thời gian sau mất mát
Không có lịch chuẩn cho nỗi buồn, mỗi người một nhịp. Bảng dưới chỉ là gợi ý cách chia việc viết theo thời gian, rút từ những gì người viết hay kể lại, không phải quy luật tâm lý:
| Giai đoạn | Thường dễ viết | Nên để sau |
|---|---|---|
| Vài tuần đầu | Ghi vụn: câu nói, đồ vật, việc người đó còn dang dở | Bài hoàn chỉnh, bài đăng dài, phần trách móc |
| Quanh các ngày giỗ, ngày lễ đầu tiên | Những khoảng trống: chiếc ghế không ai ngồi, món ăn không ai nấu | Kể lại chi tiết những ngày cuối |
| Sau khoảng nửa năm | Ghép các mảnh thành một câu chuyện ngắn có một tâm điểm | Những va chạm gia đình chưa ngã ngũ |
| Từ một năm trở đi | Chân dung người đã mất, cả cái hay lẫn cái dở, viết để người khác đọc | Không có gì bắt buộc phải hoãn, nếu bạn thấy vững |
Nếu sau một thời gian dài mà việc viết vẫn chỉ quanh quẩn ở những giờ cuối, mỗi lần viết lại thấy tệ hơn, đó là điều nên nói với người tin cậy hoặc một chuyên gia tâm lý. Nỗi buồn kéo dài không phải lỗi của bạn, và có người được đào tạo để đi cùng bạn qua nó.
Khi nào cần người giúp ngay
Viết là việc riêng, nhưng có những lúc bạn không nên ở một mình với trang giấy. Hãy tìm người ở bên ngay khi:
- Bạn có ý nghĩ muốn đi theo người đã mất, muốn biến mất, hoặc nghĩ đến việc làm hại bản thân. Lúc đó hãy gọi ngay một người thân tin cậy, nói thẳng điều mình đang nghĩ, và không ở một mình.
- Bạn hoặc ai đó ở cạnh đang gặp nguy hiểm tức thời về tính mạng hay sức khoẻ: gọi 115 để có cấp cứu, gọi 113 nếu có nguy hiểm từ người khác.
- Nhiều tuần liền bạn gần như không ngủ, không ăn, không làm được việc thường ngày. Hãy đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gặp chuyên gia tâm lý, đi cùng một người thân nếu được.
- Mỗi lần viết xong bạn đều rơi vào trạng thái hoảng hốt, run, khó thở hoặc không phân biệt rõ đang ở hiện tại hay quá khứ. Dừng viết phần đó và nói chuyện với người có chuyên môn.
- Bạn bắt đầu dùng rượu hay thuốc ngủ không theo chỉ định để chịu đựng mỗi tối.
Những dấu hiệu trên không phải để tự chẩn đoán mình, mà để biết lúc nào nên nhờ người. Đưa trang viết của bạn cho chuyên gia đọc cũng là một cách mở lời khi nói thành tiếng thấy khó.
Câu hỏi thường gặp
Người thân vừa mất được một tuần, có nên viết ngay không?
Nếu bạn muốn thì có, nhưng chỉ nên viết vụn: vài câu, một chi tiết, một câu nói của người đó. Đừng đặt mục tiêu hoàn thành một bài. Nếu viết thấy nặng thêm thì gập lại, không có hạn chót nào cho việc này cả.
Viết về người đã mất có làm mình buồn hơn không?
Có lúc có. Cũng có người thấy nhẹ hơn khi những gì quay vòng trong đầu được đặt xuống giấy. Hãy thử với liều nhỏ, mười lăm phút, rồi để ý cảm giác của mình trong vài giờ sau. Nếu mỗi lần đều tệ hơn rõ rệt thì nên dừng và nói chuyện với người tin cậy.
Có nên đăng bài tưởng nhớ dài lên mạng xã hội ngay sau tang lễ không?
Một dòng tưởng nhớ ngắn là bình thường. Bài dài kể chuyện riêng của gia đình thì nên đợi vài ngày, đọc lại khi bình tĩnh và hỏi những người cùng tang trước, vì đó cũng là nỗi đau và đời tư của họ.
Viết về người đã mất có cần nhắc cả cái dở của họ không?
Trong những tháng đầu thì không cần. Về lâu dài, một chân dung có cả thói xấu, cả những lần cãi nhau thường thật và đáng nhớ hơn một bài toàn lời ca ngợi. Nhưng đó là việc của lúc bạn đã có khoảng cách, không phải của tuần đầu.
Mình không giỏi văn thì viết về người thân thế nào?
Viết như đang kể cho một người bạn nghe. Ghi đúng câu nói của người đã mất, tả đúng một đồ vật họ hay dùng. Chi tiết thật quan trọng hơn câu văn đẹp. Nếu viết khó, bạn cứ nói vào điện thoại rồi chép lại sau.
Khi viết về người đã mất mà có ý nghĩ muốn đi theo họ thì làm gì?
Dừng viết, gọi ngay một người thân tin cậy và nói thật điều mình đang nghĩ, không ở một mình. Nếu có nguy hiểm tức thời, gọi 115. Sau đó hãy tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tại cơ sở y tế gần nhất.