ThanPhan.comThân Phận
Viết về gia đình

Viết về anh chị em ruột: ganh tị, che chở và những năm mỗi người một ngả

Cách viết về anh chị em ruột: kể từ vị trí con cả, con giữa hay con út, chuyện ganh tị không đổ lỗi, những năm xa nhau và cho anh chị em đọc trước khi chia sẻ.

Three adult siblings seen from behind walking along a dike road in An Giang at sunset, rice fields on both sides, one carrying a small child on shoulders, long shadows

Viết về anh chị em ruột khó ở chỗ họ vừa là nhân vật vừa là nhân chứng: cùng sống qua một tuổi thơ nhưng mỗi người nhớ một kiểu, và họ hoàn toàn có thể đọc bài của bạn rồi nói "không phải vậy". Vì thế bài viết hay về anh chị em thường thừa nhận ngay từ đầu rằng đây là góc nhìn của một người trong nhà, đứng ở một vị trí cụ thể.

Phần dưới bàn cách nhận ra vị trí của mình trong thứ bậc anh em, cách kể chuyện ganh tị và tranh giành mà không đổ lỗi, cách viết về những năm mỗi người một ngả, những chỗ dễ vỡ như chuyện chăm cha mẹ và tài sản, bộ câu hỏi gợi nhớ, và quy trình cho anh chị em đọc trước. Mọi đoạn mẫu trong bài đều tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định.

Anh chị em là nhân chứng chung, cũng là người nhớ khác mình

Với cha mẹ, khoảng cách tuổi tác làm cho trí nhớ của bạn và của họ ít khi đụng nhau trực tiếp. Với anh chị em thì khác: hai người cùng ngồi một mâm cơm, cùng bị phạt một trận, cùng chờ mẹ đi chợ về. Khi bạn viết lại cảnh ấy, người kia có đủ tư cách để sửa. Điều này làm nhiều người ngại viết, sợ bị bắt lỗi.

Thực ra sự khác nhau trong trí nhớ là chuyện bình thường. Người anh lớn hơn năm tuổi nhớ những năm nhà nghèo rõ hơn vì lúc đó đã đủ lớn để hiểu tiền. Đứa em út nhớ một ngôi nhà đã khá lên. Người con gái được giao việc bếp núc nhớ về mẹ khác người con trai được cho đi học thêm. Mỗi người đứng ở một chỗ trong cùng một gia đình.

Cách tốt nhất là đưa sự khác biệt này vào bài một cách công khai. Bạn có thể viết: "Chị Hai bảo năm ấy nhà mình chưa có ti vi, mình thì nhớ rõ đã ngồi xem phim hoạt hình ở nhà. Có lẽ là nhà hàng xóm." Câu như vậy không làm bài kém tin cậy mà ngược lại, người đọc thấy bạn đang kể cẩn thận. Nó cũng là cách mời anh chị em bước vào câu chuyện thay vì đứng ngoài phán xét.

Thứ bậc trong nhà: bạn đang kể từ vị trí nào

Vị trí trong thứ bậc anh em ảnh hưởng lớn đến những gì bạn thấy và cách bạn kể. Bảng dưới không phải quy luật, chỉ là gợi ý để bạn tự soi góc nhìn của mình trước khi viết.

Vị tríThường thấy rõDễ bỏ sótCâu nên tự hỏi
Con cảTrách nhiệm, những năm khó khăn đầu, kỳ vọng của cha mẹSự thoải mái mà các em có được nhờ mìnhCác em nhớ mình là người anh, người chị như thế nào?
Con giữaCảm giác bị kẹp giữa, bị quên, phải tự xoay xởNhững lúc mình được chiều mà không để ýCó lúc nào mình là trung tâm của cả nhà không?
Con útĐược chiều, được bảo vệ, nhà đã khá hơnGánh nặng các anh chị đã mang trướcAnh chị đã làm gì để mình có được những điều đó?
Con một trong nhà có anh chị em họ ở chungQuan hệ như anh em nhưng không hẳnRanh giới mờ giữa ruột thịt và họ hàngMình gọi họ là gì khi viết, và họ có đồng ý không?

Khi đã nhận ra vị trí của mình, bạn sẽ dễ thấy những chỗ mình đang kể như thể mọi người đều trải qua giống nhau. Thêm một câu thừa nhận góc nhìn ở đúng chỗ đó là đủ, không cần xin lỗi suốt bài.

Ganh tị và tranh giành: kể thật mà không đổ lỗi

Hầu như nhà nào có hơn một đứa con cũng có những trận tranh giành: cái áo mới, chỗ ngồi gần quạt, ai được đi theo bố ra phố. Lớn lên, những trận ấy có thể biến thành cảm giác cha mẹ thương người này hơn người kia. Viết về ganh tị là viết về một cảm xúc ai cũng có, nên người đọc dễ đồng cảm, với điều kiện bạn không biến anh chị em thành phản diện.

Đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định: "Năm lớp năm, mình được chiếc cặp mới vì thằng em làm hỏng cái cũ của mình. Nó khóc cả tối vì không có. Mình ôm cặp đi ngủ, sướng đến mức không ngủ được, và cũng hơi sợ, vì biết mẹ mua cặp bằng tiền bán con gà mái đang đẻ." Đoạn này kể chuyện ganh tị từ phía người thắng, và người thắng cũng không hoàn toàn vui. Kể như vậy công bằng hơn nhiều so với chỉ kể mình bị thiệt.

Một nguyên tắc dễ áp dụng: mỗi khi viết một đoạn mình bị đối xử bất công, hãy thử viết thêm một đoạn ngắn về một lần chính mình được ưu ái hoặc làm anh chị em thiệt. Không phải để cân bằng giả tạo, mà để chính bạn nhìn lại câu chuyện đầy đủ hơn. Có khi đoạn thêm vào ấy lại thành đoạn hay nhất bài.

Những năm mỗi người một ngả

Có một giai đoạn mà anh chị em gần như biến mất khỏi đời nhau: người đi học đại học ở thành phố, người lấy chồng về làng bên, người đi làm ở khu công nghiệp xa, người đi lao động nước ngoài. Những cuộc gọi thưa dần, gặp nhau chỉ dịp Tết. Phần này thường bị bỏ trống trong bài viết về anh chị em, vì người viết thấy không có gì để kể.

Thật ra khoảng trống ấy rất đáng viết. Bạn có thể kể về những lần gặp lại sau vài năm và nhận ra người em đã khác: giọng nói đổi vùng, có thói quen mới, có những người bạn bạn không quen. Bạn có thể kể về việc mình biết tin anh chị qua mẹ, qua mạng xã hội, chứ không phải từ chính họ. Sự xa cách ấy là một phần thật của tình anh em ở tuổi trưởng thành.

Nếu có một biến cố kéo mọi người trở lại gần nhau, như cha mẹ ốm nặng hay một đám cưới, đó thường là cảnh trung tâm tốt cho bài viết. Mọi người ngồi lại cùng một mâm cơm sau nhiều năm, và những vai trò cũ từ thời nhỏ bất chợt quay về: người chị lại bắt đầu sai bảo, đứa em út lại được nhường phần ngon. Kể những khoảnh khắc ấy giúp người đọc thấy sợi dây giữa anh chị em chưa bao giờ đứt, chỉ giãn ra.

Chăm cha mẹ và chuyện tài sản: chỗ dễ vỡ khi viết

Hai chủ đề dễ làm anh chị em mất lòng nhau nhất khi viết là ai chăm cha mẹ nhiều hơn và chuyện chia đất, chia nhà. Đây cũng là những chủ đề người viết có nhiều cảm xúc nhất, vì thường có người thấy mình gánh nhiều mà không được ghi nhận. Bài viết dễ trượt thành bản kể công hoặc bản trách móc.

Nếu muốn viết về chuyện chăm cha mẹ, hãy kể những việc cụ thể bạn làm và những gì bạn cảm thấy, nhưng hạn chế đếm việc của người khác. "Mình ngủ ở bệnh viện mười đêm" là chuyện của bạn; "anh Ba không đến lần nào" là đánh giá về anh Ba, có thể anh ấy có lý do bạn không biết. Nếu sự vắng mặt ấy thật sự quan trọng với câu chuyện, kể nó như một sự việc, không kèm tính từ.

Chuyện tài sản, thừa kế, tranh chấp đất đai thì bài viết không phải là nơi giải quyết. Nếu đang có tranh chấp, đưa chi tiết vào một bài viết có thể làm căng thẳng thêm và có khi ảnh hưởng đến quá trình giải quyết. Khi câu chuyện có khả năng dẫn đến tranh chấp, nên hỏi ý kiến luật sư trước khi chia sẻ, và cân nhắc đợi đến khi mọi việc đã xong mới viết bản cho người khác đọc.

Câu hỏi gợi nhớ về anh chị em

Những câu này dùng được cho cả bản viết riêng lẫn những buổi ngồi ôn chuyện với chính anh chị em. Nhiều người thấy hỏi nhau những câu này trong bữa cơm còn vui hơn đọc bài viết.

  • Trò nghịch nào cả nhà vẫn nhắc lại mỗi khi gặp nhau?
  • Lần đầu bạn thấy anh chị hoặc em mình bảo vệ mình trước người ngoài là khi nào?
  • Ai là người giữ bí mật cho bạn với bố mẹ? Bí mật gì?
  • Có món đồ nào được truyền từ anh chị xuống em: quần áo, sách vở, xe đạp?
  • Ngày anh chị em đầu tiên rời nhà, bạn đang làm gì, nghĩ gì?
  • Có biệt danh nào cả nhà gọi nhau mà người ngoài không biết?
  • Lần gần nhất tất cả anh chị em ngồi cùng nhau là khi nào, dịp gì?

Câu cuối thường khiến người ta giật mình vì thời gian đã trôi rất xa kể từ lần đông đủ gần nhất. Cảm giác ấy có thể là đoạn mở hoặc đoạn kết cho bài viết của bạn.

Cho anh chị em đọc trước khi chia sẻ

Không bắt buộc, nhưng nếu bài viết sẽ được người quen của cả nhà đọc, cho anh chị em xem trước giúp tránh được nhiều chuyện mất lòng. Một quy trình đơn giản:

  1. Chọn thời điểm bình thường, không chọn lúc nhà đang có chuyện căng thẳng hay ngay trước ngày giỗ, ngày Tết.
  2. Nói rõ mục đích: bạn viết để giữ ký ức hay để chia sẻ ở đâu, ai sẽ đọc.
  3. Gửi bản đọc, kèm lời mời sửa những chỗ nhớ sai và đánh dấu những chỗ họ không muốn công khai.
  4. Khi nhận góp ý, phân biệt chuyện sửa sự kiện (nên sửa nếu bạn nhớ sai) và chuyện khác góc nhìn (có thể giữ, nhưng ghi rõ là góc nhìn của mình).
  5. Với chi tiết riêng tư của anh chị em như chuyện hôn nhân, công việc, sức khoẻ, nếu họ không đồng ý thì nên bỏ hoặc đổi đến mức không nhận ra.
  6. Cảm ơn và cho họ xem bản cuối trước khi chia sẻ.

Có những trường hợp anh chị em phản đối toàn bộ bài viết. Khi đó bạn vẫn có thể giữ bài cho riêng mình, hoặc viết lại theo hướng tập trung vào chuyện của bản thân. Câu chuyện vẫn là của bạn, chỉ là có những phần cũng thuộc về họ.

Câu hỏi thường gặp

Viết về anh chị em đã mất sớm thế nào cho đúng?

Kể những gì bạn nhớ về người ấy khi còn sống, cả niềm vui lẫn chuyện cãi cọ, thay vì chỉ kể về cái chết. Nếu cha mẹ còn sống, nên cân nhắc cảm xúc của họ khi đọc. Nếu viết làm nỗi đau trở lại quá mạnh, tạm dừng và tìm người tin cậy để nói chuyện.

Anh chị em cùng cha khác mẹ có nên đưa vào bài không?

Đây thường là chuyện nhạy cảm với nhiều người trong nhà. Nếu quan hệ đã công khai và mọi người chấp nhận, bạn có thể kể. Nếu vẫn là điều cả nhà tránh nói, nên đọc bài về bí mật gia đình trong cùng danh mục trước khi quyết định.

Mình với anh trai đang giận nhau, có nên viết lúc này không?

Viết cho riêng mình thì được, thậm chí có ích để bạn hiểu cảm xúc của mình. Viết để người khác đọc thì nên đợi, vì bài viết lúc đang giận thường thiên lệch và có thể làm vết rạn sâu thêm khi anh đọc được.

Có cần nhắc đến tất cả anh chị em trong nhà không?

Không bắt buộc. Một bài có thể chỉ về một người, hoặc về quan hệ giữa bạn và một người. Nhưng nếu bài kể về cả nhà mà thiếu hẳn một người, người đó có thể thấy bị gạt ra; một câu nhắc ngắn đôi khi là đủ.

Làm sao viết về anh chị em mà không thành bài văn mẫu tình anh em?

Bỏ những câu chung như anh em như thể tay chân, chọn một trận cãi nhau hoặc một lần che chở cụ thể, kể bằng cảnh, có thời gian và nơi chốn. Để người đọc tự thấy tình cảm thay vì nói ra.

Có nên dùng tin nhắn cũ giữa anh chị em làm tư liệu?

Tin nhắn cũ giúp kiểm mốc thời gian và giữ lại giọng nói thật. Nếu muốn trích nguyên văn vào bài cho người khác đọc, nên hỏi ý người đã nhắn, vì đó là lời họ nói trong một không gian riêng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138