Viết về ông bà khi chỉ còn nhớ lờ mờ hoàn toàn được, miễn là bạn nhận đó là ký ức của một đứa trẻ và ghép nó với những gì người lớn kể lại một cách minh bạch. Ký ức tuổi nhỏ có ít sự kiện nhưng nhiều giác quan: mùi trầu, tiếng quạt nan, cái chõng tre mát lưng. Đó là nguyên liệu tốt, chỉ cần biết dùng.
Bài này dành cho người muốn viết về ông bà từ góc nhìn của cháu, khác với việc ngồi ghi lại hồi ký cho chính ông bà. Bạn sẽ có cách viết bằng hai đôi mắt cùng lúc, cách kể ngôi nhà nhiều thế hệ, cách xử lý những chuyện thời cuộc trong đời ông bà sao cho đúng mực, cách kiểm các chuyện hồi xưa, và bộ câu hỏi gợi nhớ.
Ký ức về ông bà là ký ức của một đứa trẻ, và đó là điểm mạnh
Phần lớn chúng ta biết ông bà khi mình còn bé. Đứa trẻ năm sáu tuổi không quan tâm ông từng làm nghề gì hay bà đã sống qua những năm tháng nào; nó nhớ cái túm tóc của bà, cái gậy của ông, mùi dầu gió trên áo, miếng kẹo lạc được dúi vào tay. Khi lớn lên ngồi viết, nhiều người thấy xấu hổ vì ký ức của mình "trẻ con" quá, rồi bỏ đi để thay bằng thông tin lý lịch nghe được.
Đừng bỏ. Chính góc nhìn của đứa trẻ làm bài viết về ông bà khác với mọi bài tiểu sử. Đứa trẻ thấy những thứ người lớn bỏ qua: bà đếm tiền bằng cách liếm ngón tay, ông ngủ trưa có thói quen gác chân lên thành giường. Đứa trẻ cũng hiểu sai, và những chỗ hiểu sai ấy, khi được người lớn bây giờ là bạn nhìn lại, thường tạo nên những đoạn văn đáng nhớ nhất.
Điều cần làm là trung thực về giới hạn. Nếu bạn chỉ ở với ông bà vài mùa hè, đừng viết như thể bạn hiểu cả đời họ. Một câu như "những gì mình biết về ông chỉ gói trong ba mùa hè ở quê" vừa thành thật vừa đặt khung cho người đọc, để họ không chờ đợi một bản hồi ký đầy đủ.
Viết bằng mắt đứa trẻ và mắt người lớn cùng lúc
Một kỹ thuật hiệu quả là để hai lớp nhìn xen nhau: lớp thứ nhất là đứa trẻ đang ở trong cảnh, chỉ thấy và cảm; lớp thứ hai là bạn của hôm nay, biết thêm những điều đứa trẻ chưa biết. Lớp đầu giữ sự tươi, lớp sau thêm chiều sâu. Chỉ cần đừng để lớp sau giảng giải quá nhiều.
Đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định: "Bà hay ngồi ở bậc cửa sau, quay lưng ra vườn, khâu lại mấy cái áo cũ của các cậu. Hồi ấy mình nghĩ bà thích chỗ đó vì mát. Mãi sau này mẹ mới kể, từ bậc cửa ấy nhìn ra được con đường đầu làng, đường mà cậu Hai đi bộ đội rồi không về."
Trong đoạn mẫu, câu đầu là mắt đứa trẻ: một hình ảnh, một việc làm. Câu thứ hai vẫn là suy nghĩ của đứa trẻ, ngây thơ và sai. Câu thứ ba là người lớn biết thêm, và chính khoảng cách giữa câu hai và câu ba tạo ra cảm xúc. Bạn không cần thêm câu nào kiểu "bà đã chờ con suốt bao năm"; người đọc tự hiểu. Khi viết bài của mình, thử tìm những chỗ mà ngày xưa bạn hiểu một kiểu, bây giờ hiểu kiểu khác. Đó thường là xương sống của bài.
Nhà ba thế hệ: viết về không gian sống chung
Vẽ sơ đồ ngôi nhà trước khi viết. Lấy một tờ giấy, vẽ lại ngôi nhà theo trí nhớ: ai ngủ ở đâu, bàn thờ đặt chỗ nào, bếp ở trước hay sau, cái giếng, cái chuồng gà. Việc vẽ thường làm bật ra những ký ức bạn không nghĩ tới khi chỉ ngồi nhớ. Tờ giấy ấy là của riêng bạn, không cần đưa vào bài.
Kể nhịp sinh hoạt của cả nhà. Trong nhà nhiều thế hệ, mỗi người có giờ giấc riêng: ông dậy sớm nhất, bà nấu nồi cơm đầu tiên, bố mẹ đi làm, trẻ con đi học. Kể một ngày bình thường theo nhịp ấy giúp người đọc thấy vị trí của ông bà trong cả gia đình, không chỉ trong quan hệ với bạn.
Ghi những va chạm nhỏ giữa các thế hệ. Mẹ và bà khác nhau cách nuôi con, ông và bố khác nhau cách làm ăn. Những va chạm ấy là chất sống của nhà nhiều thế hệ. Kể chúng nhẹ nhàng, từ mắt đứa trẻ đứng giữa, sẽ không làm ai mất mặt mà lại rất thật.
Để ý những thứ chỉ ông bà giữ. Ông bà thường là người giữ ngày giỗ, giữ cuốn sổ ghi tên họ hàng, giữ cách cúng Tết. Khi ông bà mất, những thứ đó chuyển sang ai, hay mất đi? Câu hỏi này mở ra một đoạn kết tự nhiên cho bài.
Chuyện thời cuộc trong đời ông bà: kể sao cho đúng mực
Thế hệ ông bà của nhiều người Việt đã sống qua chiến tranh, thiếu đói, những cuộc di cư, những thay đổi lớn về đất đai và cách làm ăn. Những biến cố đó in dấu vào đời họ, và câu chuyện về ông bà khó tránh được. Cách viết an toàn và tôn trọng là kể qua trải nghiệm cá nhân của ông bà: bà đi gánh hàng bao nhiêu cây số, ông mất người em trong năm nào, cả nhà ăn độn khoai mấy tháng.
Tránh biến bài viết gia đình thành bài bình luận lịch sử hay chính trị. Bạn không cần phán xét ai đúng ai sai trong thời cuộc; bạn kể một gia đình đã sống thế nào. Các mốc năm tháng nên kiểm lại với người lớn trong nhà hoặc giấy tờ còn giữ, vì trí nhớ của cả người kể lẫn người nghe đều có thể lệch vài năm.
Một điểm tế nhị là những chuyện cũ có thể liên quan tới các gia đình khác trong làng, trong phố: tranh chấp đất, ân oán xưa, chuyện ai giúp ai, ai hại ai. Những chi tiết như vậy, nếu không cần thiết cho câu chuyện, nên lược đi hoặc đổi tên. Người trong cuộc có khi đã mất, nhưng con cháu họ vẫn sống gần nhà bạn và có thể đọc được.
Kiểm chuyện "hồi xưa ông kể": giữ, ghi rõ hay để lại
Ông bà thường kể chuyện theo cách của người kể chuyện: thêm thắt, gộp nhiều lần thành một, đổi thứ tự cho hay. Khi đưa vào bài, bạn nên phân loại từng chuyện:
| Loại chuyện | Ví dụ giả định | Cách xử lý trong bài |
|---|---|---|
| Chuyện có người khác xác nhận | Ông đi bộ ba ngày lên tỉnh xin việc, bà và bác Cả đều kể giống nhau | Kể như sự kiện, có thể ghi nguồn |
| Chuyện chỉ một người kể, nghe hợp lý | Bà từng bán hàng ở bến đò, không còn ai nhớ | Ghi "theo lời bà kể" |
| Chuyện có vẻ được thêm thắt | Ông kể một mình đánh đuổi ba tên trộm | Kể lại kèm nụ cười của người nghe, không khẳng định |
| Chuyện mâu thuẫn giữa các người kể | Bà nội và cô Ba kể hai lý do khác nhau khi cả nhà chuyển nhà | Đưa cả hai phiên bản, hoặc chọn một và ghi rõ |
| Chuyện chạm tới người ngoài còn sống | Chuyện tranh chấp đất với nhà hàng xóm | Đổi tên, bỏ chi tiết nhận diện, hoặc để lại |
Những chuyện ông kể có vẻ được thêm thắt vẫn rất đáng giữ. Chúng nói về cách ông muốn được nhớ đến, và điều đó cũng là một sự thật về ông. Chỉ cần đừng trình bày chúng như sự kiện đã được kiểm chứng.
Câu hỏi gợi nhớ về ông bà
Dùng những câu dưới đây để tự hỏi mình trước, rồi đem đi hỏi bố mẹ, cô chú. Những câu cụ thể về đồ vật và giác quan thường gợi ký ức nhanh hơn câu hỏi về tính cách.
- Ông bà ngồi ở đâu trong nhà nhiều nhất? Chỗ ấy có gì đặc biệt?
- Trong túi áo hay cái tráp của bà thường có những gì?
- Ông bà gọi bạn bằng tên gì, có biệt danh riêng không?
- Mùi gì làm bạn nhớ ngay đến ông hoặc bà?
- Ông bà kể chuyện gì nhiều lần nhất? Bây giờ bạn còn kể lại được không?
- Lần cuối bạn gặp ông bà là khi nào, hai người nói với nhau những gì?
- Ông bà có món ăn nào chỉ làm vào dịp Tết hay ngày giỗ?
- Bố mẹ bạn hay nhắc đến ông bà bằng câu gì khi dạy con?
Khi đem các câu này đi hỏi người lớn, đừng ngạc nhiên nếu mỗi người trả lời một kiểu. Bác Cả nhớ bà nghiêm, cô Út lại nhớ bà hay cười. Mỗi người con gặp một phiên bản của cha mẹ mình ở một giai đoạn khác nhau. Ghi lại tất cả, kèm tên người kể, rồi mới quyết định đưa phiên bản nào vào bài. Có khi bài hay nhất lại là bài để các phiên bản ấy đứng cạnh nhau.
Viết về hai bên nội ngoại mà không thiên lệch
Nhiều người gần một bên hơn: lớn lên ở nhà nội, chỉ về quê ngoại mỗi dịp Tết, hoặc ngược lại. Viết về bên gần thì có nhiều chuyện, viết về bên xa thì chỉ có vài dòng. Điều này không có gì sai, nhưng nếu bài viết được cả họ đọc, sự chênh lệch có thể bị hiểu thành thiên vị, nhất là khi giữa hai bên vốn đã có khoảng cách.
Cách xử lý đơn giản là nói thẳng lý do: "Mình ở với ông bà nội từ năm lên ba, nên phần lớn những gì mình nhớ là ở ngôi nhà ấy. Về ông bà ngoại, ký ức chỉ gói trong những chuyến về quê mỗi Tết." Câu này giải thích sự chênh lệch mà không phải xin lỗi. Bạn cũng có thể viết hai bài riêng, mỗi bài một bên, thay vì ép cả hai vào một.
Một gợi ý khác: dùng sự xa cách làm chất liệu. Bạn có thể kể về việc mình lớn lên mới đi tìm hiểu ông bà bên kia, hỏi chuyện mẹ, xem ảnh, về thăm mảnh vườn cũ. Bài viết khi ấy không chỉ về ông bà mà còn về một người cháu muộn màng nhận ra mình có một nửa gia đình chưa từng hiểu. Kiểu bài này thường chạm đến người đọc hơn một bản liệt kê đều tay cho cả hai bên.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà mất trước khi mình sinh ra thì có viết được không?
Được, nhưng bài sẽ dựa hoàn toàn vào người khác kể và những gì còn lại như ảnh, đồ vật, ngôi nhà. Hãy nói rõ điều đó ngay từ đầu, và để bài trở thành hành trình bạn tìm hiểu về họ thay vì giả vờ như mình từng biết họ.
Có nên dùng tên thật của ông bà và tên làng quê không?
Nếu bài chỉ lưu hành trong gia đình thì không sao. Nếu đăng công khai, tên thật cộng tên làng gần như chắc chắn làm lộ danh tính cả họ, kể cả những người còn sống không muốn xuất hiện. Có thể dùng cách gọi trong nhà như ông nội, bà ngoại và chỉ nêu vùng chung.
Ông bà kể chuyện thời chiến rất kỹ, có nên viết hết không?
Nên ghi lại đầy đủ cho tư liệu gia đình. Khi đưa vào bài để người ngoài đọc, chọn lọc những chi tiết gắn với trải nghiệm cá nhân của ông bà, lược bớt mô tả bạo lực, tránh bình luận chính trị, và kiểm lại mốc thời gian.
Mình không thân với ông bà, có nên viết về họ không?
Có thể. Một bài viết thành thật về khoảng cách giữa cháu và ông bà, vì sao xa cách, điều gì bạn tiếc hoặc không tiếc, đôi khi chân thật hơn những bài đầy kỷ niệm đẹp. Chỉ cần viết với sự tôn trọng và không dồn trách nhiệm cho ai.
Làm sao để trẻ con trong nhà đọc được bài viết về ông bà?
Nếu muốn các cháu nhỏ đọc, viết thêm một bản ngắn, câu đơn giản, nhiều chi tiết vui và gần gũi như món ăn, con vật, trò nghịch của bạn hồi bé với ông bà. Bản đầy đủ có những chuyện buồn hay phức tạp thì để dành cho các cháu khi lớn hơn.
Có nên viết chung cả ông bà trong một bài không?
Tuỳ ký ức của bạn. Nếu ông bà luôn hiện ra cùng nhau, như một cặp không tách rời, viết chung sẽ tự nhiên. Nếu mỗi người có tính cách và câu chuyện riêng, hai bài riêng giúp mỗi người có khuôn mặt rõ hơn.