Bạn hoàn toàn viết xong một câu chuyện đời thật đầu tiên trong bảy ngày nếu mỗi ngày chỉ làm một việc nhỏ trong khoảng hai mươi đến ba mươi phút. Ngày một chọn chuyện, ngày hai gom chi tiết, ngày ba viết cảnh chính, ngày bốn viết phần trước và sau, ngày năm để nguội, ngày sáu sửa, ngày bảy hoàn tất và quyết định cất hay chia sẻ.
Kế hoạch này dành cho người đã muốn viết từ lâu mà chưa lần nào đi trọn từ đầu tới cuối một câu chuyện. Mục tiêu không phải viết hay, mà là viết xong. Một câu chuyện xong, dù còn vụng, dạy bạn nhiều hơn mười câu chuyện bỏ dở ở trang thứ hai.
Trước khi bắt đầu: chuẩn bị ba thứ
Thứ nhất là thời gian. Chọn một khung giờ cố định mỗi ngày trong bảy ngày tới, hai mươi đến ba mươi phút, và ghi vào lịch như một cuộc hẹn. Đầu buổi sáng trước khi cả nhà dậy, giờ nghỉ trưa, hay sau khi con đã ngủ — chọn lúc bạn ít bị gọi nhất. Nếu tuần này quá bận, dời sang tuần sau; bắt đầu một tuần đã biết trước sẽ bể kế hoạch là tự làm mình nản.
Thứ hai là chỗ viết. Một cuốn sổ riêng, hoặc một tệp riêng trên máy có mật khẩu. Mọi thứ của bảy ngày nằm ở một chỗ, không rải rác giữa giấy nháp và điện thoại.
Thứ ba là một lời hứa với mình: bản này chỉ mình đọc, ít nhất cho tới ngày bảy. Lời hứa ấy gỡ cho bạn phần lớn nỗi sợ viết dở, sợ người khác biết, và cho phép bạn viết thật. Việc có chia sẻ hay không, để đến ngày cuối quyết định.
Nếu đã từng thử viết mà bỏ dở, đừng đọc lại bản cũ trong tuần này. Bắt đầu sạch. Bản cũ có thể là kho chất liệu sau này.
Ngày một và ngày hai: chọn chuyện và gom chi tiết
Ngày một — chọn một chuyện, viết một câu. Chọn một chuyện bạn nhớ rõ, có một khoảnh khắc thay đổi, và kể lại được mà không quá đau. Viết đúng một câu tóm tắt có người, nơi chốn và điều thay đổi. Ví dụ giả định: "Buổi chiều mình đứng chờ cha ở cổng trường, cha tới muộn với chiếc xe mượn, và mình biết nhà đã bán xe." Phần thời gian còn lại, viết ra vì sao mình chọn chuyện này. Nếu còn phân vân giữa vài chuyện, chuyên mục này có bài về cách chọn.
Ngày hai — gom chi tiết, chưa viết câu. Hôm nay không viết thành văn. Chia trang làm năm phần: thấy, nghe, ngửi, chạm, nếm. Điền những gì bạn nhớ được về khoảnh khắc ấy vào từng phần. Thêm một phần "lời nói": ai nói câu gì, ghi theo trí nhớ. Thêm một phần "mình nghĩ gì lúc đó" và một phần "bây giờ mình nghĩ gì". Mỗi phần chỉ cần vài dòng gạch đầu.
Mẹo cho ngày hai. Nếu không nhớ được chi tiết giác quan nào, nhắm mắt và đặt mình vào đúng chỗ đứng hôm ấy. Hỏi: mình đang mặc gì, trời nóng hay lạnh, xung quanh có ai. Nếu vẫn trống, ghi "không nhớ" — đó cũng là thông tin, và bạn không được điền bằng chi tiết bịa.
Ngày ba và ngày bốn: viết cảnh chính, rồi phần trước và sau
Ngày ba là ngày quan trọng nhất. Bạn viết cảnh chứa khoảnh khắc thay đổi, chỉ cảnh đó, bằng những chi tiết đã gom hôm qua. Bắt đầu ngay trong cảnh: "Cha tới lúc trường đã vắng." Không mở đầu bằng giới thiệu bản thân hay bối cảnh dài. Viết một mạch tới hết giờ, không sửa, không đọc lại. Nếu hết giờ mà chưa xong cảnh, dừng ở giữa câu và ghi một dòng nhắc cho ngày mai. Dừng giữa chừng như vậy giúp hôm sau dễ bắt đầu lại.
Ngày bốn, bạn viết hai mảnh nhỏ bao quanh cảnh chính. Mảnh trước: những gì người đọc cần biết để hiểu cảnh — chỉ vừa đủ, thường vài đoạn. Ví dụ, nhà đang khó khăn ra sao, chiếc xe có ý nghĩa thế nào. Mảnh sau: chuyện gì xảy ra ngay sau đó, và bạn nhìn lại khoảnh khắc ấy thế nào từ hôm nay. Mảnh sau không cần dài, không cần bài học; một hình ảnh hay một hành động là đủ để khép.
Cuối ngày bốn, bạn đã có một bản nháp đầu tiên đủ ba phần. Nó có thể lộn xộn, lặp từ, thiếu dấu câu. Không sao. Điều quan trọng là bạn đã đi từ đầu tới cuối một câu chuyện có thật lần đầu tiên.
Ngày năm: để nguội, không động vào
Ngày năm là ngày nghỉ có chủ ý, và nhiều người bỏ qua nó vì nóng lòng. Đừng bỏ. Bản nháp vừa viết xong luôn trông khác với chính nó sau một ngày. Thay vì sửa, dùng thời gian viết của ngày năm cho một trong các việc sau:
- Đọc một câu chuyện đời thật ngắn của người khác, ở sách hay chuyên mục bạn tin cậy, để ý cách họ mở đầu và kết.
- Ghi thêm vào kho chất liệu những ký ức mới trồi lên trong lúc viết mấy ngày qua.
- Đi bộ một vòng và nghĩ xem nếu kể chuyện này bằng miệng cho một người bạn, bạn sẽ bắt đầu từ đâu.
- Viết vài dòng về cảm giác của mình khi viết: chỗ nào dễ, chỗ nào khó, chỗ nào làm mình dừng lâu.
- Nếu chuyện vừa viết làm bạn nặng lòng, dành ngày này cho việc nghỉ ngơi thật sự, hoặc trò chuyện với một người tin cậy.
Những chỗ khó và chỗ làm bạn dừng lâu thường là chỗ cần chú ý khi sửa ngày mai. Ghi chúng ra giúp ngày sáu đi nhanh hơn.
Ngày sáu: sửa theo ba lượt
Ngày sáu bạn đọc lại bản nháp, tốt nhất là đọc to. Đừng sửa mọi thứ một lúc; đi ba lượt, mỗi lượt một câu hỏi.
| Lượt | Câu hỏi | Việc làm |
|---|---|---|
| Một — cắt | Đoạn nào không gắn với khoảnh khắc chính? | Gạch đoạn vòng vo, câu giải thích lặp, câu than chung chung |
| Hai — làm rõ | Người không biết mình có theo được không? | Thêm bối cảnh chỗ thiếu, đổi biệt danh khó hiểu thành mô tả |
| Ba — giữ giọng | Chỗ nào nghe không giống mình nói? | Đổi chữ hoa mỹ thành chữ mình vẫn dùng, tách câu dài |
Sau ba lượt, sửa chính tả và dấu câu. Đừng làm bước này trước, vì bạn có thể đang sửa chính tả cho một đoạn sắp bị cắt. Nếu một người tin cậy sẵn sàng đọc thử và bạn muốn, có thể nhờ họ ở cuối ngày sáu, nhưng chỉ hỏi họ "chỗ nào bạn thấy khó theo", không hỏi "có hay không". Chuyên mục tự biên tập câu chuyện có nhiều kỹ thuật sửa kỹ hơn khi bạn đã quen.
Một lưu ý: nếu đang sửa mà thấy muốn viết lại hẳn từ đầu, đừng làm trong ngày sáu. Ghi ý đó ra, hoàn tất bản hiện tại trước. Bản viết lại có thể là dự án của tuần sau.
Những chỗ hay kẹt giữa tuần và cách gỡ
Kẹt ở ngày hai vì nhớ quá ít. Đổi góc nhớ: thay vì nhớ khoảnh khắc chính, nhớ nơi chốn quanh nó — căn phòng, con đường, thời tiết hôm ấy. Hoặc lật ảnh cũ cùng thời kỳ. Nếu vẫn quá ít, có thể chuyện này chưa đủ chất liệu; quay về ngày một với chuyện khác, mất một ngày không đáng tiếc bằng mất cả tuần.
Kẹt ở ngày ba vì không biết câu đầu. Viết câu đầu tạm: "Hôm đó…" rồi đi tiếp. Câu đầu hay thường được tìm ra lúc sửa, không phải lúc viết nháp. Nhiều người viết xong mới phát hiện câu mở hay nhất đang nằm ở giữa đoạn thứ hai.
Kẹt ở ngày bốn vì mảnh trước quá dài. Đây là bẫy rất thường gặp: muốn giải thích mọi thứ để người đọc hiểu. Hạn chế mảnh trước trong ba đoạn. Những gì không vừa ba đoạn, hoặc người đọc tự suy ra được từ cảnh, hoặc là một câu chuyện khác.
Kẹt ở ngày sáu vì thấy mọi thứ đều dở. Đọc lại câu tóm tắt ở ngày một và chỉ sửa những gì làm câu chuyện đi lệch khỏi câu đó. Cảm giác "dở hết" ở lần đọc đầu là chuyện ai cũng gặp và thường quá tay; ngày bảy đọc lại bạn sẽ thấy nó khá hơn.
Kẹt vì cảm xúc quá nặng. Dừng lại là đúng. Viết một dòng ghi chỗ đang dừng, cất bản viết, làm việc khác. Nếu cảm giác nặng kéo dài nhiều ngày, nói chuyện với người tin cậy hoặc chuyên gia tâm lý; kế hoạch bảy ngày có thể chờ.
Ngày bảy: hoàn tất và quyết định
Ngày bảy có ba việc. Việc một: đặt tiêu đề. Một tiêu đề đơn giản, gợi đúng khoảnh khắc chính, thường tốt hơn một tiêu đề cầu kỳ. Việc hai: đọc lại toàn bộ một lần cuối, từ đầu tới cuối, không dừng sửa trừ lỗi gõ rõ ràng. Việc ba: ghi ngày hoàn thành ở cuối bài và cất vào chỗ riêng của bạn.
Rồi tự hỏi: mình muốn làm gì với câu chuyện này? Có ba lựa chọn đều hợp lý. Giữ riêng — câu chuyện đã làm xong việc của nó. Trao cho một người cụ thể — cân nhắc người đó đọc sẽ thế nào. Chia sẻ rộng hơn với một chuyên mục, một tuyển tập, một nhóm viết — khi đó cần xử lý ẩn danh, công bằng với người trong chuyện, và đọc kỹ điều lệ nơi gửi; trang này có các chuyên mục riêng cho từng việc. Không cần quyết định ngay hôm nay. Để bản viết đó vài tuần rồi quyết cũng được.
Cuối cùng, nhìn lại tuần qua. Bạn đã đi trọn một vòng: chọn, gom, viết, nghỉ, sửa, hoàn tất. Vòng thứ hai sẽ dễ hơn, vòng thứ ba dễ hơn nữa. Nhiều người sau tuần đầu chọn nhịp mỗi tuần một chuyện nhỏ, hoặc mỗi tháng một chuyện dài hơn. Nhịp nào cũng được, miễn là đều.
Nếu tuần này bị đứt quãng — ốm một ngày, bận việc hai ngày — đừng bắt đầu lại từ ngày một. Quay về đúng ngày đang dở và làm tiếp. Bảy ngày là khung, không phải kỳ thi; kéo dài thành mười ngày vẫn là đi trọn.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi ngày chỉ hai mươi phút có đủ không?
Đủ cho một câu chuyện ngắn vài trang, nhất là khi mỗi ngày chỉ làm một việc. Thời gian ngắn còn có lợi: bạn dừng khi còn muốn viết, nên hôm sau dễ quay lại. Nếu có hôm bạn hứng và muốn viết thêm, cứ viết, nhưng đừng để hôm sau vì mệt mà bỏ buổi.
Đến ngày ba mà không viết được cảnh chính thì sao?
Thường là vì chuyện chọn còn quá rộng hoặc quá nặng. Thu hẹp lại: từ một buổi chiều xuống một phút. Nếu chuyện quá nặng cảm xúc, đổi sang một chuyện nhẹ hơn và làm lại từ ngày một; không có gì sai khi đổi chuyện. Hoặc thử kể miệng cảnh đó vào máy ghi âm rồi chép lại.
Có nên viết trên máy tính hay viết tay cho kế hoạch này?
Cách nào bạn quen thì dùng. Viết tay giúp tập trung, gõ máy dễ sửa ở ngày sáu. Một số người viết tay ba ngày đầu rồi gõ lại ở ngày năm, coi việc gõ lại như một lượt đọc. Quan trọng là mọi phần nằm chung một chỗ và được cất riêng tư.
Viết xong câu chuyện đầu tiên rồi nên làm gì tiếp?
Nghỉ vài ngày, rồi chọn chuyện thứ hai từ kho ký ức của bạn. Có thể lặp lại kế hoạch bảy ngày, hoặc rút gọn khi đã quen. Nếu muốn nâng kỹ năng kể, các chuyên mục kỹ thuật kể chuyện đời thật và tự biên tập có bài cho từng phần như mở đầu bằng cảnh, đối thoại hay đặt tiêu đề.
Câu chuyện đầu tiên có nên chia sẻ ngay không?
Không cần vội. Câu chuyện đầu tiên chủ yếu là để bạn học cách đi trọn một vòng. Nếu muốn chia sẻ, để nó nguội vài tuần, đọc lại như người ngoài, và xử lý những chi tiết nhận diện người trong chuyện trước. Giữ riêng câu chuyện đầu tiên cũng là lựa chọn hoàn toàn hợp lý.
Có thể làm kế hoạch này cùng một người bạn không?
Có thể, và nhiều người thấy dễ giữ nhịp hơn khi có bạn đồng hành. Thoả thuận trước là chỉ báo cho nhau "hôm nay đã viết", không bắt buộc đọc bài của nhau. Nếu sau này muốn đọc cho nhau nghe, đó là quyết định riêng của từng người.