Cho người được kể đọc bản thảo trước là một cách tôn trọng và cũng là một cách kiểm tra sự thật, nhưng không phải lúc nào cũng nên. Nên làm khi bài có nhiều chi tiết về họ, khi quan hệ còn tiếp diễn, và khi việc đọc trước không đặt bạn vào nguy hiểm. Không nên khi người đó từng làm hại bạn nghiêm trọng hoặc có thể dùng bản thảo để gây áp lực.
Bài này đi qua cách quyết định có đưa hay không, đưa phần nào, nói gì khi đưa, cách phân loại phản hồi của họ, và khi họ phản đối thì làm gì. Đây là bước biên tập riêng của những câu chuyện có người khác, khác với việc nhờ một người đọc thử nói chung. Ví dụ đều là ví dụ giả định.
Đọc trước khác với xin phép
Hai việc này hay bị lẫn với nhau. Xin phép nghĩa là người kia có quyền quyết định câu chuyện có được kể hay không. Cho đọc trước nghĩa là bạn mời họ xem, góp ý, chỉ ra chỗ sai, nhưng quyết định cuối vẫn thuộc về bạn, trừ những phần thực sự thuộc về họ như bí mật riêng, chuyện sức khoẻ.
Nói rõ đây là việc nào ngay từ đầu giúp tránh hiểu lầm. Nếu bạn đưa bản thảo mà để người kia nghĩ rằng họ có quyền phủ quyết, rồi sau đó bạn vẫn đăng dù họ phản đối, cảm giác bị lừa sẽ nặng hơn nhiều so với nếu bạn không đưa gì cả. Ngược lại, nếu bạn thật sự sẵn sàng bỏ bài khi họ không đồng ý, hãy nói ra, vì điều đó giúp họ đọc với tâm thế khác.
Với những chi tiết thuộc về người kia, như chuyện họ tâm sự riêng, bệnh tật, đời sống tình cảm, đọc trước thật ra là xin phép, và câu trả lời "không" của họ nên được tôn trọng. Với những phần là trải nghiệm của bạn, đọc trước là mời góp ý, và bạn có thể giữ ngay cả khi họ không thích.
Khi nào nên, khi nào không nên cho đọc trước
Bảng dưới gợi ý theo một số tình huống hay gặp. Đây là gợi ý chung, bạn vẫn cần cân nhắc theo quan hệ cụ thể.
| Tình huống | Gợi ý | Lý do |
|---|---|---|
| Bài có nhiều chi tiết về một người thân còn gần gũi | Nên | Họ sẽ phải sống tiếp với bài; đọc trước giảm cú sốc |
| Bài nhắc đến bí mật, sức khoẻ, chuyện riêng của người đó | Nên, và xem là xin phép | Đó là chuyện của họ |
| Người được kể là người tốt, được nhắc tên | Nên | Họ có thể không muốn nêu tên, hoặc bổ sung chi tiết đúng hơn |
| Người từng bạo hành, đe doạ bạn | Không nên | Có thể đặt bạn vào nguy hiểm hoặc bị gây áp lực |
| Người không còn liên lạc, nhân vật phụ, đã làm mờ danh tính kỹ | Thường không cần | Tác động thấp, liên lạc lại có thể gây phiền hơn |
| Đang có tranh chấp pháp lý với người đó | Không nên tự đưa | Hỏi luật sư trước mọi trao đổi |
Dòng thứ tư cần nhấn mạnh: không ai có nghĩa vụ đưa bản thảo cho người đã làm hại mình. Với những người này, cách giữ công bằng là tự rà kỹ bản thảo, nhờ một người đọc thử không quen họ, và làm mờ danh tính, chứ không phải xin ý kiến họ.
Đưa phần nào và đưa thế nào
Chỉ đưa đoạn có liên quan. Thường không cần đưa toàn bài. Đưa những đoạn có người đó, kèm một đôi câu về bối cảnh, giúp họ tập trung và tránh việc họ góp ý cả những phần về người khác. Nhưng đừng cắt đến mức đoạn văn mất nghĩa, vì họ sẽ hiểu sai.
Đưa bản đã gần hoàn chỉnh. Đưa một bản nháp đầu còn nhiều câu nóng giận có thể gây tổn thương không cần thiết, vì những câu đó vốn bạn sẽ sửa. Đưa sau khi đã tự rà ít nhất một lần.
Chọn hình thức phù hợp. Có người thích đọc một mình, có người muốn bạn đọc to cho nghe. Với người lớn tuổi, đọc cho nghe hoặc in ra thường tốt hơn gửi tệp qua điện thoại.
Cho thời gian. Đừng yêu cầu trả lời ngay. Cho họ vài ngày, và nói rõ hạn bạn cần câu trả lời nếu có hạn gửi bài.
Giữ bản thảo an toàn. Bản thảo có thể có chuyện của người khác. Nếu gửi qua mạng, gửi riêng cho đúng người, dặn họ không chuyển tiếp.
Những câu nên nói khi đưa bản thảo
Lời mở đầu khi đưa bản thảo ảnh hưởng nhiều đến cách người kia đọc. Một vài câu gợi ý, viết sao cho tự nhiên với quan hệ của bạn:
- "Mình đang viết về giai đoạn đó và có nhắc đến anh. Mình muốn anh đọc trước, vì anh có mặt trong chuyện."
- "Đây là cách mình nhớ. Anh có thể nhớ khác, và mình muốn biết anh nhớ thế nào."
- "Chỗ nào anh thấy sai sự việc, hoặc có chuyện riêng của anh mà anh không muốn ai biết, anh cứ nói, mình sẽ sửa."
- "Chỗ nào anh chỉ thấy khó chịu thì mình cũng muốn nghe, nhưng mình sẽ cân nhắc, vì đó cũng là trải nghiệm của mình."
- "Bài sẽ đăng ở chỗ này, đăng ẩn danh hay tên thật, khoảng bao giờ."
Câu thứ ba và thứ tư tách bạch rõ hai loại góp ý, giúp cả hai bên biết trước chuyện gì có thể thương lượng. Các câu trên chỉ là đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, bạn đổi xưng hô cho hợp.
Phân loại phản hồi của người được kể
Khi nhận phản hồi, xếp từng ý vào một trong bốn loại để biết nên xử lý thế nào.
| Loại phản hồi | Ví dụ giả định | Cách xử lý gợi ý |
|---|---|---|
| Sai sự việc | "Chuyện đó xảy ra năm khác, và lúc đó có cả bác Tư" | Kiểm lại, sửa nếu họ đúng |
| Chuyện riêng của họ | "Đừng nhắc chuyện anh nằm viện" | Bỏ, trừ khi nó là trục câu chuyện và bạn bàn thêm được |
| Khác cách hiểu | "Anh không hề có ý bỏ em lại" | Có thể thêm một câu ghi nhận họ nhìn khác |
| Không thích hình ảnh của mình | "Viết thế người ta nghĩ anh tệ lắm" | Kiểm xem bài có áp đặt không; nếu chỉ là sự thật về trải nghiệm của bạn thì có thể giữ |
Phản hồi loại thứ ba thường làm bài hay hơn. Một câu như "về sau anh trai mình nói rằng anh không hề biết lúc đó mình sợ đến thế" thêm chiều sâu mà không làm yếu đi trải nghiệm của người kể. Câu này cũng là đoạn mẫu tự viết để minh hoạ.
Khi người được kể phản đối toàn bộ
Có lúc người kia không chỉ góp ý mà phản đối hẳn: "Đừng đăng bài này." Đây là lúc khó nhất. Trước hết nên nghe xem lý do thật là gì. Đôi khi phản đối toàn bộ thật ra xuất phát từ một hai chi tiết, và khi bỏ những chi tiết đó, họ thấy ổn. Đôi khi lý do là nỗi sợ cụ thể, như sợ một người khác đọc được, và có thể giải quyết bằng cách đổi nơi đăng hoặc làm mờ danh tính.
Nếu sau khi đã thử mọi cách mà họ vẫn phản đối, bạn đứng trước một lựa chọn thật. Bạn có thể bỏ bài, hoãn bài, hoặc viết lại chỉ với phần trải nghiệm của bạn, gần như không còn họ. Bạn cũng có thể đăng, chấp nhận cái giá về quan hệ, với điều kiện bài không chứa chuyện riêng của họ. Không ai quyết định được thay bạn. Nhưng hãy quyết định sau khi đã thực sự nghe, không phải trong cơn giận vì bị phản đối.
Nếu người kia đe doạ kiện, đe doạ làm hại, hoặc gây áp lực bằng cách khác, đó không còn là chuyện biên tập. Giữ lại tin nhắn, hỏi luật sư nếu có vấn đề pháp lý, và ưu tiên an toàn của mình; khi có nguy hiểm tức thời, gọi 113.
Khi nhiều người trong chuyện cùng đọc và nói khác nhau
Một câu chuyện gia đình thường có nhiều người cùng xuất hiện, và khi đưa cho nhiều người đọc trước, bạn có thể nhận về những phản hồi trái ngược. Chị gái muốn bỏ đoạn về bố, còn em trai lại muốn kể kỹ hơn. Mẹ nhớ sự việc theo một cách, dì nhớ theo cách khác. Lúc này rất dễ rơi vào việc sửa đi sửa lại cho vừa lòng tất cả, đến khi bài không còn là câu chuyện của ai.
Một cách gỡ là quay lại nguyên tắc phân loại: phần nào là chuyện riêng của từng người thì nghe theo chính người đó, không để người khác quyết thay. Phần nào là sự việc chung mà mỗi người nhớ một khác thì giữ phiên bản của bạn, có thể ghi nhận rằng người khác nhớ khác. Phần nào chỉ là sở thích, như kể nhiều hay ít, thì quyết định thuộc về bạn với tư cách người viết.
Nên đưa cho từng người riêng, không gửi vào nhóm chung của gia đình. Trong nhóm chung, phản hồi dễ thành tranh cãi giữa các thành viên với nhau, và những người ít nói thường không dám nêu điều họ thật sự lo.
Ghi lại thoả thuận và quyền rút lại
Khi người được kể đồng ý, nên ghi lại thoả thuận dù chỉ là một tin nhắn: họ đồng ý với phiên bản nào, đăng ở đâu, dưới tên gì. Điều này không nhằm ràng buộc họ mà để cả hai bên nhớ giống nhau. Ký ức về một cuộc trò chuyện miệng sau vài tháng thường lệch nhau.
Cũng nên nói trước về khả năng đổi ý. Người được kể có thể đồng ý hôm nay rồi vài tuần sau thấy không ổn. Trước khi đăng, việc tôn trọng đổi ý thường không quá khó. Sau khi đăng, tuỳ nơi đăng mà bài có gỡ được hay không; một số chuyên mục, tuyển tập có điều lệ riêng về rút bài. Biết trước điều này giúp bạn trả lời trung thực khi họ hỏi: "Lỡ sau này anh muốn gỡ thì sao?"
Nếu bài gửi cho một chuyên mục hay tuyển tập, đọc kỹ điều lệ về việc đăng chuyện có người thật, về đồng ý của người được kể và về quyền rút lại. Có nơi yêu cầu người viết cam kết đã có sự đồng ý của những người được nhắc đến; khi đó, thoả thuận bằng văn bản với họ càng cần thiết.
Câu hỏi thường gặp
Nếu cho đọc trước mà họ đòi sửa nhiều quá thì sao?
Xếp từng ý họ đòi sửa vào bốn loại: sai sự việc, chuyện riêng của họ, khác cách hiểu, không thích hình ảnh của mình. Hai loại đầu nên sửa, loại thứ ba có thể ghi nhận trong bài, loại thứ tư bạn cân nhắc và có quyền giữ nếu đó là trải nghiệm thật của bạn.
Có cần cho đọc toàn bài hay chỉ đoạn có họ?
Thường chỉ cần đoạn có họ, kèm bối cảnh đủ để hiểu. Đưa toàn bài có thể khiến họ góp ý cả phần về người khác, và làm lộ chuyện của những người đó. Nếu bài ngắn và họ là nhân vật chính, có thể đưa toàn bài.
Họ đồng ý rồi sau khi đăng lại muốn gỡ thì sao?
Nên nghe lý do và cân nhắc nghiêm túc. Nếu bài đăng ở nơi bạn tự quản lý, việc sửa hay gỡ nằm trong tay bạn. Nếu đăng ở chuyên mục, tuyển tập, làm theo điều lệ của nơi đó. Ghi lại thoả thuận từ đầu giúp hai bên bớt tranh cãi.
Có nên cho người đã làm hại mình đọc trước để công bằng không?
Không cần và thường không nên. Công bằng với họ thể hiện ở việc bạn kể đúng việc, không đoán thay, làm mờ danh tính. Đưa bản thảo cho họ có thể đặt bạn vào thế bị gây áp lực hoặc nguy hiểm.
Người được kể là người lớn tuổi, không dùng điện thoại, đưa thế nào?
In ra vài trang chữ to hoặc đọc to cho họ nghe ở một nơi yên tĩnh. Đọc chậm, dừng hỏi ý ở từng đoạn có họ. Với người lớn tuổi, cách này thường nhận được phản hồi thật hơn so với gửi tệp.
Đăng ẩn danh thì còn cần cho người trong chuyện đọc trước không?
Ẩn danh giảm việc người lạ nhận ra, nhưng người trong chuyện vẫn nhận ra mình. Với bài có nhiều chi tiết về họ hoặc có chuyện riêng của họ, vẫn nên cho đọc trước dù đăng ẩn danh.