Câu chuyện đầu tiên nên là một chuyện bạn nhớ rõ, có một khoảnh khắc thay đổi, và không làm bạn đau quá sức khi kể lại. Nó không cần là chuyện lớn nhất đời bạn. Chuyện lớn nhất thường nặng nhất, rối nhất và khó kể nhất; để dành nó khi tay viết đã quen.
Bài này đưa ra bốn phép lọc giúp bạn đi từ một đống kỷ niệm lộn xộn tới một câu chuyện cụ thể để viết trong tuần này, kèm cách thu nhỏ một giai đoạn dài thành một cảnh kể được trong vài trang. Nếu bạn chưa có danh sách kỷ niệm nào để lọc, chuyên mục này có bài riêng về cách đào ký ức.
Vì sao chọn chuyện là bước khó nhất
Khi nghĩ tới chuyện đời mình, đầu óc thường bật ra cả một quãng dài: "những năm đi làm ở thành phố", "thời ba mẹ ly thân", "mấy năm buôn bán thua lỗ". Đó là chủ đề, không phải câu chuyện. Một chủ đề rộng như vậy chứa hàng chục câu chuyện, và nếu bạn cố kể hết một lượt, bài viết sẽ thành bản liệt kê sự kiện, người đọc không thấy ai, không thấy cảnh nào.
Ngược lại, có người chọn một chuyện quá nhỏ mà không có gì thay đổi: một buổi đi chơi vui, mọi thứ êm đẹp, về nhà. Kể xong người đọc hỏi "rồi sao?". Câu chuyện cần ít nhất một chỗ mà trước đó và sau đó khác nhau, dù là khác nhau rất nhỏ trong lòng người kể.
Bước chọn chuyện vì thế là bước đi tìm vùng giữa: đủ hẹp để kể được bằng cảnh và chi tiết, đủ có chuyển động để người đọc muốn theo tới cuối. Phần lớn người mới viết bỏ dở không phải vì viết dở mà vì chọn chuyện quá rộng, viết ba trang vẫn chưa tới đâu, rồi nản.
Bốn phép lọc một kỷ niệm
Lọc một: bạn có nhìn thấy nó không? Nhắm mắt nghĩ về kỷ niệm đó. Nếu bạn thấy được một căn phòng, một góc đường, nghe được một tiếng động, ngửi được một mùi, thì đó là chất liệu tốt. Nếu chỉ còn lại một ý kiểu "năm đó buồn lắm" mà không có hình ảnh nào, kỷ niệm đó khó viết, để sau.
Lọc hai: có một khoảnh khắc chuyển không? Tìm giây phút mà sau đó có gì khác đi: bạn quyết định nghỉ việc, bạn nhận ra mẹ đã già, bạn lần đầu cãi lại cha. Khoảnh khắc chuyển có thể rất lặng lẽ. Nếu không tìm ra, câu chuyện có lẽ chưa chín.
Lọc ba: bạn có chịu được khi kể lại không? Thử kể miệng vắn tắt cho chính mình nghe. Nếu bạn bắt đầu run, khó thở, hoặc mấy ngày sau vẫn bị kéo về chuyện đó, đây không phải chuyện để mở đầu. Không phải bạn không được kể, mà là chưa phải lúc.
Lọc bốn: chuyện này có phải của bạn không? Có những chuyện bạn chứng kiến nhưng trung tâm là người khác: bí mật của anh chị, bệnh của bạn thân. Câu chuyện đầu tiên nên là chuyện mà bạn là người trải qua chính, để bạn có quyền kể nhất và ít phải cân nhắc chuyện người khác nhất.
Áp bốn phép lọc theo thứ tự nào? Đi lần lượt từ một tới bốn và loại ngay khi một phép không qua, khỏi mất công cân nhắc tiếp. Thường sau mười kỷ niệm sẽ còn lại hai ba cái. Nếu còn nhiều hơn, chọn cái bạn nghĩ tới đầu tiên khi sáng dậy; trí nhớ hay tự chọn giúp ta những chuyện còn đang cần được kể.
Chuyện rộng và chuyện vừa kể: so sánh để tự sửa
Cách nhanh nhất để thấy chuyện mình chọn đã đủ hẹp chưa là đặt nó cạnh một phiên bản thu nhỏ. Các ví dụ dưới đây là ví dụ giả định, không phải câu chuyện của ai cụ thể.
| Chủ đề quá rộng | Câu chuyện vừa để kể đầu tiên | Khoảnh khắc chuyển |
|---|---|---|
| Những năm làm công nhân xa nhà | Đêm đầu tiên ở phòng trọ, nằm nghe tiếng quạt của phòng bên | Lúc nhận ra mình sẽ không về quê trong Tết năm đó |
| Tuổi thơ với ông nội | Buổi sáng ông dạy cách vót nan tre ở hiên nhà | Khi ông để mình tự cầm dao lần đầu |
| Chuyện hôn nhân đổ vỡ | Buổi tối hai người ngồi ăn cơm không ai nói gì | Câu hỏi bình thường mà không ai trả lời |
| Thời buôn bán thua lỗ | Ngày dọn sạp hàng cuối cùng | Lúc trả lại chìa khoá cho chủ chỗ thuê |
| Làm mẹ lần đầu | Đêm thứ ba ở nhà sau khi sinh | Lúc tự dỗ được con ngủ mà không cần ai giúp |
Để ý rằng cột giữa luôn có thời gian và nơi chốn cụ thể. Đó là dấu hiệu bạn đã đi từ chủ đề xuống câu chuyện. Cột cuối là trục của bài: mọi thứ khác trong bài đều xoay quanh khoảnh khắc đó.
Vì sao không nên bắt đầu bằng chuyện đau nhất
Nhiều người muốn kể đời mình chính vì có một chuyện rất nặng: mất người thân, bị đối xử tệ, một quyết định làm đổi cả đời. Cảm giác "phải kể chuyện này trước, các chuyện khác không quan trọng" rất thật. Nhưng đặt chuyện nặng nhất làm bài tập đầu tiên giống như tập bơi ở chỗ sâu nhất.
Lý do thứ nhất là kỹ thuật. Chuyện đau cần được kể rất chính xác, không cường điệu, không tự thương hại. Kỹ năng đó cần thời gian luyện trên những chuyện nhẹ hơn. Lý do thứ hai là an toàn. Kể lại một chuyện đau khi chưa có thói quen viết dễ làm bạn bị cuốn vào, không biết dừng ở đâu.
Cách làm an toàn hơn là kể những chuyện "xung quanh" trước. Nếu chuyện nặng là mất mẹ, bạn có thể kể về món canh mẹ hay nấu, về cái áo mẹ mặc đi chợ. Những câu chuyện nhỏ ấy vừa giúp bạn luyện tay, vừa từ từ đưa bạn tới gần chuyện lớn. Khi bạn thật sự sẵn sàng, chuyên mục viết về mất mát và tổn thương có cách đi từng chút một.
Nếu khi nghĩ tới chuyện cũ mà bạn thấy quá tải kéo dài, hãy nói với người thân tin cậy hoặc gặp chuyên gia tâm lý. Trường hợp có nguy hiểm tức thời, gọi 113 hoặc 115.
Thu một quãng đời dài về một cảnh
Khi bạn chỉ có trong tay một giai đoạn rộng, năm bước sau giúp thu nó lại thành một cảnh viết được:
- Viết tên giai đoạn ra một dòng. Ví dụ giả định: "Hai năm chăm cha ở bệnh viện".
- Liệt kê năm khoảnh khắc bạn nhớ rõ nhất trong giai đoạn đó. Không chọn vội, chỉ liệt kê. Một bữa ăn trong căn tin, một đêm trực, một cuộc gọi.
- Gạch những khoảnh khắc chỉ còn cảm xúc mà không còn hình ảnh. Giữ lại những khoảnh khắc bạn thấy được nơi chốn, nghe được âm thanh.
- Trong số còn lại, hỏi: khoảnh khắc nào chứa cả giai đoạn? Có những khoảnh khắc nhỏ mà nhìn vào là hiểu cả hai năm: cái ghế nhựa bạn ngủ gục trên đó, chẳng hạn.
- Viết một câu tóm tắt cảnh đó, có người, nơi chốn và điều thay đổi. Câu này là la bàn của bài viết đầu tiên.
Những khoảnh khắc bị loại không mất đi. Giữ danh sách đó; mỗi dòng có thể thành một câu chuyện riêng sau này. Người viết đều đặn thường có một cuốn sổ toàn những dòng như vậy.
Dấu hiệu bạn đã chọn đúng chuyện
Không có công thức chắc chắn, nhưng các dấu hiệu sau thường đi cùng câu chuyện đầu tiên viết được tới cuối:
- Bạn kể vắn tắt được trong ba câu: chuyện gì, ở đâu, điều gì thay đổi.
- Bạn hơi tò mò về chính chuyện đó, như có điều gì chưa hiểu hết. Sự tò mò kéo bạn viết tiếp.
- Bạn nhớ ít nhất ba chi tiết giác quan: một màu, một tiếng, một mùi hay một cảm giác chạm.
- Người chính trong chuyện là bạn; người khác xuất hiện nhưng không phải tâm điểm bí mật của họ.
- Nghĩ tới việc kể, bạn thấy hồi hộp nhưng không sợ hãi.
- Bạn không cần ai khác xác nhận mới kể được; trí nhớ của bạn đủ dựng lại cảnh.
Nếu chuyện bạn chọn thoả phần lớn dấu hiệu này, bắt đầu viết. Nếu thiếu nhiều, quay lại danh sách kỷ niệm và chọn chuyện khác. Đổi chuyện không phải thất bại; đó là một phần của việc chọn.
Khi bạn có quá nhiều chuyện hay quá ít chuyện
Có hai kiểu bế tắc ngược nhau. Kiểu thứ nhất là có quá nhiều: cuộc đời bạn đầy biến cố, chuyện nào cũng muốn kể, và bạn đứng giữa không biết bắt đầu từ đâu. Lúc đó, đừng cố chọn chuyện "quan trọng nhất". Chọn chuyện nhớ rõ nhất, hoặc chuyện gần đây nhất mà bạn vẫn còn nhớ chi tiết. Câu chuyện đầu tiên chỉ là chỗ để tập; thứ tự kể không cần theo thứ tự đời.
Kiểu thứ hai là thấy mình chẳng có gì: đời bình thường, không biến cố lớn. Thật ra đó là cảm giác của rất nhiều người, và thường sai. Thử đổi câu hỏi: thay vì "chuyện gì đặc biệt nhất", hỏi "lần cuối mình đổi ý về một điều là khi nào", "lần đầu mình làm một việc là ở đâu", "ai là người mình nhớ mà lâu rồi không gặp". Những câu hỏi nhỏ thường mở ra chuyện thật nhanh hơn câu hỏi lớn.
Một mẹo nhỏ cho cả hai kiểu: đặt giới hạn bằng đồ vật. Chọn một vật đang ở trong nhà bạn, cái ấm nước, chiếc xe đạp cũ, cái tủ gỗ, rồi hỏi nó đã chứng kiến chuyện gì. Đồ vật buộc câu chuyện phải có nơi chốn và thời gian, và nó giúp người có quá nhiều chuyện thu hẹp lại, người tưởng không có chuyện tìm ra điểm bắt đầu.
Cả hai kiểu đều giải quyết bằng cùng một cách: hạ kỳ vọng cho câu chuyện đầu tiên. Nó không phải tác phẩm để đời. Nó là lần đầu bạn đi từ đầu tới cuối một câu chuyện có thật, và lần đầu thì chỉ cần xong.
Câu hỏi thường gặp
Có nên kể theo thứ tự thời gian từ lúc sinh ra không?
Không cần, nhất là với câu chuyện đầu tiên. Kể từ lúc sinh ra là cách dễ làm người viết mệt trước khi tới phần đáng kể. Hãy bắt đầu bằng một chuyện cụ thể ở bất kỳ giai đoạn nào; nếu sau này muốn gom thành một tập dài, bạn sắp xếp lại lúc đó.
Chuyện mình chọn có người khác cùng trải qua, có được kể không?
Được, nếu bạn kể từ góc của mình: bạn thấy gì, nghĩ gì, làm gì. Phần tâm sự riêng, bí mật hay suy nghĩ của người kia thì bạn không biết chắc và cũng không phải của bạn. Khi muốn chia sẻ rộng, cân nhắc đổi tên, đổi chi tiết nhận diện.
Mình nhớ chuyện rất rõ nhưng không thấy nó có gì thay đổi, có viết được không?
Viết được, nhưng thử tìm lại khoảnh khắc chuyển bằng cách hỏi: sau chuyện đó, mình có làm gì khác không, có nhìn ai khác đi không. Thay đổi có khi chỉ là một ý nghĩ thoáng qua. Nếu vẫn không thấy, chuyện đó hợp để làm một đoạn trong câu chuyện khác.
Có nên chọn chuyện vui hay chuyện buồn cho bài đầu?
Chọn chuyện bạn nhớ rõ và kể được một cách bình tĩnh, vui hay buồn đều được. Chuyện vui có lợi là ít rủi ro cảm xúc nên bạn tập trung vào kỹ thuật kể. Chuyện buồn vừa sức cũng tốt, miễn là không phải vết thương còn đang mở.
Chọn được chuyện rồi mà viết mãi không ra thì làm sao?
Thường là vì chuyện vẫn còn rộng. Thu hẹp thêm một lần nữa: từ một ngày xuống một giờ, từ một giờ xuống một căn phòng. Nếu vẫn kẹt, kể miệng câu chuyện vào máy ghi âm của điện thoại rồi nghe lại; nhiều người nói dễ hơn viết.
Một câu chuyện đầu tiên nên dài khoảng bao nhiêu?
Không có độ dài chuẩn. Với người mới, khoảng một đến ba trang viết tay hay vài trăm đến một nghìn chữ là vừa để đi trọn từ đầu tới cuối. Quan trọng là xong một vòng; độ dài sẽ tự điều chỉnh khi bạn viết nhiều hơn.