Viết về bệnh tật của chính mình hay nhất khi bạn kể về con người đang sống cùng căn bệnh, không phải về căn bệnh. Người đọc nhớ cảm giác chờ kết quả, nhớ người nhà ngồi ngủ gục bên giường, nhớ bữa cơm đầu tiên ăn được sau đợt điều trị, chứ ít khi nhớ tên thuốc hay chỉ số xét nghiệm.
Bài này dành cho người đang điều trị một bệnh nặng hoặc kéo dài, người đã qua giai đoạn khó và muốn kể lại, hoặc người sống chung lâu dài với một bệnh mạn tính. Nội dung xoay quanh cách chọn phần để kể, viết vừa sức khi cơ thể mệt, giữ riêng tư hồ sơ y tế, tránh để bài viết thành lời khuyên chữa bệnh cho người khác, và những lúc cần người giúp ngay.
Kể về người sống cùng bệnh, không phải về bệnh
Khi bắt đầu viết, nhiều người theo phản xạ kể lại quá trình điều trị như một bản tóm tắt bệnh án: ngày phát hiện, ngày nhập viện, các đợt điều trị, các lần tái khám. Đó là trình tự quen thuộc vì bạn đã sống trong nó. Nhưng người đọc, kể cả người thân, thường bị lạc giữa các mốc ấy, và bản thân bạn khi viết cũng dễ kiệt sức vì phải nhớ lại từng con số.
Thử đổi câu hỏi. Thay vì "chuyện gì đã xảy ra với cơ thể mình", hãy hỏi "chuyện gì đã xảy ra với cuộc sống của mình". Bạn đã phải bỏ việc gì, thôi gặp ai, học được thói quen mới nào, phát hiện ra ai là người ở lại. Có thể là lần đầu tiên phải nhờ con gội đầu, là lúc chọn một chiếc mũ len trước khi ra đường, là cảm giác ngồi trong phòng chờ đông người mà ai cũng đang lo một chuyện riêng.
Căn bệnh vẫn có mặt trong câu chuyện, nhưng ở phía sau, như thời tiết trong một truyện ngắn. Cách kể này cũng giúp bài viết đứng được lâu hơn: phác đồ điều trị thay đổi theo năm, còn cảm giác của một người lần đầu nghe tin xấu thì ai đọc cũng hiểu.
Chọn phần nào để kể
Khoảnh khắc nghe tin. Không cần kể bác sĩ nói gì từng chữ. Hãy kể bạn đã làm gì ngay sau đó: ra bãi xe ngồi rất lâu, gọi cho ai trước, hay về nhà nấu cơm như chưa có gì. Hành động ấy nói lên nhiều điều hơn mọi tính từ.
Một ngày bình thường trong lúc điều trị. Đời sống của người bệnh phần lớn là những ngày chờ đợi lặp lại. Kể một ngày như thế thật kỹ, từ lúc thức dậy đến lúc ngủ, sẽ cho người đọc thấy thứ mà các bài báo hiếm khi nói tới.
Người ở bên. Vợ chồng, con cái, anh chị em, bạn cùng phòng bệnh, người điều dưỡng ca đêm. Viết về họ cũng là một cách cảm ơn, miễn là bạn tôn trọng đời tư của họ như của chính mình.
Những thay đổi trong cách nhìn. Không cần biến thành bài học. Chỉ cần kể những gì bạn đã thôi bận tâm, và những gì giờ bạn để ý hơn trước. Nói cụ thể thì sẽ không sáo.
Những thứ nhỏ giúp bạn đứng vững. Một bài hát nghe mỗi lần ngồi truyền dịch, một ô cửa sổ nhìn ra cây bàng, một tin nhắn của đồng nghiệp cũ gửi đúng lúc. Những thứ tưởng vụn vặt ấy thường là phần người đọc nhớ lâu nhất, vì ai cũng từng bám vào một điều nhỏ như vậy trong ngày khó.
Những điều chưa yên. Không phải câu chuyện bệnh tật nào cũng có kết thúc gọn. Nếu bạn vẫn đang điều trị, vẫn đang chờ, cứ viết đúng như vậy. Một câu chuyện còn dang dở mà trung thực có giá trị hơn một cái kết được ép cho tròn.
Viết vừa sức khi cơ thể mệt
Người đang điều trị thường có những ngày rất mệt, đầu óc chậm, tay không muốn cầm bút. Đừng đặt mục tiêu số chữ. Nhiều người thấy hợp với cách ghi rất ngắn trên điện thoại: một câu, một hình ảnh, một điều nghe được trong ngày. Sau vài tuần, những dòng ngắn ấy tự thành một dòng thời gian mà bạn có thể đọc lại và viết dài ra vào lúc khoẻ hơn.
Nếu gõ phím mệt, bạn thử nói vào máy ghi âm rồi nhờ người thân chép ra, hoặc dùng chức năng đọc thành chữ có sẵn trên điện thoại. Khi dùng bất kỳ công cụ nào lưu dữ liệu lên mạng, hãy cẩn thận với tên bệnh viện, tên bác sĩ, mã hồ sơ, kết quả xét nghiệm: những thông tin đó là đời tư của bạn và nên ở lại trong máy riêng.
Cũng có những ngày bạn không muốn nghĩ đến bệnh chút nào. Hôm ấy hãy viết về chuyện khác, hoặc không viết. Việc kể chuyện đời mình không phải nhiệm vụ phải hoàn thành trong lúc đang chữa bệnh. Có người chỉ bắt đầu viết khi đã qua giai đoạn nặng nhất vài năm, và câu chuyện của họ không vì thế mà kém đi.
Giữ riêng tư hồ sơ y tế khi kể chuyện
Kể chuyện bệnh tật của mình là quyền của bạn, nhưng có những chi tiết nên cân nhắc trước khi cho người khác đọc. Bảng dưới gợi ý cách xử lý từng loại thông tin:
| Loại thông tin | Rủi ro khi để lộ | Cách viết thay thế |
|---|---|---|
| Tên bệnh viện, khoa, bác sĩ | Dễ thành chê trách hay quảng cáo; người được nhắc không đồng ý | "Một bệnh viện tuyến trên", "bác sĩ điều trị chính" |
| Kết quả xét nghiệm, ảnh phim chụp | Lộ đời tư lâu dài; người đọc tự so với mình rồi hoảng | Kể cảm giác khi nhận kết quả, không ghi con số |
| Tên thuốc, liều, phác đồ | Người đọc làm theo mà không có chỉ định | Nói chung là "đợt điều trị thứ ba" |
| Chuyện bảo hiểm, công việc | Ảnh hưởng nơi làm việc, hồ sơ xin việc sau này | Đổi nghề nghiệp hoặc nói chung là "chỗ làm" |
| Ảnh chụp trong phòng bệnh | Lộ mặt người bệnh khác, người nhà, nhân viên y tế | Chụp đồ vật, khung cửa sổ, không có người |
Nếu câu chuyện có nhắc đến sai sót của một cơ sở y tế hay một người cụ thể, hãy viết thật cẩn trọng: chỉ kể điều bạn trực tiếp trải qua, không suy đoán động cơ, không nêu tên. Khi có khả năng dẫn tới tranh chấp, nên hỏi ý kiến luật sư trước khi cho ai đọc.
Đừng để bài viết thành lời khuyên chữa bệnh
Người đọc câu chuyện bệnh tật thường là người đang lo cho mình hoặc người thân. Họ dễ coi kinh nghiệm của bạn là hướng dẫn. Vài điều giúp bài viết không vô tình gây hại:
- Nói rõ đây là trải nghiệm của riêng bạn, cơ thể mỗi người mỗi khác, và việc điều trị cần do bác sĩ quyết định.
- Không khuyên người khác bỏ hay thay thuốc, không kể các bài thuốc truyền miệng theo kiểu khẳng định là có tác dụng.
- Nếu bạn từng thử một cách chữa ngoài chỉ định và thấy không ổn, có thể kể như một bài học, nhưng không mô tả cách làm.
- Không so sánh tiên lượng, thời gian sống, tỷ lệ khỏi. Những con số ấy chỉ bác sĩ của từng người mới có cơ sở nói.
- Khi kể chuyện cải thiện sau một thay đổi lối sống, đừng nói nó chữa được bệnh. Chỉ nói bạn thấy dễ chịu hơn, nếu đúng là như vậy.
Giữ những nguyên tắc này không làm câu chuyện nhạt đi. Trái lại, người đọc sẽ tin bạn hơn vì bạn không hứa điều mình không chắc.
Từ ghi chép rời đến một câu chuyện
Khi đã đủ sức và muốn biến những dòng ghi rời thành một bài để người khác đọc, bạn có thể đi theo các bước sau:
- Đọc lại toàn bộ ghi chép, đánh dấu những đoạn khiến bạn dừng lại lâu nhất. Đó thường là lõi của câu chuyện.
- Chọn một tâm điểm: một người, một ngày, một quyết định. Bài nào cố kể hết cả quá trình thường bị loãng.
- Viết bản nháp đầu tiên không quá dài, khoảng vài trang, bằng giọng như đang kể cho một người bạn.
- Đi qua bản nháp một lượt chỉ để tìm và gỡ thông tin y tế nhận diện được: tên nơi điều trị, tên bác sĩ, con số xét nghiệm.
- Đưa cho một người bạn tin cậy đọc trước, hỏi họ đoạn nào chạm vào họ, đoạn nào khó hiểu, chứ không hỏi viết hay hay dở.
- Để bản thảo nguội vài ngày rồi đọc lại. Nếu đọc thấy mình chưa sẵn sàng để người lạ biết, cứ giữ cho riêng mình.
Khi nào cần người giúp ngay
Viết về bệnh tật có thể khơi lên nỗi sợ, nỗi buồn rất sâu. Hãy dừng bút và tìm người ở bên khi:
- Bạn có ý nghĩ buông bỏ điều trị vì tuyệt vọng, muốn biến mất hoặc làm hại bản thân. Hãy nói ngay với người thân tin cậy và báo cho bác sĩ đang điều trị.
- Có dấu hiệu bất thường về sức khoẻ trong lúc đang viết hay bất kỳ lúc nào, hoặc tình trạng nguy hiểm tức thời: gọi 115.
- Bạn mất ngủ kéo dài, không còn muốn ăn, không còn muốn gặp ai trong nhiều tuần. Nhiều bệnh viện có bộ phận hỗ trợ tâm lý cho người bệnh, bạn có thể hỏi bác sĩ hoặc điều dưỡng.
- Việc viết làm bạn lo âu đến mức bỏ lịch tái khám hay tránh nghĩ đến việc điều trị.
- Bạn bắt đầu tự ý bỏ thuốc, uống thêm thuốc ngoài chỉ định hoặc dùng rượu để chịu đựng những đêm khó ngủ.
Người thân đọc được những dòng bạn viết và lo lắng cũng là một tín hiệu đáng nghe. Họ thường thấy sự thay đổi của bạn trước khi chính bạn nhận ra, nên nếu họ đề nghị đưa bạn đi gặp bác sĩ hay chuyên gia tâm lý, hãy cân nhắc nghiêm túc thay vì gạt đi.
Đừng ngại nói với đội ngũ điều trị rằng bạn đang buồn, đang sợ. Đó là một phần của việc chăm sóc sức khoẻ, không phải chuyện riêng phải tự chịu.
Câu hỏi thường gặp
Có nên ghi tên bệnh của mình khi kể chuyện cho người khác đọc không?
Tuỳ bạn. Nếu nêu tên bệnh giúp người đọc hiểu bối cảnh và bạn thấy thoải mái thì có thể nêu. Nhưng tên bệnh viện, tên bác sĩ, kết quả xét nghiệm và phác đồ thì nên giữ riêng, vì đó là thông tin đời tư lâu dài.
Đang điều trị mệt mỏi thì viết thế nào cho đỡ sức?
Ghi thật ngắn trên điện thoại, mỗi ngày một câu hay một hình ảnh. Cũng được nếu nói vào máy ghi âm rồi chép lại sau. Không đặt mục tiêu số chữ, ngày nào mệt thì nghỉ. Ghi chép rời sau này sẽ thành nguyên liệu cho bài dài.
Kể lại cách mình đã điều trị có giúp được người khác không?
Câu chuyện của bạn giúp người khác bớt cô đơn, hiểu những gì có thể đến. Nhưng không nên trình bày nó thành hướng dẫn chữa bệnh, vì cơ thể mỗi người khác nhau và việc điều trị cần bác sĩ quyết định cho từng người.
Viết về sai sót của bệnh viện có được không?
Bạn có thể kể điều mình trực tiếp trải qua, giữ giọng bình tĩnh, không suy đoán động cơ, không nêu tên người. Nếu câu chuyện có thể dẫn tới tranh chấp, nên hỏi ý kiến luật sư trước khi đưa cho người khác đọc hoặc đăng ở đâu.
Câu chuyện bệnh tật chưa có kết thúc thì có viết được không?
Được. Nhiều người sống chung lâu dài với bệnh, hoặc vẫn đang chờ kết quả. Một câu chuyện còn dang dở mà kể trung thực vẫn có giá trị. Không cần ép cho nó một cái kết có hậu hay một bài học.
Khi viết thấy tuyệt vọng thì nên làm gì?
Dừng viết, nói với một người thân tin cậy và báo cho bác sĩ đang điều trị. Nhiều nơi có hỗ trợ tâm lý cho người bệnh. Nếu có nguy hiểm tức thời đến tính mạng hay sức khoẻ, gọi 115 ngay.