Viết về chuyện làm cha mẹ cho thật nghĩa là đặt bạn, người lớn đang học làm cha mẹ, vào trung tâm câu chuyện, còn con là người được bảo vệ chứ không phải nhân vật bị phơi bày. Những đêm thức trắng, nỗi sợ khi con sốt, lần bạn quát con rồi hối hận: đó là chuyện của bạn và bạn có quyền kể. Còn khuôn mặt, tên, trường học, những lúc con xấu hổ là chuyện của con.
Phần dưới hướng dẫn cách ghi những năm đầu khi trí nhớ còn tươi, cách kể sai lầm của chính mình, ranh giới khi con xuất hiện trong bài theo từng độ tuổi, cách viết khi con ốm đau hay có khó khăn riêng, bộ câu hỏi gợi nhớ và cách viết một bản dành cho con đọc khi lớn. Các đoạn mẫu đều tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định.
Câu chuyện làm cha mẹ là chuyện của bạn trước
Phần lớn những gì người ta chia sẻ về con trên mạng là chuyện của đứa trẻ: con biết đi, con nói câu buồn cười, con đạt giải. Những bài như vậy dễ viết và dễ được yêu thích, nhưng chúng kể đời của một người chưa thể đồng ý. Một bài viết về làm cha mẹ có chiều sâu thường đổi trọng tâm: nó kể người lớn đã thay đổi thế nào khi có con.
Bạn đã sợ những gì trong lần đầu bế con về nhà? Bạn đã cãi nhau với bạn đời về chuyện gì trong năm đầu? Bạn đã nhớ cuộc sống trước đó ra sao, và có thấy tội lỗi vì nhớ không? Đây là những câu chuyện mà nhiều người làm cha mẹ trải qua nhưng ít ai kể thật, vì sợ bị coi là không đủ thương con. Chính vì thế, khi được kể, chúng chạm đến người đọc rất mạnh.
Đặt bạn vào trung tâm cũng giúp giải quyết một vấn đề đạo đức. Khi con lớn lên và đọc lại, con sẽ thấy một người cha, người mẹ đã cố gắng và đã vấp ngã, chứ không thấy những khoảnh khắc riêng của mình bị đem ra làm nội dung. Con sẽ dễ tha thứ cho một bài viết kể nỗi sợ của bố mẹ hơn một bài viết kể lại lúc con tè dầm.
Những năm đầu: ghi khi còn nhớ
Trí nhớ về giai đoạn này phai rất nhanh. Thiếu ngủ, bận rộn và lặp lại mỗi ngày khiến những năm đầu nuôi con trôi qua như một khối mờ. Nhiều cha mẹ vài năm sau không nhớ nổi con biết lật lúc mấy tháng hay mình đã đối phó với những đêm khóc dạ đề thế nào. Nếu muốn viết về giai đoạn này, cách chắc nhất là ghi ngay khi nó đang diễn ra.
Ghi ngắn, đều, không cần hay. Mỗi tối một hai câu trong ghi chú điện thoại là đủ: một việc đã xảy ra, một cảm giác. "Con sốt, bế đi đi lại lại đến ba giờ, nghĩ đến mẹ mình ngày xưa." Sau một năm bạn có vài trăm mẩu, đủ để dựng nhiều cảnh.
Ghi cả cảm xúc không đẹp. Cáu, chán, muốn chạy khỏi nhà một ngày, ghen tị với bạn bè còn tự do. Những cảm xúc này rất thường gặp và là một phần thật của câu chuyện. Ghi lại chúng không có nghĩa là bạn thương con ít hơn.
Ghi lời của người xung quanh. Lời khuyên của bà nội, câu nói của bác sĩ, lời an ủi của một người hàng xóm. Những câu nói này thường là chi tiết sống động khi viết sau, và cho thấy việc nuôi con chưa bao giờ là chuyện của riêng hai người.
Viết về sai lầm của mình khi nuôi con
Phần khó viết nhất nhưng cũng giá trị nhất là những lần bạn làm sai: quát con quá lời, phạt con vì cơn giận của chính mình, bỏ lỡ buổi biểu diễn của con vì công việc, so sánh con với đứa trẻ khác. Nhiều người chỉ viết về những lần mình làm đúng, khiến bài trở thành sách dạy làm cha mẹ hơn là câu chuyện thật.
Đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định, ngôi thứ nhất dùng "mình": "Hôm ấy mình về muộn, đói, mệt, thấy bát cơm của con còn nguyên trên bàn. Mình quát. Con không khóc, chỉ cúi xuống ăn rất nhanh. Đêm đó, lúc dọn bát, mình thấy cơm đã nguội cứng. Con đã ngồi đợi mẹ về để ăn cùng." Đoạn này không xin lỗi, không rút bài học, nhưng người đọc thấy rõ khoảnh khắc người mẹ nhận ra mình sai.
Khi kể sai lầm, nên kể đủ để người đọc hiểu, nhưng không cần tự trừng phạt mình trên trang giấy. Một bài viết đầy tự trách thường làm người đọc khó chịu như một bài toàn tự khen. Kể việc đã xảy ra, cảm giác lúc đó, và nếu có, điều bạn đã làm sau đó, như xin lỗi con, đổi cách làm. Để phần còn lại cho người đọc tự cảm nhận.
Ranh giới khi con xuất hiện trong bài, theo từng độ tuổi
Con không thể đồng ý hay phản đối khi còn nhỏ, nên người lớn phải tự đặt ranh giới thay con. Bảng dưới là gợi ý, bạn điều chỉnh theo hoàn cảnh nhà mình.
| Tuổi của con | Có thể kể | Nên tránh | Hỏi ý con |
|---|---|---|---|
| Dưới 3 tuổi | Cảm xúc của bạn, những đêm chăm con, sự thay đổi trong nhà | Ảnh mặt, tên thật, bệnh tật cụ thể, chuyện vệ sinh cá nhân | Chưa hỏi được, tự đặt giới hạn chặt |
| Mẫu giáo, tiểu học | Chuyện vui chung, cách bạn học làm cha mẹ | Trường, lớp, những lần con xấu hổ, điểm số, so sánh với bạn | Hỏi đơn giản: kể chuyện này cho người khác có được không? |
| Trung học | Chuyện bạn lo lắng, những thay đổi trong quan hệ hai bên | Chuyện tình cảm, bạn bè, sức khoẻ, mâu thuẫn riêng của con | Nên đưa con đọc và tôn trọng khi con từ chối |
| Đã trưởng thành | Những gì hai bên đã thống nhất | Những gì con không đồng ý | Luôn hỏi trước, con là người có quyền quyết định |
Nguyên tắc chung là: nếu không chắc con sau này có muốn chuyện đó được kể hay không, hãy coi như con không muốn. Bạn vẫn có thể ghi lại cho riêng mình, nhưng chưa chia sẻ.
Khi con ốm đau hoặc có khó khăn riêng
Cha mẹ có con ốm nặng, con có nhu cầu đặc biệt hay con gặp khó khăn trong học tập, giao tiếp thường có nhu cầu viết rất lớn: để giải toả, để tìm những gia đình cùng hoàn cảnh, để người xung quanh hiểu. Đây là những câu chuyện có giá trị thật với người đọc. Nhưng đây cũng là vùng nhạy cảm nhất, vì thông tin sức khoẻ của con là thông tin riêng tư đặc biệt và có thể theo con đến khi lớn.
Khi viết về những chuyện này, hãy tập trung vào hành trình của bạn: lần đầu nghe tin, những buổi đi khám, những thay đổi trong lịch sinh hoạt, những người đã giúp đỡ. Tránh nêu tên bệnh cụ thể kèm tên và ảnh của con. Không viết như thể bài viết là lời khuyên y tế cho người khác; mỗi đứa trẻ khác nhau, và chẩn đoán, điều trị là việc của bác sĩ.
Nhiều cha mẹ trong hoàn cảnh này kiệt sức mà không nhận ra. Nếu bạn thấy mình mất ngủ kéo dài, không còn muốn làm gì, hay có ý nghĩ tiêu cực về bản thân, hãy nói với người thân và tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc cơ sở y tế. Chăm sóc chính mình là một phần của việc chăm con, không phải là sự ích kỷ. Bài viết có thể đợi; bạn thì cần được nghỉ.
Câu hỏi gợi nhớ về chuyện làm cha mẹ
Những câu dưới đây giúp bạn nhớ lại các khoảnh khắc mà sau vài năm dễ bị lãng quên. Phần lớn xoay quanh bạn, không phải con.
- Đêm đầu tiên đưa con về nhà, bạn ngủ được bao lâu, đã lo điều gì?
- Lời khuyên nào của người lớn trong nhà bạn đã làm theo, lời nào bạn lén bỏ qua?
- Lần đầu bạn nghe mình nói một câu y hệt cha mẹ mình từng nói, đó là câu gì?
- Bạn đã bỏ thói quen hay sở thích nào khi có con? Có lấy lại được không?
- Lần nào bạn thấy mình làm cha mẹ không giỏi nhất? Sau đó bạn đã làm gì?
- Ai là người giúp bạn nhiều nhất trong năm đầu, và bạn đã cảm ơn họ chưa?
- Có lúc nào bạn chợt hiểu cha mẹ mình hơn nhờ việc nuôi con?
Câu cuối thường mở ra một lớp câu chuyện thứ hai: bạn vừa là cha mẹ, vừa là con của ai đó. Hai vai này soi vào nhau khiến bài viết có chiều sâu hơn hẳn một nhật ký nuôi con thông thường.
Viết một bản dành cho con đọc khi lớn
Nhiều cha mẹ muốn để lại cho con một bản kể về những năm đầu đời của con. Đây là một món quà đặc biệt nếu được viết cẩn thận. Một cách làm:
- Tách bản này khỏi những ghi chép riêng của bạn. Bản cho con nên có giọng nói với con, gọi con bằng tên ở nhà.
- Kể những gì con không thể nhớ: ngày con chào đời, ai đến thăm, con thích ăn gì, con sợ gì khi còn bé.
- Kể cả những khó khăn của gia đình thời đó, ở mức con có thể hiểu khi đủ lớn, không đổ lỗi cho ai.
- Kể một vài lần bạn đã sai và đã học được gì. Con lớn lên sẽ trân trọng sự thành thật này.
- Tránh biến bản viết thành kỳ vọng: không viết "mẹ mong con sau này trở thành…" quá cụ thể.
- Cất ở nơi an toàn, ghi rõ khi nào nên trao cho con, và nhờ một người tin cậy biết nơi cất.
Bản viết này không cần hoàn hảo hay dài. Một vài trang thật lòng, có chi tiết cụ thể, đủ để khi con hai mươi tuổi cầm lên đọc, con biết mình đã được chờ đợi và được thương như thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đăng ảnh con kèm bài viết về làm cha mẹ không?
Nếu đăng công khai, nên hạn chế ảnh thấy rõ mặt con, nhất là kèm tên thật và nơi sống. Ảnh bàn tay, bàn chân, góc nhà, đồ chơi vẫn kể được câu chuyện mà không làm lộ con. Ảnh đã đăng rất khó thu lại hoàn toàn.
Viết về chuyện làm cha mẹ khi đang làm cha mẹ đơn thân có gì khác?
Câu chuyện thường có thêm lớp về người cha hoặc mẹ còn lại, về sự vắng mặt, và về áp lực một mình gánh vác. Nên cẩn trọng khi nhắc đến người kia vì con sẽ đọc như lời về cha hoặc mẹ của mình. Bài về ly hôn trong cùng danh mục có thêm gợi ý.
Làm cha mẹ con nuôi có nên kể chuyện nhận nuôi trong bài viết không?
Chuyện nhận nuôi là chuyện của con trước hết. Con có quyền biết, và có quyền quyết định người khác có được biết hay không khi đủ lớn. Bạn có thể kể hành trình của mình, nhưng hạn chế chi tiết về nguồn gốc của con khi chia sẻ công khai.
Ông bà, họ hàng muốn đọc bài viết về con, có nên cho không?
Thường là nên, vì họ cũng là một phần câu chuyện. Nhưng nên nói rõ những gì không được chia sẻ tiếp, nhất là ảnh và chuyện sức khoẻ của con, vì người lớn tuổi có thể vô tình đăng lại lên mạng xã hội.
Viết về con khi con đã lớn và không còn gần gũi có được không?
Được, nhưng bài viết lúc ấy là chuyện của bạn về khoảng cách giữa hai cha con, mẹ con. Nên tránh kể những chuyện riêng của con trưởng thành, và nếu muốn chia sẻ, hỏi ý con trước. Con đã là người lớn, có quyền với câu chuyện của mình.
Có nên viết bài làm cha mẹ dưới dạng lời khuyên cho người khác không?
Bạn có thể, nhưng một câu chuyện thật thường giúp người đọc nhiều hơn một danh sách lời khuyên. Mỗi gia đình khác nhau; điều có ích với nhà bạn chưa chắc đúng với nhà khác. Kể việc bạn đã làm và kết quả ra sao là đủ.