Khi viết về bạo lực gia đình mình đã trải qua, an toàn của bạn đứng trước câu chuyện: an toàn khỏi người gây tổn thương, và an toàn khỏi việc phải sống lại những cảnh đau nhất. Bạn không cần tả lại cảnh bạo lực thì câu chuyện mới thật. Điều làm câu chuyện thật là những gì xảy ra trước, sau và xung quanh nó, và con người bạn đã sống qua tất cả.
Bài này dành cho người từng trải qua bạo lực trong gia đình, khi còn nhỏ hay khi đã trưởng thành, và đang muốn viết về nó cho riêng mình hoặc cho người khác đọc. Bài không thay cho hỗ trợ của chuyên gia hay cơ quan chức năng. Nếu bạn đang ở trong nguy hiểm, hãy đọc mục cuối trước tiên.
An toàn trước, câu chuyện sau
Câu hỏi đầu tiên không phải "viết thế nào" mà là "bây giờ mình có an toàn không". Nếu bạn vẫn đang sống chung với người gây tổn thương, hoặc người đó vẫn có thể tìm đến bạn, thì một cuốn sổ bị phát hiện, một bài đăng bị đọc được có thể khiến tình hình tệ hơn. Trong trường hợp ấy, ưu tiên là tìm cách an toàn cho bản thân và tìm người giúp; việc viết có thể chờ.
Nếu bạn đã rời khỏi hoàn cảnh ấy, vẫn nên nghĩ về an toàn theo nghĩa thứ hai: an toàn tinh thần. Viết về bạo lực có thể đánh thức những phản ứng của cơ thể mà bạn tưởng đã qua: tim đập nhanh, run tay, mất ngủ, giật mình vì tiếng động nhỏ. Đó không phải dấu hiệu bạn yếu đuối. Đó là lý do nên viết từng chút, có người tin cậy biết bạn đang viết, và dừng lại khi thấy quá sức.
Cũng không có thời hạn nào. Có người viết sau vài tháng, có người sau hai mươi năm. Có người không bao giờ viết và vẫn sống tốt. Viết chỉ là một trong nhiều cách, không phải nghĩa vụ để chứng minh mình đã vượt qua.
Giữ trang viết kín khi hoàn cảnh chưa an toàn
Nếu bạn vẫn muốn ghi lại trong lúc hoàn cảnh chưa thật yên, vài nguyên tắc chung sau giúp giảm rủi ro:
- Chọn nơi người kia không chạm tới. Một cuốn sổ gửi ở nhà người bạn tin cậy, hoặc một nơi chỉ bạn biết, an toàn hơn cuốn sổ trong ngăn kéo chung.
- Cẩn thận với thiết bị dùng chung. Điện thoại, máy tính mà người kia biết mật khẩu hoặc có thể cầm lên xem thì không phải chỗ để viết những điều này.
- Đặt tên tệp, tên sổ bình thường. Một cái tên chung chung ít gây chú ý hơn.
- Không đăng gì công khai khi chưa an toàn. Kể cả đăng ẩn danh, những chi tiết nhỏ có thể khiến người kia nhận ra.
- Tách phần ghi chép sự việc khỏi phần viết cảm xúc. Nếu bạn ghi lại ngày tháng, sự việc để sau này có thể cần đến, hãy giữ nó ngắn gọn, khách quan và hỏi người có chuyên môn pháp lý về cách lưu giữ phù hợp.
Những nguyên tắc này chỉ là hướng chung, không thay cho kế hoạch an toàn mà các tổ chức hỗ trợ hay cơ quan chức năng có thể giúp bạn lập theo hoàn cảnh cụ thể.
Kể sự thật mà không tả lại cảnh bạo lực
Kể cái trước và cái sau. Không khí trong nhà khi tiếng xe của người ấy về đến đầu ngõ. Buổi sáng hôm sau, mọi người ăn sáng như chưa có gì. Những khoảnh khắc ấy cho người đọc hiểu đủ, mà bạn không phải đứng lại trong cảnh khó nhất.
Gọi tên ngắn gọn, rồi đi tiếp. Một câu như "tối đó lại có chuyện, như mọi lần" là đủ để người đọc biết điều gì đã xảy ra. Bạn không nợ ai chi tiết. Câu chuyện không kém đi vì bạn chọn không tả.
Kể về những điều bạn đã làm để sống sót. Giấu đứa em vào phòng, học cách đọc sắc mặt, tìm lý do ở lại trường muộn. Những điều ấy cho thấy sức mạnh của người trong cuộc, thứ mà người ngoài ít thấy.
Kể về những người đã ở bên. Một cô giáo để ý, một bà hàng xóm cho ngủ nhờ, một người bạn không hỏi gì mà chỉ ngồi cạnh. Những người ấy là phần sáng trong câu chuyện, và viết về họ thường an toàn hơn cho cảm xúc của bạn.
Kể từ vị trí hiện tại. Thỉnh thoảng nhắc người đọc và chính mình rằng đây là chuyện đã qua: "giờ nhìn lại", "mãi sau này mình mới hiểu". Khoảng cách thời gian ấy là chỗ đứng an toàn khi viết.
Một đoạn mẫu tự viết để minh hoạ
Dưới đây là đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định: "Nhà mình có một luật không ai nói ra: khi nghe tiếng chìa khoá thì tắt ti vi. Mình học luật đó năm bảy tuổi, trước cả bảng cửu chương. Em mình nhỏ hơn nên hay quên, và mình học thêm cách kéo tay em vào phòng thật nhẹ, không để cửa kêu. Bây giờ mình đã ở một mình nhiều năm, vậy mà mỗi lần nghe tiếng chìa khoá của hàng xóm, tay mình vẫn tìm cái điều khiển."
Đoạn này không có một cảnh bạo lực nào, nhưng người đọc hiểu trọn vẹn không khí trong ngôi nhà ấy. Nó kể về sự cảnh giác của một đứa trẻ, về việc bảo vệ em, và về dấu vết còn lại đến tận bây giờ. Chi tiết tiếng chìa khoá và cái điều khiển là những thứ cụ thể, đời thường, nên chạm đến người đọc mà không làm người viết phải quay lại cảnh khó nhất.
Khi tự viết, nếu một đoạn bắt đầu trượt vào tả chi tiết cảnh bạo lực, hãy dừng lại và tự hỏi: người đọc cần chi tiết này để hiểu, hay mình đang bị kéo vào ký ức? Phần lớn trường hợp, có thể thay bằng một câu ngắn và chuyển sang điều xảy ra sau đó.
Viết về người gây tổn thương: không cần tha thứ, không cần bôi nhọ
Người gây tổn thương thường là cha, mẹ, chồng, vợ, anh chị em, người mà bạn từng hoặc vẫn còn thương. Đây là phần khó nhất về cảm xúc. Bạn không cần viết theo hướng tha thứ nếu chưa tha thứ, và cũng không cần ép mình hiểu cho họ. Nhưng một câu chuyện thật thường có chỗ cho sự phức tạp: người ấy có lúc dịu dàng, có những ngày bình thường, và chính điều đó làm mọi thứ rối hơn.
Trung thực không đồng nghĩa với bôi nhọ. Kể điều bạn đã trực tiếp trải qua, tránh suy đoán động cơ, tránh gán nhãn bệnh tật cho người kia, tránh thêm những chuyện bạn chỉ nghe kể lại. Nếu định cho người khác đọc, hãy đổi tên, đổi nơi chốn, bỏ những chi tiết khiến người quen nhận ra.
Về mặt pháp lý, kể chuyện về người khác có thể chạm đến danh dự, nhân phẩm và đời tư của họ, kể cả khi điều bạn kể là thật. Đây là phần nên hỏi luật sư trước khi đăng công khai, nhất là khi người kia có thể nhận ra mình hoặc khi chuyện có liên quan đến một vụ việc đang được giải quyết. Viết cho riêng mình thì không cần lo điều này.
Từng bước khi muốn chia sẻ câu chuyện
Nếu bạn đã an toàn và muốn cho người khác đọc, có thể đi theo thứ tự sau:
- Viết bản cho riêng mình trước, không kiểm duyệt. Bản này không ai đọc.
- Để vài tuần, đọc lại, chọn một phần làm tâm điểm. Không cần kể hết.
- Viết bản thứ hai cho người đọc: đổi tên, nơi chốn, nghề nghiệp, bỏ chi tiết nhận diện, bỏ những đoạn tả cảnh bạo lực.
- Đưa cho một người tin cậy đọc trước, nếu được thì là người hiểu chuyện tổn thương. Hỏi họ người khác có nhận ra ai trong chuyện không.
- Nghĩ trước phản ứng có thể có từ gia đình, người quen, và chuẩn bị chỗ dựa cho những ngày sau khi bài được đọc.
- Nếu có khả năng dẫn tới tranh chấp, hỏi luật sư trước khi gửi đến bất kỳ chuyên mục hay tuyển tập nào.
Ở bất kỳ bước nào, bạn cũng có quyền dừng lại. Có người đi đến bước thứ năm rồi quyết định giữ bài cho riêng mình, và đó là một quyết định trọn vẹn chứ không phải bỏ dở. Một câu chuyện không được đăng không vì thế mà kém giá trị. Nếu sau này đổi ý, bản thảo vẫn còn đó.
Cũng nên nghĩ đến những người khác trong cùng câu chuyện, như anh chị em từng chứng kiến. Họ có thể nhớ khác bạn, có thể chưa sẵn sàng để chuyện gia đình bị nhắc đến. Hỏi ý họ trước, dù cuối cùng quyết định vẫn là của bạn.
Khi nào cần người giúp ngay
Hãy gác việc viết lại và tìm người giúp ngay khi:
- Bạn hoặc con bạn đang gặp nguy hiểm tức thời: gọi 113 để báo công an. Có người bị thương thì gọi 115.
- Người gây tổn thương đe doạ, theo dõi, tìm đến nơi bạn ở. Báo cho công an hoặc chính quyền nơi cư trú, và cho một người tin cậy biết bạn đang ở đâu.
- Có trẻ em đang bị bạo lực hoặc bị bỏ mặc. Việc này cần báo cho cơ quan chức năng, không tự xử lý một mình.
- Bạn có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc thấy không chịu nổi nữa. Gọi ngay người thân tin cậy, không ở một mình, và tìm gặp bác sĩ hay chuyên gia tâm lý.
- Việc viết làm bạn liên tục mất ngủ, hoảng hốt, giật mình, sống lại cảnh cũ như đang xảy ra. Dừng viết phần đó và tìm chuyên gia tâm lý có kinh nghiệm với người từng bị bạo lực.
Ở nhiều địa phương có các tổ chức hỗ trợ phụ nữ và trẻ em, có nhà tạm lánh. Chính quyền nơi cư trú hoặc cơ sở y tế có thể chỉ cho bạn nơi gần nhất. Tìm đến họ là quyền của bạn, không phải làm phiền ai.
Câu hỏi thường gặp
Có cần tả chi tiết cảnh bạo lực thì câu chuyện mới thật không?
Không. Người đọc hiểu đủ qua không khí trước và sau, qua những điều bạn đã làm để sống sót. Tả lại chi tiết cảnh bạo lực thường làm người viết đau thêm mà không giúp người đọc hiểu hơn.
Vẫn đang sống chung với người gây tổn thương thì có nên viết không?
An toàn của bạn đứng trước. Nếu một cuốn sổ hay bài đăng bị phát hiện có thể khiến tình hình tệ hơn, hãy ưu tiên tìm người giúp và nơi an toàn. Việc viết có thể chờ đến khi bạn đã yên ổn.
Viết về cha mẹ từng bạo lực có phải là bất hiếu không?
Kể lại điều mình đã trải qua không phải là bất hiếu. Bạn có thể giữ cho riêng mình hoặc chia sẻ, có thể tha thứ hoặc chưa. Nếu định cho người ngoài đọc, nên đổi tên, nơi chốn và tránh suy đoán, gán nhãn cho người kia.
Đăng câu chuyện bạo lực gia đình lên mạng có rủi ro pháp lý không?
Có thể có, vì câu chuyện chạm đến danh dự và đời tư của người khác dù điều bạn kể là thật. Trước khi đăng công khai, nhất là khi người kia có thể nhận ra, hãy hỏi ý kiến luật sư.
Viết xong thấy run, mất ngủ, giật mình thì có bình thường không?
Đây là phản ứng nhiều người gặp khi chạm vào ký ức nặng. Hãy dừng phần đó lại, quay về những điều dễ chịu hơn. Nếu kéo dài hoặc nặng dần, nên tìm gặp chuyên gia tâm lý có kinh nghiệm làm việc với người từng bị bạo lực.
Khi đang gặp nguy hiểm thì gọi ai?
Gọi 113 để báo công an khi có nguy hiểm tức thời, gọi 115 nếu có người bị thương. Báo cho chính quyền nơi cư trú và một người tin cậy biết bạn ở đâu. Có trẻ em bị bạo lực thì cần báo cơ quan chức năng.