ThanPhan.comThân Phận
Bắt đầu kể chuyện đời mình

Viết chuyện đời mình khi chưa quen cầm bút: bắt đầu từ đâu cho người nghĩ mình dở văn

Không giỏi văn vẫn kể được chuyện đời mình. Cách viết như nói, dùng câu ngắn, bỏ nỗi sợ sai chính tả và những bài tập nhỏ cho người lâu rồi không cầm bút.

Vietnamese factory worker in a uniform seen from behind writing slowly in a small blank notebook at a plastic table in a dormitory hallway, fluorescent light, quiet evening

Bạn không cần giỏi văn để kể chuyện đời mình; bạn cần kể đúng điều đã xảy ra bằng chính giọng nói hằng ngày của bạn. Phần lớn người nghĩ mình "dở văn" thật ra chỉ đang sợ văn kiểu nhà trường: câu dài, từ hoa mỹ, mở bài thân bài kết bài. Chuyện đời thật không cần kiểu văn đó. Người đọc tin những câu ngắn, rõ, có chi tiết thật hơn là những câu được trau chuốt.

Bài này dành cho người lâu rồi không viết gì dài hơn một tin nhắn: người làm nghề tay chân, người buôn bán, người lớn tuổi, người đã rời ghế nhà trường nhiều năm. Bạn sẽ có cách bắt đầu, vài nguyên tắc câu chữ đơn giản và một chuỗi bài tập nhỏ, kèm đoạn mẫu tự viết để minh hoạ.

Văn nhà trường và văn kể chuyện đời thật khác nhau ra sao

Ở trường, nhiều người học cách viết văn để được điểm: mở bài giới thiệu, thân bài triển khai, kết bài nêu cảm nghĩ, càng nhiều từ đẹp càng tốt. Cách viết đó có mục đích riêng của nó, nhưng nó để lại một nỗi sợ kéo dài: cứ cầm bút là thấy mình phải viết "hay", phải dùng chữ khác với chữ mình nói hằng ngày.

Kể chuyện đời thật đi theo hướng ngược lại. Người đọc muốn nghe giọng của bạn, chứ không phải giọng của một bài văn mẫu. Nếu ngoài đời bạn nói "hồi đó nghèo rớt", hãy viết "hồi đó nghèo rớt", đừng sửa thành "hoàn cảnh gia đình khi ấy vô cùng khó khăn". Câu thứ nhất có người thật đứng sau; câu thứ hai nghe như lời của ai đó khác.

Điều này không có nghĩa là viết cẩu thả. Chuyện đời thật vẫn cần rõ ràng, có trước có sau. Nhưng rõ ràng khác với hoa mỹ. Một người bán hàng kể chuyện đời mình bằng những câu ngắn của người bán hàng thường dễ đọc và đáng tin hơn một người cố viết như nhà văn. Chính cái "chưa quen viết" đó, nếu được giữ đúng cách, là một thế mạnh.

Một ví dụ dễ thấy là tin nhắn. Bạn vẫn nhắn cho người thân hằng ngày, kể chuyện chợ búa, chuyện con cái, chuyện chỗ làm, và người nhận hiểu hết. Đó đã là viết. Kể chuyện đời mình chỉ là kể dài hơn một tin nhắn, cho một người đọc mà bạn tưởng tượng ra. Nếu bạn nhắn tin được, bạn viết được câu chuyện đầu tiên.

Năm nguyên tắc câu chữ cho người mới

Mỗi câu một việc. Câu dài nhiều mệnh đề dễ làm người mới rối. Tách ra: "Mẹ dậy sớm. Mẹ nấu cơm. Mẹ không gọi ai dậy." Đọc lên nghe có nhịp, và bạn không sợ sai ngữ pháp.

Dùng chữ bạn vẫn nói. Nếu một từ bạn chưa bao giờ nói ra miệng, nhiều khả năng nó không hợp với giọng kể của bạn. Từ địa phương, cách nói quen trong nghề của bạn đều được giữ, chỉ cần người đọc ngoài vùng vẫn hiểu.

Kể việc trước, cảm xúc sau. Viết "mình đứng ở cổng rất lâu" trước khi viết "mình buồn". Có khi việc đã đủ, không cần câu cảm xúc nữa.

Cụ thể hơn chung chung. "Cái xe máy cũ" yếu hơn "cái xe số màu xanh, yên rách phải buộc dây". Cái cụ thể giúp người đọc thấy, và đó là thứ bạn nhớ rõ hơn ai hết.

Đừng sửa khi đang viết. Viết một mạch tới cuối buổi. Chính tả, dấu câu, lặp từ để lần sau sửa. Vừa viết vừa sửa là cách nhanh nhất để không bao giờ viết xong.

Đọc to từng đoạn. Viết xong một đoạn, đọc to lên. Chỗ nào bạn vấp khi đọc là chỗ câu đang rối; chỗ nào nghe không giống cách bạn nói là chỗ bạn đang bắt chước văn người khác. Tai thường phát hiện lỗi nhanh hơn mắt, và người chưa quen viết lại thường có tai nghe rất tốt.

Đoạn mẫu: cùng một chuyện, viết theo văn nhà trường và viết như nói

Hai đoạn dưới đây là đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định.

Bản kiểu văn nhà trường: "Tuổi thơ của mình gắn liền với những tháng ngày vất vả nhưng đầy ắp yêu thương bên người cha kính yêu. Cha là người đàn ông tần tảo, hy sinh cả cuộc đời vì gia đình, luôn dành cho các con những gì tốt đẹp nhất."

Bản viết như nói: "Cha mình chạy xe ôm. Sáng cha đi lúc trời còn tối, tối về thì tụi mình ngủ rồi. Có hôm thức khuya, mình nghe tiếng cha dắt xe vào, tiếng chìa khoá bỏ lên bàn, rồi tiếng cha rửa mặt ngoài lu nước rất lâu."

Bản thứ nhất không sai, nhưng có thể là cha của bất kỳ ai. Không có chi tiết nào chỉ thuộc về người cha này. Bản thứ hai không có chữ "yêu thương" nào, không có chữ "hy sinh" nào, mà người đọc hiểu được cả hai. Bản thứ hai cũng dễ viết hơn với người mới, vì nó chỉ đòi bạn nhớ và kể lại, không đòi bạn tìm từ đẹp.

Nếu bản nháp của bạn đang giống bản thứ nhất, đừng nản. Đó là thói quen từ trường lớp. Cách sửa đơn giản: gạch mọi chữ tính từ khen ngợi (tần tảo, kính yêu, tốt đẹp), rồi tự hỏi "cụ thể là cha đã làm gì". Viết điều đó vào chỗ trống.

Chuỗi bảy bài tập nhỏ cho người lâu không viết

Mỗi bài tập chỉ cần mười đến mười lăm phút. Làm mỗi ngày một bài, hoặc vài ngày một bài nếu bận. Không ai chấm, không cần cho ai xem.

  1. Viết năm câu về căn phòng bạn đang ngồi. Chỉ tả những gì thấy, nghe, ngửi được. Đây là bài làm nóng tay.
  2. Viết lại một cuộc trò chuyện ngắn trong ngày. Ghi càng giống lời thật càng tốt, kể cả câu cụt, câu lặp.
  3. Kể một bữa ăn bạn nhớ từ hồi nhỏ. Ai nấu, ngồi ở đâu, có món gì, ai nói gì.
  4. Viết về đôi tay của một người thân. Tay ấy làm nghề gì, có vết gì, hay làm cử chỉ nào.
  5. Kể lần đầu bạn làm một việc. Lần đầu đi xe khách một mình, lần đầu nhận lương, lần đầu nấu cơm cho cả nhà.
  6. Viết một đoạn chỉ dùng câu dưới mười chữ. Bài này giúp bỏ thói quen câu dài.
  7. Chọn một trong các bài trên và viết dài gấp đôi. Thêm chi tiết, thêm trước và sau. Đó là câu chuyện ngắn đầu tiên của bạn.

Sau bảy bài, bạn chưa phải nhà văn, nhưng bạn đã viết được hơn bảy trang về đời mình bằng giọng của mình. Phần lớn người làm xong chuỗi này đều nhận ra nỗi sợ "dở văn" nhỏ hơn họ tưởng.

Những lo lắng thường gặp và cách xử lý

Người mới viết thường lo cùng một số chuyện. Bảng dưới đây gom những lo lắng hay gặp nhất và cách xử lý thực tế.

Lo lắngThực tếCách xử lý
Viết sai chính tả nhiềuChính tả sửa được sau, câu chuyện thì không tự cóViết trước, sửa ở buổi khác, nhờ người tin cậy đọc giúp
Không biết dùng dấu câuNgười đọc chấp nhận câu đơn giản, dấu chấm là đủHết một ý thì chấm, bắt đầu câu mới
Từ ngữ nghèo nànTừ quen dùng thường hợp với chuyện đời thậtGiữ từ của bạn, chỉ thay khi người đọc khó hiểu
Viết lan manBản nháp lan man là bình thườngKhi sửa, cắt đoạn không gắn với khoảnh khắc chính
Viết chậm, mỏi tayViết tay hay gõ đều đượcThử nói vào máy ghi âm rồi chép lại
Sợ người khác cườiViết cho mình trước, chưa ai phải đọcChỉ cho người khác đọc khi bạn muốn

Điều đáng nói là không có lo lắng nào ở trên làm hỏng một câu chuyện thật. Câu chuyện chỉ hỏng khi không được viết ra.

Tìm giờ và chỗ viết khi ngày nào cũng bận

Người chưa quen viết thường cũng là người không có nhiều thời gian rảnh: làm ca, buôn bán từ sáng tới tối, chăm con, chăm cha mẹ. Đợi có một buổi chiều trống để "ngồi viết cho đàng hoàng" thường là đợi mãi. Cách thực tế hơn là gắn việc viết vào một khoảng thời gian có sẵn trong ngày.

Một số người viết mười phút trước khi đi ngủ, khi nhà đã yên. Một số viết trong giờ nghỉ trưa, ngồi ở góc căn tin hay trên ghế đá. Người đi xe buýt đường dài có thể viết trên điện thoại trong lúc ngồi xe. Người dậy sớm có thể viết trước khi cả nhà thức. Điều quan trọng là cùng một giờ, cùng một chỗ, lặp lại nhiều ngày, để việc viết trở thành thói quen chứ không phải một quyết định phải cố gắng mỗi lần.

Đừng đặt mục tiêu theo số trang. Đặt mục tiêu theo thời gian: "mười lăm phút", hết giờ là dừng. Có hôm bạn viết được một trang, có hôm được ba dòng; cả hai đều tính là đã viết. Sau vài tuần, những mẩu nhỏ ấy gom lại thành đủ chất liệu cho một câu chuyện trọn vẹn.

Viết tay, gõ máy hay bấm điện thoại

Không có cách nào tốt hơn hẳn. Viết tay chậm, nhưng nhiều người nói nó giúp họ nghĩ kỹ từng câu và ít bị xao nhãng. Gõ máy tính nhanh hơn và dễ sửa, hợp với người đã quen bàn phím. Bấm điện thoại tiện nhất vì lúc nào cũng có trong túi, nhưng màn hình nhỏ và thông báo liên tục dễ làm đứt mạch.

Người làm ca, đi làm xa, hay phải tranh thủ giờ nghỉ thường viết trên điện thoại từng đoạn ngắn rồi gom lại sau. Người lớn tuổi hay thích viết tay vào sổ, rồi nhờ con cháu gõ lại khi muốn lưu giữ. Cả hai cách đều ổn, miễn là bạn biết bản viết nằm ở đâu và nó được cất an toàn.

Nếu bạn viết trên điện thoại hay máy tính, nên có chỗ lưu riêng, có mật khẩu, và sao lưu định kỳ. Nếu viết vào sổ, cất ở nơi người khác không tình cờ mở ra. Một câu chuyện viết cho riêng mình mà bị đọc trộm có thể gây tổn thương thật. Còn nếu bạn thấy cả ba cách đều khó, hãy thử kể bằng giọng nói — chuyên mục này có bài riêng về cách ghi âm câu chuyện rồi chép lại.

Câu hỏi thường gặp

Mình học hết cấp hai, viết chuyện đời mình có được không?

Được. Trình độ học vấn không quyết định một câu chuyện có đáng đọc hay không. Điều quyết định là bạn kể đúng điều đã xảy ra, bằng chi tiết thật, theo giọng của mình. Rất nhiều câu chuyện đời thật cảm động được viết bằng câu chữ rất giản dị.

Có nên nhờ người khác viết hộ chuyện đời mình không?

Có thể nhờ người giúp ghi chép hay sửa chính tả, nhưng nên giữ giọng kể là của bạn. Người viết hộ dễ biến câu chuyện thành văn của họ. Nếu nhờ, hãy kể cho họ nghe, yêu cầu họ ghi gần lời bạn nói nhất, và đọc lại để chắc đó vẫn là chuyện của bạn.

Viết bằng tiếng địa phương có sao không?

Không sao, và thường làm câu chuyện sống hơn. Chỉ lưu ý những từ người vùng khác khó hiểu: có thể giữ nguyên rồi giải thích nhẹ ngay trong câu, hoặc để ngữ cảnh làm rõ nghĩa. Đừng sửa hết thành ngôn ngữ phổ thông vì như vậy mất giọng.

Bao lâu thì viết khá lên?

Không có mốc chung. Người viết đều đặn mỗi tuần thường thấy câu chữ thoải mái hơn sau vài tháng. Điều thay đổi nhanh nhất không phải câu văn mà là sự tự tin: sau vài câu chuyện đầu tiên, bạn sẽ bớt sợ trang giấy trắng.

Có cần đọc nhiều sách trước khi bắt đầu viết không?

Đọc giúp ích nhưng không phải điều kiện để bắt đầu. Bạn có thể vừa viết vừa đọc. Nếu muốn đọc, chọn những tập chuyện đời thật, tản văn, ký viết giản dị để nghe người khác kể chuyện đời mình ra sao, thay vì tiểu thuyết văn chương cầu kỳ.

Viết xong thấy dở quá thì có nên xoá đi không?

Đừng xoá. Cất bản đó lại, vài tuần sau đọc lại. Thường bạn sẽ thấy nó không dở như lúc mới viết, và có vài câu đáng giữ. Bản nháp đầu là chất liệu, không phải bài thi. Xoá đi thì mất luôn chi tiết mà có thể sau này bạn không nhớ lại được.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138