ThanPhan.comThân Phận
Bắt đầu kể chuyện đời mình

Ngại kể chuyện đời mình: sợ viết dở, sợ nhớ sai, sợ người quen đọc và cách gỡ

Bảy nỗi ngại thường gặp khi muốn kể chuyện đời mình, nỗi nào là tín hiệu cần cẩn thận, nỗi nào chỉ là rào cản, và cách gỡ từng nỗi để bắt đầu viết.

Silhouette of a young Vietnamese woman standing at an apartment balcony railing at night holding a closed notebook to her chest, laundry hanging nearby, distant city glow

Ngại khi muốn kể chuyện đời mình là chuyện gần như ai cũng gặp, và mỗi nỗi ngại có một cách gỡ riêng: có nỗi chỉ là rào cản cần vượt qua, có nỗi là tín hiệu thật sự cần cẩn thận. Sợ viết dở thường là rào cản. Sợ làm tổn thương người trong chuyện thường là tín hiệu đúng. Phân biệt được hai loại này giúp bạn không vội vàng mà cũng không trì hoãn mãi.

Bài này đi qua bảy nỗi ngại thường gặp nhất, nói rõ mỗi nỗi đến từ đâu và làm gì với nó. Bạn sẽ thấy một điều đơn giản: phần lớn nỗi sợ gắn với việc cho người khác đọc, không gắn với việc viết. Tách hai việc đó ra thì nhiều nỗi ngại tự nhỏ lại.

Tách việc viết ra khỏi việc cho người khác đọc

Khi một người nói "mình muốn kể chuyện đời mình nhưng ngại lắm", thường họ đang tưởng tượng một trang viết đã được đăng, đã có người đọc, đã có bình luận. Tất cả nỗi sợ ập tới cùng lúc: sợ dở, sợ bị nhận ra, sợ người nhà giận, sợ người lạ chê. Đứng trước một đống lo như vậy thì không ai dám bắt đầu.

Nhưng viết và cho đọc là hai việc riêng, cách nhau bao lâu cũng được, thậm chí việc thứ hai không bao giờ cần xảy ra. Khi bạn chỉ viết cho mình, phần lớn nỗi sợ không còn chỗ đứng: không ai đọc thì không ai chê, không ai nhận ra, không ai giận. Chỉ còn lại hai nỗi thuộc về chính bạn: sợ nhớ sai và sợ đối diện ký ức.

Vì vậy bước gỡ đầu tiên, áp cho mọi nỗi ngại, là tự hứa với mình: "Bản này chỉ mình đọc. Muốn cho ai đọc thì quyết định sau." Lời hứa ấy cần được giữ thật, nghĩa là bạn cất bản viết ở nơi riêng tư và không chia sẻ trong lúc cảm xúc còn đang lên. Khi đã có bản viết trong tay, việc cân nhắc chia sẻ sẽ cụ thể hơn nhiều so với lúc chỉ có nỗi sợ mơ hồ.

Bảy nỗi ngại và cách gỡ

Sợ viết dở. Rào cản, không phải tín hiệu. Câu chuyện đời thật không cần văn hay; nó cần chi tiết thật và giọng của bạn. Viết bản đầu không sửa, sửa ở buổi khác. Chuyên mục này có bài riêng cho người chưa quen cầm bút.

Sợ nhớ sai. Nửa rào cản, nửa tín hiệu. Trí nhớ ai cũng có lỗi, và người đọc chuyện đời thật chấp nhận điều đó, miễn bạn không cố ý bịa. Cách gỡ ở mục ngay dưới.

Sợ người quen đọc được. Tín hiệu cần cân nhắc khi chia sẻ, không phải khi viết. Có các cách giữ ẩn danh: đổi tên, đổi nơi, đổi chi tiết dễ nhận. Chuyên mục giữ ẩn danh và an toàn khi kể hướng dẫn cụ thể.

Sợ làm tổn thương người trong chuyện. Tín hiệu đúng, nên lắng nghe. Nó cho thấy bạn đang nghĩ tới người khác. Viết cho mình trước, rồi cân nhắc kể phần nào là của bạn, phần nào là của họ; chuyên mục đạo đức khi kể về người khác bàn kỹ việc này.

Sợ bị phán xét. Rào cản khi viết, tín hiệu khi chia sẻ. Một số người đọc sẽ phán xét, đó là thật. Chỉ chia sẻ khi bạn chịu được điều đó, và chọn nơi chia sẻ có người đọc tử tế.

Sợ kể chuyện mình là khoe hoặc than. Rào cản. Ranh giới giữa kể và khoe, kể và than nằm ở cách kể: kể sự việc bằng chi tiết, kể cả phần mình chưa đúng, không kết bằng tự khen hay tự thương. Có chuyện đáng kể không phải là khoe.

Sợ đối diện ký ức cũ. Tín hiệu quan trọng nhất, cần nghe kỹ nhất. Mục cuối bài nói riêng về nỗi sợ này.

Nỗi ngại "chuyện nhà không nên kể ra ngoài"

Nhiều người Việt lớn lên với lời dặn "tốt đẹp phô ra, xấu xa đậy lại". Kể chuyện gia đình mình nghèo, cha mẹ cãi nhau, anh em bất hoà cho người ngoài nghe bị xem là làm xấu mặt cả nhà. Nỗi ngại này rất thật và có lý do: gia đình là nơi ta còn phải sống cùng, chuyện kể ra ngoài có thể quay ngược về làm khó chính mình.

Nhưng lời dặn ấy không cấm bạn viết cho riêng mình. Viết là cách bạn hiểu lại chuyện nhà, không phải là đem nó ra chợ. Nhiều người viết cho riêng mình về những năm cha mẹ khó khăn và nhận ra mình thương cha mẹ hơn, hiểu họ hơn, chứ không phải giận hơn.

Khi cân nhắc chia sẻ chuyện nhà, câu hỏi hữu ích không phải là "có được kể không" mà là "kể phần nào, kể thế nào". Kể phần thuộc về trải nghiệm của bạn, kể công bằng với những người vắng mặt, đổi chi tiết để hàng xóm, họ hàng không nhận ra nếu cần. Có những chuyện nhà, sau khi cân nhắc, bạn sẽ quyết định chỉ giữ trong sổ riêng — đó cũng là một lựa chọn đúng. Chuyên mục viết về gia đình có nhiều gợi ý cụ thể hơn cho từng chủ đề.

Sợ nhớ sai: trí nhớ hoạt động thế nào và cách kể trung thực

Các nghiên cứu tâm lý về trí nhớ, trong đó có những thí nghiệm nổi tiếng của Elizabeth Loftus từ thập niên 1970, cho thấy trí nhớ không phải bản ghi cố định mà được dựng lại mỗi lần ta nhớ, và có thể bị ảnh hưởng bởi những gì ta nghe sau đó. Nói cách khác, gần như chắc chắn bạn đang nhớ sai một vài chi tiết trong chuyện đời mình. Ai cũng vậy.

Điều đó không làm câu chuyện của bạn mất giá trị. Lời hứa của chuyện đời thật không phải là "chính xác tuyệt đối", mà là "kể trung thực theo trí nhớ, không cố ý bịa". Một số cách giữ lời hứa ấy:

Ghi rõ chỗ không chắc. Những câu như "mình nhớ là mùa mưa, có thể sai", "câu cha nói, đại ý là" cho người đọc biết bạn đang dựng lại chứ không đọc băng. Kiểm những gì kiểm được: ngày tháng qua giấy tờ, ảnh, nhật ký; sự việc qua người cùng trải qua nếu tiện. Không gộp hai người thành một, không dời một sự việc sang chỗ khác cho câu chuyện gọn hơn mà vẫn gọi là chuyện thật.

Khi người khác nhớ khác bạn, không nhất thiết ai sai. Hai người cùng ở trong một bữa cơm có thể nhớ hai bữa cơm khác nhau, vì họ đứng ở hai chỗ khác nhau trong câu chuyện. Bạn kể theo trí nhớ của bạn, và có thể ghi nhận rằng người khác nhớ khác.

Rào cản hay tín hiệu: bảng tự phân loại

Khi một nỗi ngại xuất hiện, tự hỏi nó thuộc loại nào. Bảng sau giúp phân biệt nhanh.

Dấu hiệuNhiều khả năng là rào cảnNhiều khả năng là tín hiệu
Nỗi ngại biến mất khi bạn nghĩ "chỉ mình đọc"Có
Nỗi ngại vẫn còn dù không ai đọcCó, thường liên quan tới ký ức đau
Nỗi ngại liên quan tới người khác bị ảnh hưởngCó, cần cân nhắc khi chia sẻ
Nỗi ngại liên quan tới khả năng viết của bạnCó
Cơ thể phản ứng mạnh (run, khó thở) khi nghĩ tới chuyện đóCó, nên dừng và tìm hỗ trợ
Nỗi ngại giảm dần sau vài lần viếtCó

Rào cản thì vượt qua bằng cách viết đều, viết nhỏ. Tín hiệu thì không cần vượt qua bằng ý chí; nó cần được tôn trọng, bằng cách đổi cách làm, đợi thêm thời gian, hoặc tìm người hỗ trợ.

Những việc nhỏ giúp bắt đầu dù còn ngại

Không cần hết sợ mới bắt đầu. Một số việc nhỏ giúp bạn viết được trong khi nỗi ngại vẫn còn đó:

  • Viết bằng bút danh ngay cả trong bản riêng. Nhiều người thấy dễ thở hơn khi nhân vật chính không mang tên mình.
  • Viết ở ngôi thứ ba ("cô ấy", "anh ấy") cho bản nháp đầu. Khoảng cách nhỏ này làm chuyện bớt nóng. Sau này muốn đổi về "mình" cũng dễ.
  • Đặt hẹn giờ mười lăm phút, hết giờ là dừng. Biết trước sẽ dừng khiến việc bắt đầu bớt đáng sợ.
  • Bắt đầu bằng chuyện nhẹ nhất trong danh sách, không phải chuyện bạn muốn kể nhất.
  • Cất bản viết ở nơi chỉ mình mở được trước khi viết, để yên tâm không ai đọc trộm.
  • Nói với một người tin cậy rằng bạn đang tập viết, không cần nói viết gì. Có người biết giúp bạn giữ nhịp.

Những việc này không làm nỗi ngại biến mất, chúng chỉ làm nó nhỏ đủ để bạn đi qua. Sau vài lần viết được, nhiều người nhận ra nỗi ngại ban đầu chủ yếu là sợ cái chưa biết.

Khi nỗi sợ đến từ ký ức đau: khi nào cần người giúp ngay

Nếu điều làm bạn ngại không phải là chuyện viết mà là chính ký ức — nghĩ tới là run, là khó thở, là mất ngủ — thì nỗi sợ đó đang bảo vệ bạn. Không cần ép mình vượt qua. Những ký ức về bạo lực, xâm hại, mất người thân đột ngột có thể cần được đi qua cùng một người có chuyên môn trước khi được viết ra.

Hãy tìm người giúp ngay khi: bạn có ý nghĩ làm hại bản thân; ký ức cũ quay lại dồn dập đến mức ảnh hưởng ăn ngủ, công việc nhiều ngày liền; bạn đang sống cùng hoặc gần người từng gây hại và thấy không an toàn. Người giúp có thể là người thân tin cậy, chuyên gia tâm lý, cơ sở y tế. Khi có nguy hiểm tức thời cho bạn hay người khác, gọi 113 hoặc 115.

Không có gì sai khi gác lại một câu chuyện nhiều năm. Câu chuyện không mất đi. Khi bạn đã an toàn hơn, vững hơn, nó vẫn ở đó, và khi ấy bạn sẽ kể nó theo cách tốt hơn cho chính mình. Chuyên mục viết về mất mát và tổn thương có hướng dẫn viết từng chút một, dừng khi quá sức, dành cho lúc bạn đã sẵn sàng.

Câu hỏi thường gặp

Ngại đến mức không viết nổi một câu thì làm sao?

Thử đổi hình thức: kể miệng vào máy ghi âm, viết ở ngôi thứ ba, hoặc chỉ liệt kê vài từ khoá về chuyện đó thay vì viết câu. Nếu nỗi ngại đến từ chính ký ức chứ không phải từ việc viết, tạm gác lại và cân nhắc nói chuyện với người tin cậy hoặc chuyên gia.

Người nhà biết mình đang viết chuyện đời và phản đối thì sao?

Bạn có quyền viết về trải nghiệm của mình cho riêng mình. Việc chia sẻ thì cần cân nhắc nhiều hơn, vì người nhà có thể bị ảnh hưởng. Lắng nghe điều họ lo cụ thể là gì; đôi khi đổi tên, bỏ một chi tiết là đủ để họ yên tâm. Viết riêng không cần ai cho phép.

Có nên nói trước với người trong chuyện là mình sẽ viết về họ không?

Với bản viết riêng thì không bắt buộc. Với bản định chia sẻ, nhất là khi họ dễ bị nhận ra hoặc chuyện chạm tới đời tư của họ, nói trước thường là cách tôn trọng và giúp tránh tranh chấp. Nếu chuyện có thể dẫn tới tranh chấp về danh dự hay đời tư, nên hỏi luật sư trước khi đăng.

Viết xong rồi lại sợ, không muốn ai đọc nữa thì có sao không?

Không sao. Việc viết đã xong và có giá trị với bạn. Quyết định không chia sẻ cũng là một quyết định đúng. Cất bản viết ở nơi an toàn; vài tháng sau đọc lại, bạn có thể đổi ý hoặc không, cả hai đều ổn.

Làm sao để không viết thành bài than thở?

Kể sự việc bằng chi tiết thay vì gọi tên cảm xúc liên tục, kể cả những lúc mình đã làm được gì đó dù nhỏ, và kể cả phần mình chưa đúng. Không cần kết bằng một câu than. Người đọc tự cảm được nỗi khó khăn khi bạn kể đủ thật.

Nỗi sợ bị chê có bao giờ hết hẳn không?

Với nhiều người viết lâu năm, nó không hết mà nhỏ lại. Bạn quen với việc có người đọc thích và có người không, và học được cách chọn nơi chia sẻ có người đọc tử tế. Bước đầu không cần hết sợ, chỉ cần sợ ít đủ để viết.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138