Phần lớn người muốn kể chuyện đời mình không phải vì muốn thành nhà văn, mà vì có một chuyện cứ quay lại trong đầu và họ cần đặt nó ra ngoài. Có người viết để hiểu vì sao mình đã chọn như thế, có người viết để giữ lại một người đã đi xa, có người viết vì muốn người khác bớt đi một con đường vòng mà mình từng đi. Lý do nào cũng chính đáng, nhưng mỗi lý do dẫn tới một cách viết khác.
Bài này giúp bạn gọi tên lý do của mình trước khi viết dòng đầu tiên. Gọi đúng tên thì bạn biết nên viết cho ai, viết dài hay ngắn, giữ riêng hay chia sẻ, và cần cẩn thận ở đâu. Phần cuối có mấy câu hỏi tự soi, không chấm điểm, chỉ để bạn biết mình đang đứng ở đâu.
Năm lý do thường gặp khiến người ta cầm bút kể chuyện đời mình
Để hiểu lại chuyện đã qua. Khi đang sống trong một giai đoạn, người ta chỉ kịp phản ứng. Vài năm sau ngồi kể lại, các mảnh rời bắt đầu khớp vào nhau: vì sao mình rời quê năm ấy, vì sao một mối quan hệ kéo dài lâu hơn mức nên có. Viết buộc bạn sắp xếp trước sau, và chính việc sắp xếp làm hiện ra những mối nối mà lúc sống bạn không thấy.
Để giữ lại điều sắp mất. Một căn nhà sắp bị phá, một nghề trong nhà không còn ai làm, một người thân đã yếu. Nhiều người viết vì sợ quên, và nỗi sợ đó có cơ sở: trí nhớ không phải kho lưu trữ, nó bị viết đè mỗi lần ta nhớ lại.
Để được nghe. Có những chuyện chưa từng nói với ai, hoặc đã nói mà không ai thật sự nghe. Viết ra là một cách tự trao cho mình quyền được kể trọn vẹn, không bị ngắt lời.
Để người sau bớt vấp. Người từng nợ nần, từng đi làm xa, từng chăm cha mẹ bệnh lâu ngày thường muốn kể để ai đó trong hoàn cảnh giống mình thấy họ không đơn độc và biết trước vài cái hố.
Để khép lại. Có người viết như một nghi thức: kể hết một lần rồi thôi mang theo. Lý do này cần cẩn thận nhất, vì kể lại chuyện đau có lúc làm nó mở ra chứ không khép lại — phần dưới sẽ nói kỹ.
Lý do khác nhau dẫn tới cách viết khác nhau
Nếu bạn viết để hiểu lại, người đọc đầu tiên là chính bạn. Bạn được phép viết lộn xộn, viết nhiều lần cùng một chuyện, ghi cả những câu hỏi chưa có lời đáp. Thứ bạn cần không phải câu văn đẹp mà là sự trung thực với chính mình, kể cả những chỗ mình cư xử không đẹp.
Nếu bạn viết để giữ lại, chi tiết là vàng. Tên món ăn, tiếng xe đạp của cha dắt vào sân, cái cách bà gấp tiền lẻ — những thứ ấy mất trước tiên và cũng là thứ người đọc sau này quý nhất. Bạn nên ghi chi tiết càng sớm càng tốt, chưa cần thành bài.
Nếu bạn viết để được nghe hoặc để giúp người sau, bạn đang viết cho người khác. Lúc đó bạn phải nghĩ tới người đọc không quen bạn: họ cần biết bối cảnh, cần đủ chi tiết để hình dung, và cần được tôn trọng chứ không bị giảng giải. Đồng thời câu hỏi ẩn danh và quyền riêng tư của người trong chuyện bắt đầu xuất hiện, vì bài sẽ ra khỏi ngăn kéo của bạn.
Nếu bạn viết để khép lại, hãy tách việc viết ra khỏi việc chia sẻ. Viết trước, để đó, quyết định chia sẻ hay không ở một thời điểm khác khi lòng đã yên hơn. Nhiều người hối tiếc vì đăng ngay một bài viết lúc cảm xúc còn nóng, rồi phải đọc bình luận của người lạ về chuyện đau nhất đời mình.
Những lý do nên dừng lại nghĩ thêm
Không phải động cơ nào cũng tốt cho người viết. Vài trường hợp dưới đây không có nghĩa là bạn không được viết, mà là nên viết cho riêng mình trước, chờ một thời gian rồi mới tính chuyện đưa ra ngoài:
- Muốn trả đũa ai đó. Viết để người khác thấy kẻ kia tệ thế nào thường cho ra bài một chiều, dễ thành bôi nhọ và có thể kéo bạn vào tranh chấp. Chuyện về người khác cần được viết công bằng — đây là chủ đề riêng của chuyên mục đạo đức khi kể về người khác.
- Muốn được thương hại. Câu chuyện viết để xin nước mắt thường bị người đọc nhận ra rất nhanh và phản ứng ngược. Kể sự việc, để người đọc tự cảm.
- Muốn chứng minh mình đúng. Bài viết biến thành bản tự bào chữa, người đọc thấy mệt. Nếu cần bào chữa thật, đó là việc của nơi khác, không phải trang viết đời mình.
- Đang trong cơn khủng hoảng. Khi đang rất đau hay rất giận, viết để xả là được, nhưng đừng công khai. Đợi qua cơn rồi đọc lại.
- Bị người khác thúc ép. Ai đó bảo bạn "kể đi, chuyện của bạn hay lắm" chưa phải lý do đủ. Bạn mới là người sống với hậu quả khi câu chuyện được đọc.
Gọi tên được động cơ không đẹp lắm của mình không phải là xấu hổ. Hầu như ai viết về đời mình cũng có lúc muốn được thấy là đúng. Biết điều đó giúp bạn tự sửa khi đọc lại bản nháp.
Kể chuyện đời mình khác viết tiểu thuyết ở chỗ nào
Tiểu thuyết được phép bịa. Chuyện đời thật thì có một lời hứa ngầm với người đọc: những gì bạn kể đã xảy ra, theo trí nhớ trung thực của bạn. Lời hứa ấy là sức mạnh của thể loại này, vì người đọc tin nên họ xúc động. Nó cũng là trách nhiệm: bạn không được gộp hai người thành một, không được thêm một cuộc cãi vã không có thật để câu chuyện kịch tính hơn, mà vẫn gọi đó là chuyện thật.
Điều đó không có nghĩa bạn phải nhớ chính xác từng câu nói hai mươi năm trước. Không ai làm được. Người đọc chấp nhận rằng lời thoại được dựng lại theo ý, ngày tháng có thể lệch, miễn là bạn không cố ý bóp méo. Nhiều người viết thêm một câu như "theo trí nhớ của mình" ở chỗ không chắc, và cách đó được tôn trọng.
Chỗ khác thứ hai là người trong chuyện có thật. Nhân vật tiểu thuyết không đọc được tiểu thuyết, còn mẹ bạn, chồng cũ của bạn, đồng nghiệp cũ của bạn thì đọc được. Vì vậy ngay từ lúc bắt đầu, bạn đã nên ý thức rằng có những người sẽ bị ảnh hưởng bởi câu chuyện. Giữ ẩn danh và kể công bằng là hai kỹ năng bạn sẽ cần, và trang này có chuyên mục riêng cho từng việc.
Tự soi lý do của mình bằng mấy câu hỏi
Bảng dưới đây không chấm điểm. Mỗi câu hỏi chỉ giúp bạn nhìn rõ hơn bạn đang viết vì điều gì và việc đó kéo theo gì.
| Câu hỏi tự soi | Nếu câu trả lời là "có" | Gợi ý cách làm |
|---|---|---|
| Viết xong mình có muốn ai đọc không? | Bạn đang viết cho người khác | Nghĩ trước người đọc là ai, cần bối cảnh gì, ai trong chuyện sẽ bị nhận ra |
| Chuyện này còn làm mình mất ngủ không? | Vết thương còn mới | Viết cho riêng mình, từng phần ngắn, có người tin cậy để trò chuyện |
| Mình có đang muốn ai đó phải xấu hổ không? | Có động cơ trả đũa | Để bản nháp nguội vài tuần, đọc lại như người ngoài |
| Mình có sợ quên chi tiết không? | Lý do giữ lại là chính | Ghi chi tiết rời ngay, chưa cần viết thành bài |
| Có người trong chuyện còn sống, còn liên lạc không? | Quan hệ có thể bị ảnh hưởng | Tính trước chuyện đổi tên, đổi chi tiết, hoặc chỉ viết riêng |
| Mình muốn kể một lần cho xong không? | Viết như một cách khép lại | Tách hẳn việc viết với việc đăng, quyết định đăng ở thời điểm khác |
Đa số người viết sẽ thấy mình trả lời "có" cho hai ba câu cùng lúc. Không sao, lý do pha trộn là bình thường. Chỉ cần biết lý do nào đang nặng nhất để ưu tiên.
Viết về đời mình có làm nhẹ lòng không
Có những nghiên cứu tâm lý về việc viết ra cảm xúc và trải nghiệm khó khăn, nổi tiếng nhất là hướng nghiên cứu của nhà tâm lý học James Pennebaker từ cuối thập niên 1980 về "viết biểu cảm". Kết quả chung cho thấy viết có cấu trúc trong vài buổi ngắn giúp một phần người tham gia thấy nhẹ hơn, nhưng hiệu quả không đồng đều và không thay cho trị liệu. Thân Phận không đi sâu vào viết biểu cảm như một kỹ thuật chăm sóc cảm xúc; điều đáng giữ lại ở đây là: viết có thể giúp, và cũng có thể làm đau thêm nếu viết quá nhanh, quá sâu.
Dấu hiệu viết đang giúp bạn: sau buổi viết thấy mệt nhưng nhẹ, hiểu thêm được một điều, muốn quay lại viết tiếp. Dấu hiệu nên dừng: viết xong mất ngủ nhiều đêm, những hình ảnh cũ quay lại dồn dập, thấy tệ hơn mỗi lần đọc lại. Khi đó hãy tạm gác trang viết và nói chuyện với một người tin cậy, hoặc tìm chuyên gia tâm lý.
Nếu câu chuyện bạn muốn kể chạm tới bạo lực, xâm hại, mất người thân hay ý nghĩ làm hại bản thân, đừng đi một mình. Có người thân, bạn bè tin được, chuyên gia tâm lý, cơ sở y tế. Khi có nguy hiểm tức thời cho bạn hay người khác, gọi 113 hoặc 115 trước, mọi trang viết để sau. Chuyên mục viết về mất mát và tổn thương có hướng dẫn chi tiết cách viết từng chút cho an toàn.
Từ lý do đến dòng đầu tiên: bốn việc làm trong tuần này
Biết lý do rồi mà vẫn chưa viết được là chuyện thường. Bốn việc nhỏ sau giúp bạn đi từ ý định sang trang giấy mà không cần chờ "cảm hứng":
- Viết một câu về lý do. Chỉ một câu, bắt đầu bằng "Mình muốn kể chuyện này vì…". Dán câu đó ở trang đầu sổ. Khi đang viết mà lạc hướng, đọc lại câu này.
- Ghi tên người đọc đầu tiên. Là chính bạn, là con bạn khi nó lớn, hay là người lạ đang ở hoàn cảnh giống bạn năm xưa. Một cái tên hay một hình dung cụ thể là đủ.
- Chọn một mẩu nhỏ. Không kể cả đời. Chọn một buổi, một căn phòng, một cuộc gặp. Chuyên mục này có bài riêng về cách chọn chuyện để kể đầu tiên.
- Đặt giờ viết ngắn. Mười lăm đến hai mươi phút, ở một chỗ quen. Hết giờ thì dừng dù đang hăng, để lần sau còn muốn quay lại.
Bốn việc này không đòi hỏi bạn giỏi văn. Chúng chỉ biến một mong muốn mơ hồ thành một hẹn cụ thể với chính mình. Phần lớn người bỏ cuộc không phải vì thiếu chuyện mà vì chưa bao giờ hẹn được buổi viết đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Đời mình bình thường, không có gì đặc biệt, có đáng kể không?
Đáng. Phần lớn câu chuyện đời thật được đọc nhiều không phải vì sự kiện lạ mà vì cách người kể nhìn ra ý nghĩa trong chuyện thường. Một buổi chợ, một lần chuyển nhà, một bữa cơm cãi nhau đều có thể thành câu chuyện nếu bạn kể bằng chi tiết thật và nói được điều nó thay đổi trong bạn.
Mình muốn kể nhưng sợ người nhà đọc được thì sao?
Tách hai việc: viết và cho đọc. Bạn hoàn toàn có thể viết để giữ riêng. Khi muốn chia sẻ, có các cách đổi tên, đổi nơi chốn và chi tiết nhận diện mà câu chuyện vẫn thật; chuyên mục giữ ẩn danh và an toàn khi kể hướng dẫn cụ thể từng việc.
Có cần đợi chuyện qua lâu rồi mới viết không?
Không bắt buộc, nhưng khoảng cách thời gian giúp bạn nhìn công bằng hơn. Chuyện còn nóng thì viết cho riêng mình, ghi lại chi tiết và cảm xúc lúc đó. Bản để người khác đọc thường tốt hơn khi được viết lại sau vài tháng hay vài năm.
Viết chuyện đời mình có cần lời khuyên hay bài học ở cuối không?
Không cần. Bài học nói thẳng ra thường làm câu chuyện nhẹ đi. Người đọc tự rút ra điều họ cần nếu bạn kể đủ thật. Nếu bạn muốn chia sẻ điều mình học được, cho nó hiện ra qua việc bạn đã làm khác đi, thay vì một câu kết dạy bảo.
Lý do viết của mình thay đổi giữa chừng có sao không?
Rất thường gặp. Nhiều người bắt đầu viết để trút giận, viết được một thời gian thì thấy mình đang viết để hiểu. Khi lý do đổi, đọc lại bản nháp và xem người đọc dự định có còn đúng không; có khi bạn cần viết lại từ đầu với một giọng khác.
Kể chuyện đời mình có phải là viết hồi ký không?
Hồi ký thường kể một quãng đời dài, có trình tự, hay dành cho gia đình con cháu. Kể chuyện đời mình ở đây rộng hơn và nhỏ hơn: có thể chỉ một buổi, một quyết định, một mối quan hệ. Bạn có thể viết nhiều câu chuyện ngắn trước, sau này mới tính có gom thành hồi ký hay không.