ThanPhan.comThân Phận
Viết về gia đình

Viết về bố: kể người cha ít lời qua việc ông làm, không qua lời khen

Cách viết về bố khi ông ít nói, ít thể hiện: chọn việc ông làm thay lời khen, dựng một cảnh, ghi lời bố cho đúng và bộ câu hỏi gợi nhớ để bắt đầu.

Older Vietnamese man seen from behind fixing a bicycle chain on a narrow porch in Ninh Binh, grown daughter sitting on the step holding a closed notebook, late afternoon light

Muốn viết về bố cho thật, nhất là khi ông ít nói, hãy bắt đầu từ một việc ông làm bằng tay chứ đừng bắt đầu từ lời khen. Một buổi sáng ông thay săm xe cho bạn trước giờ đi thi, một cái nồi ông hàn lại ba lần không chịu bỏ, một lần ông đứng ngoài cổng trường chờ mà không gọi vào: những chi tiết như thế nói về tình thương nhiều hơn mọi câu "bố là người đàn ông tuyệt nhất".

Bài này dành cho người lớn muốn kể về cha mình, dù ông còn sống, đã già yếu hay đã đi xa, dù quan hệ hai cha con êm ấm hay nhiều vết xước. Bạn sẽ có cách chọn chi tiết, cách dựng một cảnh có bố, cách ghi những câu ông từng nói mà không bịa thêm, cách xử lý những phần khó kể, và một bộ câu hỏi gợi nhớ để ngồi xuống viết ngay tối nay.

Vì sao viết về bố thường khó hơn viết về mẹ

Nhiều người ngồi trước trang giấy trắng mới nhận ra mình biết về mẹ qua lời nói, còn biết về bố chủ yếu qua những lần ông vắng mặt hoặc im lặng. Trong không ít gia đình Việt, người cha được nuôi dạy để làm chứ không để nói: ông đi làm sớm về muộn, ông lo tiền học, ông sửa mái nhà, nhưng hiếm khi ngồi kể cho con nghe ông đã sợ gì, mong gì. Khi viết, bạn thiếu nguyên liệu quen thuộc nhất của một câu chuyện là lời tâm sự của nhân vật.

Khó thứ hai là mẫu có sẵn. Từ thời đi học, ai cũng đã viết bài văn tả người cha với dáng cao, nước da rám nắng, đôi bàn tay chai sạn. Những hình ảnh đó không sai, nhưng chúng thuộc về mọi người cha nên không còn thuộc về bố của bạn. Người đọc lướt qua chúng như lướt qua biển quảng cáo.

Khó thứ ba là cảm xúc pha trộn. Nhiều người vừa thương vừa giận bố, vừa biết ơn vừa còn ấm ức chuyện cũ. Viết về mẹ thì cảm xúc thường trôi theo một chiều; viết về bố thì bạn phải giữ cả hai chiều trên cùng một trang. Điều đáng mừng là chính sự pha trộn đó làm câu chuyện thật. Một người cha vừa nghiêm khắc vừa lén để dành phần cá ngon cho con là một nhân vật sống, còn một người cha chỉ có đức tính là một tấm ảnh thờ.

Chọn việc ông làm thay cho tính từ khen

Đổi mỗi tính từ thành một hành động. Viết ra ba chữ bạn hay dùng để tả bố, chẳng hạn "chăm chỉ", "nghiêm", "thương con theo kiểu riêng". Sau đó, với mỗi chữ, tìm một việc cụ thể ông từng làm khiến bạn nghĩ ra chữ đó. "Chăm chỉ" có thể thành cảnh ông dậy bốn giờ sáng xếp hàng lên xe ba gác. "Thương con theo kiểu riêng" có thể thành chuyện ông không nói gì khi bạn trượt đại học, chỉ lặng lẽ mang chiếc xe máy cũ đi bảo dưỡng để bạn đi ôn thi lại.

Ưu tiên việc làm bằng tay. Những người cha ít lời thường gửi tình cảm vào đồ vật: cái kệ sách tự đóng, chiếc cặp được khâu lại quai, bó củi chẻ sẵn trước Tết. Đồ vật có hình dạng, có âm thanh, có mùi, nên người đọc thấy được ngay. Nếu đồ vật đó còn, hãy cầm lên, nhìn kỹ vết đinh, vết sơn, ghi lại đúng như mắt thấy.

Chọn việc lặp lại, không chỉ việc lớn. Một ngày bố cõng bạn đi viện giữa đêm là chuyện lớn và đáng kể. Nhưng những thói quen lặp đi lặp lại, như cách ông gõ hai cái lên bàn trước khi ăn, cách ông gấp tờ tiền lẻ làm tư, thường mở ra con người ông rõ hơn. Chuyện lớn cho thấy ông làm gì khi gặp nạn; thói quen cho thấy ông là ai trong những ngày bình thường.

Ghi cả việc ông làm sai. Bố đã từng đánh mất tiền, từng nói nặng với mẹ, từng hứa rồi quên. Đưa một vài chi tiết như vậy vào không phải để bêu xấu ông mà để người đọc tin những phần tốt đẹp bạn kể. Câu chuyện chỉ toàn ưu điểm khiến người đọc nghi ngờ, kể cả khi mọi chi tiết đều đúng.

Dựng một cảnh có bố, từ ký ức đến trang giấy

Một cảnh là một khoảnh khắc có thời gian, có nơi chốn, có hành động và có ít nhất một chi tiết giác quan. Đừng bắt đầu bằng "bố mình sinh năm…, quê ở…". Hãy bắt đầu ngay tại một buổi chiều cụ thể. Hỏi mình bốn câu: lúc đó mấy giờ, trời thế nào; mình đứng ở đâu so với bố; bố đang làm gì bằng tay; có âm thanh hay mùi gì còn nhớ. Bốn câu trả lời là đủ dựng một đoạn mở.

Đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định: "Chiều hôm ấy bố ngồi xổm ngoài hiên, cái xe đạp lật ngửa, hai bánh quay không. Bố không nhìn mình, chỉ đưa tay ra phía sau. Mình biết là phải đưa cái cờ lê số mười. Trượt đại học ba hôm rồi, cả nhà chưa ai nhắc đến. Bố siết con ốc, thử quay bánh, rồi nói: Xích căng rồi. Mai đi ôn thì đi sớm, đường đê đông xe."

Đoạn mẫu trên không có câu nào nói bố thương con, cũng không nói con buồn. Người đọc tự hiểu qua ba thứ: sự im lặng về chuyện thi trượt, cái tay đưa ra không cần nhìn (hai cha con quen việc với nhau), và câu dặn đường đê đông xe (bố đã nghĩ đến buổi học ngày mai). Khi bạn viết cảnh của mình, cứ để cảm xúc nằm trong hành động như vậy. Sau khi viết xong, đọc lại và gạch những câu giải thích cảm xúc; thường bạn sẽ thấy đoạn văn mạnh hơn khi bớt đi.

Lời bố nói: ít mà nặng, ghi sao cho đúng

Với người cha ít lời, vài câu ông nói thường được con nhớ suốt đời. Chính vì vậy bạn dễ vô tình "sửa" chúng cho đẹp hơn, đầy đủ hơn. Một câu cụt lủn như "Con gái học làm gì nhiều" có thể bị nhớ lại thành một bài giảng dài về thân phận phụ nữ, trong khi thật ra ông chỉ nói đúng năm chữ rồi đi ra sân. Hãy giữ độ ngắn đó. Độ ngắn chính là giọng của ông.

Khi không nhớ nguyên văn, bạn có hai cách trung thực. Cách thứ nhất là thuật lại bằng lời mình: "Bố bảo đại ý là con gái không cần học cao". Cách thứ hai là ghi rõ trí nhớ của mình có giới hạn: "Mình không nhớ chính xác, nhưng câu ấy có chữ học làm gì". Cả hai cách đều cho người đọc biết đâu là lời ông, đâu là cách bạn hiểu. Điều nên tránh là đặt vào miệng bố một câu văn hoa mà ông không bao giờ nói.

Giọng quê, từ địa phương, câu nói tục nhẹ cũng là một phần của ông. Nếu bố nói "răng rứa", "hông có", cứ giữ nguyên, chỉ chú thích khi người đọc ở vùng khác khó hiểu. Còn chuyện chửi thề, bạn có thể ghi một lần cho người đọc biết tính ông, những lần sau thuật lại bằng câu như "bố lại văng một câu quen thuộc". Viết như thế vừa giữ sự thật, vừa không để trang viết chỉ còn tiếng ồn.

Những phần khó kể: bố nóng tính, bố vắng nhà, bố có lỗi với gia đình

Không phải ai cũng có một người cha để thương nhớ dễ dàng. Có người lớn lên với một ông bố đi làm xa mỗi năm về một lần, có người với một ông bố nghiện rượu, có người với một ông bố bỏ đi theo gia đình khác. Bạn hoàn toàn có quyền viết về những người cha như vậy. Câu hỏi không phải là có nên kể hay không, mà là kể để làm gì và kể đến mức nào.

Một gợi ý là viết hai bản. Bản thứ nhất chỉ cho mình đọc, viết hết mọi giận dữ, không cần công bằng. Bản thứ hai, nếu có ý định cho người khác đọc, được viết sau vài tuần, khi bạn đủ bình tĩnh để chọn chi tiết. Bản thứ hai vẫn có thể rất thẳng, nhưng nó kể sự việc thay vì kết tội. "Bố về lúc nửa đêm, mẹ đã khoá cổng" mạnh hơn "bố là kẻ vô trách nhiệm" vì người đọc tự rút ra kết luận.

Nếu ký ức về bố gắn với bạo lực trong nhà, bạn không cần mô tả chi tiết những trận đòn để câu chuyện có sức nặng; một hai hình ảnh từ xa thường đủ. Khi viết thấy tim đập mạnh, mất ngủ hoặc chìm vào cảm giác cũ, hãy dừng lại và nói chuyện với một người bạn tin cậy hoặc chuyên gia tâm lý. Danh mục về mất mát và tổn thương của trang có bài riêng về cách viết từng chút một. Nếu bố còn sống và có thể đọc được bài, phần đạo đức khi kể về người trong nhà được bàn kỹ ở danh mục kể về người khác.

Câu hỏi gợi nhớ về bố, chia theo từng lớp ký ức

Đọc lần lượt các câu dưới đây, câu nào làm bạn khựng lại thì dừng ở đó và viết liền mười phút, không sửa. Đừng cố trả lời hết; hai ba câu khơi được ký ức là đủ cho một bài.

  • Đôi tay: Bố làm nghề gì, dụng cụ quen tay của ông là gì? Có món đồ nào trong nhà do chính bố làm hoặc sửa?
  • Thói quen: Buổi sáng bố làm gì đầu tiên? Ông ngồi chỗ nào trong bữa cơm? Có câu nào ông hay lặp lại đến mức cả nhà nhại theo?
  • Lần đầu: Lần đầu bạn thấy bố khóc, hoặc thấy ông sợ, là khi nào? Lần đầu bạn cãi lại bố thì chuyện gì xảy ra sau đó?
  • Khoảng cách: Có điều gì bạn biết về bố nhưng chưa bao giờ hỏi thẳng ông? Có điều gì ông làm mà mãi lớn lên bạn mới hiểu vì sao?
  • Đồ vật: Nếu được giữ lại một đồ vật của bố, bạn chọn gì? Món đồ đó có vết gì, mùi gì?
  • Đường đi: Có quãng đường nào hai cha con từng đi cùng nhau nhiều lần, như đường đến trường, đường ra đồng, đường về quê nội?
  • Câu chưa nói: Nếu bố đọc được bài này, câu nào bạn mong ông đọc kỹ nhất? Câu nào bạn sợ ông đọc thấy?

Đọc lại bản nháp về bố: lỗi hay gặp và cách sửa

Sau khi viết xong, để bản nháp nằm yên ít nhất một ngày rồi đọc to. Bảng dưới gom những lỗi thường gặp khi người viết kể về cha mình, kèm hướng sửa.

Dấu hiệu trong bản nhápVì sao yếuCách sửa
Câu mở bằng năm sinh, quê quán, nghề nghiệpNgười đọc chưa có lý do để quan tâmMở bằng một cảnh, chuyển thông tin lý lịch xuống đoạn sau
Nhiều tính từ: tần tảo, hy sinh, nghiêm khắcMọi người cha đều được tả như vậyThay mỗi tính từ bằng một việc cụ thể
Bố nói những câu dài, đủ ý, văn vẻKhông giống giọng thật, người quen đọc thấy ngayRút ngắn, giữ từ địa phương, thuật lại khi không nhớ rõ
Đoạn kết rút ra bài học về lòng biết ơnLặp lại điều người đọc đã cảm thấyKết bằng một hình ảnh hoặc một câu bố nói
Chỉ có điểm tốt, hoặc chỉ có điểm xấuNhân vật phẳng, người đọc khó tinThêm một chi tiết ở chiều ngược lại

Một mẹo nhỏ khi sửa: tưởng tượng bạn đưa bài cho một người cô, người chú từng sống gần bố đọc. Chỗ nào họ sẽ gật đầu "đúng là anh ấy", chỗ nào họ sẽ nhíu mày "anh ấy đâu có nói thế"? Những chỗ nhíu mày là chỗ bạn đang viết theo mong muốn của mình hơn là theo trí nhớ.

Câu hỏi thường gặp

Bố mất từ khi mình còn nhỏ, ký ức rất ít thì có viết được không?

Viết được, nhưng câu chuyện sẽ là chuyện về sự thiếu vắng và về việc bạn đi tìm bố qua người khác. Bạn có thể kể những mảnh nhỏ mình còn giữ, rồi ghi rõ phần nào nghe từ mẹ, cô chú, bạn cũ của ông. Ranh giới giữa nhớ và nghe kể nên được nói ra để người đọc hiểu.

Có nên đưa bài cho bố đọc trước khi chia sẻ với người khác không?

Nếu bố còn sống và bài có chi tiết đời tư của ông, nên cân nhắc cho ông đọc hoặc ít nhất kể cho ông nghe những phần quan trọng. Phản ứng của ông giúp bạn biết chỗ nào nhớ sai. Việc có xin phép hay không tuỳ mức độ riêng tư của chi tiết và mối quan hệ hai cha con.

Viết về bố nên dài bao nhiêu là vừa?

Không có độ dài chuẩn. Một tản văn về một cảnh duy nhất có thể chỉ cần sáu bảy trăm chữ. Một bài kể cả đời ông thì cần dài hơn, nhưng nên chia thành nhiều cảnh nhỏ thay vì kể liền một mạch theo năm tháng.

Mình không giỏi văn, chỉ quen kể miệng thì làm sao?

Bạn có thể kể to vào điện thoại như đang kể cho một người bạn, rồi nghe lại và chép ra. Sau đó chỉ cần cắt bớt câu lặp và sắp lại thứ tự. Giọng kể miệng thường tự nhiên hơn giọng văn cố gắng, nên đừng sửa quá tay.

Viết về người bố dượng hay bố nuôi có khác gì không?

Kỹ thuật thì giống, nhưng bạn nên nói rõ quan hệ ngay từ đầu để người đọc khỏi bối rối, và cân nhắc cảm xúc của bố ruột hoặc của mẹ nếu họ có thể đọc. Nhiều câu chuyện hay nhất về tình cha lại đến từ những người cha không cùng huyết thống.

Có nên dùng ảnh thật của bố kèm bài viết không?

Ảnh thật làm câu chuyện gần hơn nhưng cũng làm lộ danh tính của ông và cả gia đình. Nếu chia sẻ công khai, hãy nghĩ đến việc dùng ảnh chụp đồ vật, bàn tay, góc nhà thay cho khuôn mặt, và hỏi ý người trong nhà trước khi đăng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138