Người đã khuất không thể phản đối, không thể giải thích, cũng không thể sửa sai cho bạn. Vì vậy khi kể về họ, nguyên tắc là giữ phẩm giá của họ như khi họ còn sống, thận trọng với những gì họ không còn kiểm soát được như những ngày cuối, cái chết, ảnh và lời nói lúc yếu nhất, và tôn trọng ý của những người thân đang để tang.
Bài này bàn câu hỏi đạo đức khi người đã mất xuất hiện trong câu chuyện đời bạn: một người bạn, một đồng nghiệp, một người thầy, một người trong họ. Cách viết về cha mẹ đã khuất như một chân dung, cách viết khi nỗi đau còn mới, và chuyện bí mật gia đình đã có bài riêng ở các danh mục khác của trang. Ví dụ và đoạn mẫu đều tự viết, nhân vật giả định.
Vì sao viết về người đã khuất lại cần thận trọng hơn
Có người nghĩ người mất rồi thì kể gì cũng không làm họ đau nữa. Nhưng trong văn hoá Việt Nam, danh dự của người đã khuất gắn chặt với gia đình họ. Một bài viết nhắc đến người mất theo cách thiếu tôn trọng có thể khiến vợ, chồng, con cái họ bị hỏi han, bị nhìn khác, đúng vào lúc họ yếu lòng nhất.
Người đã mất cũng không còn cơ hội kể phiên bản của họ. Bạn nhớ người bạn ấy qua những năm bạn quen; còn những năm khác, những mối quan hệ khác, những điều họ đã nghĩ lại hay đã sửa chữa, bạn có thể không biết. Khi bạn viết, bạn là người duy nhất cầm bút. Không còn ai để nói "không phải vậy".
Mặt khác, viết về người đã mất là một cách giữ họ lại, và nhiều gia đình rất trân trọng những câu chuyện người ngoài kể về người thân của họ. Một học trò cũ viết về thầy, một đồng nghiệp viết về người anh đã khuất, có thể cho gia đình thấy một mặt của người mất mà họ chưa từng biết. Mục tiêu của sự thận trọng không phải là im lặng, mà là kể sao cho gia đình đọc thấy được an ủi chứ không bị tổn thương.
Những chi tiết cần cân nhắc khi kể về người đã mất
Bảng dưới gợi ý cho những loại chi tiết hay xuất hiện và dễ gây tổn thương nhất. Ví dụ đều là ví dụ giả định.
| Loại chi tiết | Ví dụ giả định | Vì sao nhạy cảm | Gợi ý |
|---|---|---|---|
| Những ngày cuối, cơn bệnh cuối | Người thầy nằm viện, gầy rộc, không còn nói được | Lúc người mất yếu nhất, không tự chọn cách mình được nhìn thấy | Kể ngắn, kín đáo, giữ một chi tiết cho thấy họ vẫn là mình |
| Nguyên nhân mất nhạy cảm | Tai nạn, bệnh có kỳ thị, tự tử | Gia đình có thể chưa muốn công khai; mô tả chi tiết có thể gây hại cho người đọc | Không mô tả cách thức, không suy đoán nguyên nhân; hỏi ý gia đình |
| Lời nói lúc cuối | Câu người bạn nói khi đã mê sảng | Họ không còn tỉnh táo để chọn lời | Chỉ kể nếu nó giữ phẩm giá cho họ |
| Ảnh người mất | Ảnh chụp trong bệnh viện, ảnh trong tang lễ | Người mất không đồng ý được; gia đình có thể đau khi thấy | Dùng ảnh lúc khoẻ mạnh, đã được gia đình đồng ý, hoặc không dùng |
| Mâu thuẫn chưa giải | Hai người giận nhau rồi một người mất | Người kia không còn trả lời được | Kể phần tiếc nuối của bạn, không phân xử |
Dòng thứ hai cần nhấn mạnh. Với những cái chết do tự tử, cách nói chuyện an toàn là không mô tả phương thức, không gợi rằng cái chết là lối thoát, và nhắc đến sự trợ giúp có sẵn. Nếu chính bạn đang có ý nghĩ làm hại bản thân sau mất mát, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế, hoặc gọi 115 khi có nguy hiểm tức thời.
Giữ phẩm giá người đã khuất cả khi kể điều không đẹp
Kể cả khi câu chuyện có những điều không đẹp về người đã mất, bạn vẫn có thể giữ phẩm giá cho họ. Phẩm giá ở đây không phải là che giấu, mà là kể họ như một con người đầy đủ chứ không chỉ một lỗi lầm. Người đồng nghiệp hay nóng nảy cũng từng là người ở lại muộn giúp bạn sửa báo cáo. Người chú khó tính cũng từng chở bạn đi thi.
Cũng nên tránh những chi tiết làm người mất mất thể diện mà không cần cho câu chuyện: những lúc họ yếu đuối nhất về thể xác, những cảnh đáng xấu hổ của họ mà bạn chứng kiến, những lời họ nói khi không còn tỉnh táo. Một cảnh chăm người bệnh có thể kể rất thật mà vẫn kín đáo, như một bàn tay, một ô cửa sổ, một bữa cháo không ai ăn hết.
Một câu tự hỏi nhiều người viết dùng: nếu người mất đứng sau lưng mình đọc đoạn này, họ có thấy bị phản bội không, hay họ sẽ thấy đúng là mình đã như thế. Câu hỏi không có đáp án chắc chắn, nhưng nó giúp bạn nhìn ra chỗ nào đang kể sự thật và chỗ nào đang trút giận hay tô vẽ.
Viết về bạn bè, đồng nghiệp, thầy cô đã mất: gia đình họ là người đọc đầu tiên
Bạn biết một phần, gia đình biết phần khác. Bạn biết người đồng nghiệp ở chỗ làm, gia đình biết họ ở nhà. Hai hình ảnh có thể rất khác nhau. Khi viết, kể phần bạn biết như phần bạn biết, không khẳng định về con người họ ở những nơi bạn không có mặt.
Đừng đăng trước khi gia đình kịp báo tin. Ở thời mạng xã hội, đôi khi bạn bè biết tin trước cả họ hàng xa. Một bài tưởng nhớ đăng quá sớm có thể khiến người thân biết tin theo cách đau lòng nhất. Chờ gia đình thông báo, hoặc ít nhất chờ tang lễ xong.
Hỏi ý khi bài có nhiều chi tiết riêng. Một bài kỷ niệm chung thì thường không cần hỏi. Nhưng nếu bài kể về hoàn cảnh, bệnh tật, cái chết, hay những chuyện riêng của người mất, nên hỏi gia đình trước. Nhiều gia đình sẽ vui lòng, có khi còn bổ sung cho bạn những chi tiết quý.
Gửi riêng cho gia đình có khi ý nghĩa hơn đăng công khai. Một lá thư kể lại những kỷ niệm của bạn với người đã mất, gửi riêng cho mẹ hay con của họ, đôi khi là món quà lớn nhất. Bạn vẫn có thể đăng sau, nếu gia đình đồng ý.
Khi gia đình không muốn bạn kể
Rất thường gặp: bạn muốn viết, nhưng vợ con hay cha mẹ của người mất phản đối, vì "để cho người ta yên", vì chưa sẵn sàng, vì sợ người ngoài bàn tán. Một cách đi qua tình huống này:
- Hỏi rõ điều họ lo: lo một chi tiết cụ thể, lo nơi đăng, lo thời điểm, hay đơn giản là chưa thể đọc về người thân mình.
- Cho họ biết bạn định kể gì và vì sao. Nhiều người phản đối vì tưởng tượng bài viết khác với thực tế.
- Mời họ đọc trước, hoặc đọc cho họ nghe đoạn có người mất.
- Tìm phương án ở giữa: bỏ chi tiết họ lo, không nêu tên, chờ qua giỗ đầu, hoặc chỉ gửi riêng cho gia đình.
- Nếu vẫn bất đồng, cân nhắc hoãn. Nhiều câu chuyện về người đã mất được kể mười năm sau, khi gia đình đã yên lòng hơn.
Với người thân ruột thịt của chính bạn, bạn có tiếng nói lớn hơn, nhưng cũng nên đi qua các bước trên với những người cùng để tang. Với bạn bè, đồng nghiệp đã mất, ý của gia đình họ nên được coi trọng hơn nữa, vì bạn là người ngoài trong nỗi đau của họ.
Kiểm sự thật khi người biết rõ nhất đã không còn
Viết về người đã khuất, bạn thường phải dựa vào trí nhớ của mình, lời kể của người khác, và những mẩu chuyện truyền miệng. Nhiều câu chuyện qua nhiều năm đã được kể lại nhiều lần, mỗi lần thêm một chút, đến mức khó tách đâu là sự việc, đâu là giai thoại. Một người thầy "từng bỏ tiền túi nuôi cả lớp" hay "từng bị ép nghỉ việc" có thể là đúng, có thể chỉ đúng một phần.
Trước khi viết những chi tiết quan trọng như một sự thật, thử đối chiếu nhiều nguồn: hỏi ít nhất hai người cùng thời, xem giấy tờ, ảnh, thư từ nếu có. Khi các nguồn không khớp, bạn không cần chọn một phiên bản; có thể viết thẳng rằng mỗi người nhớ một khác, và đó cũng là một phần của câu chuyện.
Đặc biệt với những chi tiết làm người mất xấu đi, nên đòi hỏi bằng chứng cao hơn. Một lời đồn chưa ai kiểm không nên được viết như sự thật về một người không còn cơ hội cải chính. Ghi rõ "theo lời anh ấy kể" hoặc bỏ hẳn là cách giữ công bằng với họ.
Đoạn mẫu và nguyên tắc pháp lý chung
Đoạn dưới là đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định, kể về những ngày cuối của một người thầy mà vẫn giữ phẩm giá: "Lần cuối mình vào thăm, thầy không nói được nữa. Mình kể cho thầy nghe lớp mình bây giờ, đứa nào làm gì, ở đâu. Thầy nghe, thỉnh thoảng gõ nhẹ ngón tay xuống mép giường, như hồi thầy gõ thước lên bàn mỗi khi cả lớp ồn. Mình không biết thầy có nhận ra mình không. Mình chỉ biết lúc về, tay mình vẫn còn nhịp gõ ấy."
Đoạn văn không tả bệnh tật, không nêu chẩn đoán, không có hình ảnh khiến gia đình đau lòng, nhưng người đọc cảm được cả sự yếu đi lẫn con người còn nguyên của người thầy.
Về pháp lý, ở mức nguyên tắc, pháp luật Việt Nam vẫn bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín và hình ảnh của người đã chết, và người thân của họ có thể yêu cầu bảo vệ. Thư từ, nhật ký, ảnh của người mất mà bạn đang giữ cũng không tự nhiên cho bạn quyền công bố. Nếu câu chuyện có những khẳng định nặng nề về người đã mất, dùng tư liệu riêng của họ, hoặc gia đình đã phản đối rõ ràng, nên hỏi luật sư trước khi đăng.
Câu hỏi thường gặp
Người mất rồi thì kể chuyện không hay về họ có sao không?
Về đạo đức, họ không còn tự bảo vệ được nên cần thận trọng hơn. Về pháp lý, danh dự và hình ảnh người đã chết vẫn được bảo vệ ở mức nguyên tắc, và người thân có thể lên tiếng. Kể phần liên quan đến bạn, tránh chi tiết không cần thiết.
Có nên đăng bài tưởng nhớ ngay khi nghe tin bạn mất?
Nên chờ gia đình thông báo, hoặc ít nhất chờ đến khi tin đã được người thân xác nhận công khai. Đăng sớm có thể khiến họ hàng biết tin qua mạng, và nhiều khi thông tin ban đầu chưa chính xác.
Có nên dùng ảnh người đã mất trong bài viết không?
Nếu dùng, chọn ảnh lúc họ khoẻ mạnh, bình thường, tốt nhất là ảnh gia đình đã chia sẻ hoặc đồng ý. Tránh ảnh trong bệnh viện, trong tang lễ, hoặc ảnh họ không muốn người khác thấy.
Người bạn mất vì tự tử, viết về họ thế nào cho đúng?
Không mô tả phương thức, không suy đoán nguyên nhân, không gợi rằng đó là lối thoát. Kể về con người họ khi sống và nỗi mất mát của bạn. Hỏi ý gia đình trước khi đăng. Nếu bạn đang quá đau, hãy tìm người tin cậy hoặc chuyên gia tâm lý.
Có nên đăng nhật ký, thư của người thân đã mất không?
Nên bàn với gia đình và những người thừa kế khác trước. Nhật ký, thư thường chứa chuyện của nhiều người còn sống. Nếu dùng, chọn trích ngắn, bỏ tên người khác, hoặc kể lại ý bằng lời của bạn.
Giận người đã mất mà chưa kịp làm lành, có nên viết ra không?
Viết cho riêng mình thường rất có ích, có thể dưới dạng một lá thư không gửi. Khi viết cho người khác đọc, kể phần tiếc nuối của bạn, không phân xử ai đúng ai sai, vì người kia không còn trả lời được.