ThanPhan.comThân Phận
Viết về gia đình

Viết về mẹ mà không sến: bỏ lời ca ngợi, giữ một việc nhỏ chỉ mẹ mình làm

Viết về mẹ dễ rơi vào lời ca ngợi ai cũng dùng. Cách tìm việc nhỏ chỉ mẹ bạn làm, viết mẹ như một người phụ nữ có đời riêng và kiểm câu sáo trước khi chia sẻ.

Vietnamese woman in her sixties seen from behind sorting fresh herbs at a wet market stall in Can Tho at dawn, adult son carrying baskets beside her, soft mist

Bài viết về mẹ hay sến vì người viết mượn lời ca ngợi chung của mọi bà mẹ thay cho chi tiết riêng của mẹ mình. Cách thoát là bỏ hẳn những chữ như hy sinh, tảo tần, bao la, rồi tìm một việc nhỏ mà chỉ mẹ bạn làm theo cách đó: cách mẹ gói tiền lẻ trong khăn tay, cách mẹ nêm nồi canh chua, cách mẹ trả giá ở chợ rồi lại cho người bán thêm vài nghìn.

Phần dưới đi qua từng bước: nhận ra câu sáo, tìm chi tiết riêng, nhìn mẹ như một người phụ nữ có đời sống trước và ngoài vai làm mẹ, viết về những mâu thuẫn giữa hai mẹ con mà không phản bội mẹ, và các câu hỏi gợi nhớ để bắt đầu. Ở những chỗ cần, có đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, nhân vật trong đó là giả định.

Nhận ra lời ca ngợi chung trước khi nó vào bài

Lời ca ngợi chung không sai về ý, chỉ là nó không còn chở được hình ảnh nào. Bảng dưới đặt một số cụm quen thuộc cạnh câu hỏi giúp bạn đào xuống chi tiết thật phía sau.

Cụm quen thuộcCâu hỏi để đào xuốngKiểu chi tiết có thể tìm ra
Mẹ tảo tần hôm sớmMẹ dậy lúc mấy giờ, làm việc gì đầu tiên?Tiếng chổi quét sân lúc trời còn tối, mùi bếp rơm
Mẹ hy sinh cả đời cho conMẹ đã bỏ điều gì cụ thể vì con?Một lớp học may bỏ dở, một chuyến về ngoại không đi
Tình mẹ bao la như biểnLần nào mẹ tha thứ cho bạn khiến bạn bất ngờ?Một bữa cơm mẹ dọn sau khi bạn bỏ nhà đi hai ngày
Đôi bàn tay gầy guộc của mẹTay mẹ đang làm gì trong ký ức rõ nhất của bạn?Vạch đường ngôi tóc cho con trước giờ đến lớp
Mẹ là người phụ nữ đẹp nhất đời conĐiều gì ở mẹ khiến người ngoài bất ngờ?Mẹ hát cải lương rất hay nhưng chỉ hát khi rửa bát

Bạn không cần xoá hết các cụm này khỏi đầu, chỉ cần không để chúng xuất hiện trên trang. Khi viết đến chỗ muốn khen mẹ, dừng lại hỏi câu ở cột giữa. Thường câu trả lời đã là một câu văn tốt hơn lời khen.

Tìm việc nhỏ chỉ mẹ bạn làm theo cách đó

Đi qua các giác quan. Mẹ có mùi gì: dầu gió, bồ kết, mồ hôi sau buổi chợ, khói bếp? Giọng mẹ khi gọi con dậy khác giọng mẹ khi gọi con về ăn cơm thế nào? Mỗi giác quan thường dẫn tới một cảnh cụ thể, và cảnh cụ thể thì không ai khác có được.

Nhìn vào cách mẹ xử lý tiền. Ở nhiều gia đình, tiền là nơi tính cách người mẹ lộ ra rõ nhất: hũ gạo giấu tiền, sổ ghi nợ tạp hoá, những đồng lẻ vuốt phẳng xếp theo mệnh giá. Một chi tiết về tiền thường kể được cả hoàn cảnh nhà bạn lẫn sự khéo léo của mẹ mà không cần một câu than nghèo.

Ghi lại món ăn kèm thao tác, không chỉ tên món. Viết "mẹ nấu canh chua rất ngon" không nói được gì. Viết mẹ luôn nếm canh bằng mu bàn tay, rồi thả thêm một nhúm đường mà không bao giờ đong, thì người đọc thấy mẹ. Thao tác là chữ ký của người nấu.

Để ý những việc mẹ làm cho người khác. Cách mẹ đối xử với hàng xóm, với người bán hàng rong, với bà nội, nói lên nhiều điều mà cách mẹ đối xử với con có khi che đi. Một mẹ hay mua giúp gánh rau cuối chợ cho bà cụ để bà về sớm là một chi tiết đáng giá hơn mọi lời khen.

Mẹ trước khi là mẹ: viết về người phụ nữ có đời riêng

Hầu hết bài viết về mẹ chỉ có mẹ từ lúc sinh con trở đi. Nhưng mẹ đã có hai mươi, có khi ba mươi năm sống trước đó: một thời con gái, một mối tình đầu, một ước mơ nghề nghiệp, những người bạn mà bạn chưa từng gặp. Khi bạn đặt mẹ vào đời riêng của mẹ, nhân vật lập tức có chiều sâu, và câu chuyện thoát khỏi khuôn "người mẹ hy sinh".

Bạn có thể tìm lại thời con gái của mẹ qua ảnh cũ, qua lời dì, cậu, bạn học cũ của mẹ, qua những thứ mẹ còn giữ trong tủ. Nếu mẹ còn khoẻ, những buổi ngồi hỏi chuyện là quý nhất; hỏi về những thứ cụ thể như trường cũ, món ăn hồi đó, bộ áo đầu tiên mẹ tự mua, thay vì hỏi chung "hồi trẻ mẹ thế nào". Người lớn tuổi thường mở lòng khi được hỏi về đồ vật và nơi chốn hơn là về cảm xúc.

Đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định: "Trong hộp bánh cũ của mẹ có một tấm thẻ học viên lớp kế toán ban đêm, ảnh đã ố. Mẹ bảo học được bốn tháng thì có mình. Mẹ kể chuyện ấy như kể chuyện cái nồi bị thủng, nhẹ tênh. Mãi đến khi mình đi làm, cầm cái máy tính tay đầu tiên, mình mới nghĩ đến bốn tháng ấy." Đoạn này không khen mẹ một chữ nào, nhưng người đọc thấy được một con đường mẹ đã bỏ lại.

Khi mẹ đang già đi: viết về người mẹ của hôm nay

Nhiều bài về mẹ dừng ở người mẹ của tuổi thơ: trẻ, khoẻ, tất bật. Trong khi người mẹ bạn đang gặp mỗi cuối tuần có thể đã chậm hơn, hay quên hơn, kể đi kể lại một chuyện cũ. Viết về người mẹ hôm nay đòi hỏi một kiểu quan sát khác: bạn không còn là đứa trẻ được chăm sóc mà đã thành người đi chợ hộ, người nhắc mẹ uống thuốc, người nghe mẹ than đau lưng.

Chi tiết của giai đoạn này thường nhỏ và hơi buồn cười: mẹ dán băng keo lên nút nguồn của điều khiển ti vi để khỏi bấm nhầm, mẹ gọi điện chỉ để hỏi con đã ăn chưa rồi cúp máy, mẹ giấu hộp sữa con mua vì sợ phí. Ghi lại chúng bằng giọng thương mà không thương hại. Người đọc ở tuổi bạn sẽ nhận ra mẹ của chính họ trong đó.

Một gợi ý thực tế: mỗi lần về thăm, ghi vào điện thoại một câu mẹ nói và một việc mẹ làm. Sau vài tháng bạn có một kho chi tiết thật, có ngày tháng, không phải dựa vào trí nhớ về sau. Nếu mẹ có dấu hiệu sa sút trí nhớ, hãy viết về điều đó với sự kín đáo: nó là chuyện sức khoẻ riêng của mẹ, và việc nhận định bệnh là của bác sĩ chứ không phải của bài viết.

Viết về mâu thuẫn giữa hai mẹ con mà không phản bội mẹ

Có những người mẹ kiểm soát, so sánh con với con nhà hàng xóm, nói lời làm đau rồi quên ngay. Có những đứa con mãi đến tuổi trung niên vẫn chưa nói được với mẹ điều mình cần. Viết về mẹ mà bỏ qua hết những điều đó thì bài sẽ đẹp nhưng không thật, và người viết thường cảm thấy mình đang nói dối.

Cách giữ được cả sự thật lẫn lòng tôn trọng là kể sự việc từ chỗ bạn đứng, và để chừa chỗ cho góc nhìn của mẹ. Thay vì "mẹ không bao giờ hiểu mình", hãy kể lần bạn báo đổi ngành học và mẹ im lặng cả bữa cơm, rồi thêm một câu về điều bạn đoán mẹ đang lo: tiền học đã đóng, lời họ hàng, nỗi sợ con thất nghiệp. Bạn không cần đồng ý với mẹ để thừa nhận mẹ có lý do của mẹ.

Một ranh giới nên giữ: những chuyện mẹ kể riêng cho bạn trong lúc yếu lòng, như chuyện vợ chồng, chuyện nợ, chuyện mẹ từng muốn bỏ đi, là chuyện của mẹ trước khi là chuyện của bạn. Nếu muốn đưa vào bài để người khác đọc, nên hỏi mẹ, hoặc đổi chi tiết đủ để người quen không nhận ra. Phần này được bàn kỹ ở danh mục đạo đức khi kể về người khác của trang, kể cả trường hợp người được kể đã mất.

Câu hỏi gợi nhớ để bắt đầu viết về mẹ

Chọn một câu, đặt hẹn giờ mười lăm phút và viết liền không dừng. Đừng sửa chính tả, đừng xoá. Viết xong mới đọc lại xem có cảnh nào đáng giữ.

  • Câu mẹ hay nói nhất khi bạn ra khỏi nhà là gì? Câu mẹ nói khi bạn về muộn thì sao?
  • Mẹ cất những thứ quý ở đâu trong nhà? Bạn phát hiện ra chỗ đó lúc nào?
  • Món ăn nào bạn không bao giờ nấu giống mẹ được, dù đã hỏi công thức? Thiếu cái gì?
  • Lần nào mẹ làm bạn xấu hổ trước bạn bè, và bây giờ nghĩ lại bạn thấy thế nào?
  • Mẹ có người bạn thân nào không? Hai người gặp nhau thì mẹ khác đi ra sao?
  • Có bài hát, câu ca dao, câu chửi yêu nào gắn với giọng mẹ?
  • Nếu mẹ có một ngày hoàn toàn rảnh, không phải lo cho ai, bạn đoán mẹ sẽ làm gì? Bạn đã bao giờ hỏi chưa?

Câu cuối thường là câu khó trả lời nhất, và cũng là câu dẫn đến những bài viết hay nhất, vì nó buộc bạn nhìn mẹ như một con người có mong muốn riêng chứ không chỉ là người chăm sóc mình.

Kiểm bản nháp về mẹ trước khi đưa người khác đọc

Khi đã có bản nháp hoàn chỉnh, đi qua sáu bước dưới đây. Mỗi bước chỉ mất vài phút nhưng giúp bài bớt sến và bớt rủi ro.

  1. Tìm và đánh dấu mọi chữ hy sinh, tảo tần, bao la, vĩ đại, thiêng liêng. Giữ tối đa một chữ nếu thật sự cần, còn lại thay bằng việc mẹ làm.
  2. Đếm số câu bắt đầu bằng "mẹ luôn" hoặc "mẹ không bao giờ". Những câu tuyệt đối như vậy thường sai và làm bài đơn điệu; đổi thành một lần cụ thể.
  3. Kiểm lời thoại: câu nào mẹ thật sự nói, câu nào bạn viết thay mẹ. Câu viết thay nên đổi sang lời thuật lại.
  4. Đọc đoạn kết. Nếu đoạn kết là lời cảm ơn hoặc lời hứa sẽ báo hiếu, thử cắt đi và kết bằng hình ảnh ngay trước đó.
  5. Rà các chi tiết riêng tư của mẹ và của những người khác trong nhà: bệnh tật, tiền nong, chuyện vợ chồng. Quyết định giữ, bỏ hoặc đổi từng chi tiết.
  6. Nếu mẹ còn sống và có thể đọc, hình dung mẹ đọc từng đoạn. Đoạn nào làm mẹ buồn mà không cần thiết cho câu chuyện thì cân nhắc viết lại.

Sau sáu bước, bạn có thể vẫn giữ những đoạn làm mẹ buồn, nếu chúng là phần thật và cần thiết của câu chuyện. Khác biệt là lúc này bạn giữ chúng một cách có chủ ý, chứ không phải vì chưa kịp nghĩ tới.

Câu hỏi thường gặp

Viết về mẹ đã mất có nên viết ở thì hiện tại không?

Có thể. Viết ở thì hiện tại khi dựng lại một cảnh cũ giúp người đọc như đứng cạnh bạn lúc đó. Phần suy ngẫm của bạn bây giờ thì viết ở thì hiện tại thật. Chỉ cần đánh dấu rõ ranh giới giữa hai lớp thời gian để người đọc khỏi lạc.

Làm sao viết về mẹ khi hai mẹ con đã không nói chuyện nhiều năm?

Bạn có thể viết chính về khoảng lặng đó: lần cuối hai mẹ con nói chuyện, những gì bạn biết về mẹ qua người khác trong những năm ấy. Nên viết bản riêng cho mình trước, chưa cần nghĩ đến người đọc, và đừng biến bài viết thành lá thư gửi công khai để mẹ phải trả lời.

Có nên viết về mẹ kế hoặc mẹ chồng theo cách này không?

Được. Cách tìm chi tiết riêng, tránh lời khen chung, chừa chỗ cho góc nhìn của người được kể đều áp dụng y hệt. Với mẹ chồng hay mẹ kế, quan hệ thường nhạy cảm hơn với cả họ hàng hai bên, nên khâu đổi chi tiết nhận diện cần kỹ hơn.

Mẹ không biết chữ thì có cần đọc cho mẹ nghe trước không?

Nếu bài có chuyện riêng của mẹ và sẽ được nhiều người đọc, nên đọc to cho mẹ nghe những đoạn quan trọng. Việc mẹ không tự đọc được không làm giảm quyền của mẹ với câu chuyện đời mình. Nhiều người thấy buổi đọc ấy tự nó đã là một kỷ niệm.

Viết về mẹ có cần kể theo thứ tự năm tháng không?

Không cần. Bạn có thể đi theo đồ vật, theo món ăn, theo các ngôi nhà gia đình từng ở. Kể theo năm tháng dễ biến thành bản lý lịch; kể theo một sợi chỉ xuyên suốt thường giữ người đọc lâu hơn.

Nếu anh chị em nhớ về mẹ khác mình thì sao?

Đó là chuyện rất thường gặp vì mỗi người con có một thời gian và một vị trí khác trong nhà. Bạn có thể ghi rõ đây là mẹ trong trí nhớ của bạn, thậm chí đưa luôn một chi tiết anh chị nhớ khác vào bài. Sự khác biệt đó làm câu chuyện đáng tin hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138