Phần thuộc về bạn là những gì bạn trực tiếp sống qua: điều bạn thấy, nghe, làm, cảm thấy và hậu quả nó để lại trên đời bạn. Phần thuộc về người khác là nội tâm của họ, bí mật họ chưa từng nói ra công khai, và những đoạn đời họ sống khi bạn không có mặt. Bạn có quyền kể đời mình, kể cả những đoạn có người khác làm bạn đau. Nhưng bạn không tự nhiên có quyền kể thay họ những gì họ nghĩ, họ giấu, họ trải qua ở chỗ khác.
Ranh giới này không phải luật cứng mà là một cách nhìn bản thảo. Bài này đưa ra một phép thử dễ dùng, một bảng phân loại thông tin, cách xử lý chuyện người khác tâm sự riêng với bạn, và các bước rà một bản thảo trước khi cho ai đọc. Mọi ví dụ trong bài là ví dụ giả định, nhân vật không có thật.
Vì sao chuyện đời mình gần như luôn có người khác
Không ai sống một mình trong câu chuyện của chính mình. Kể chuyện tuổi thơ là kể về cha mẹ, anh chị em, hàng xóm. Kể chuyện đi làm xa là kể về chủ nhà trọ, tổ trưởng, người bạn cùng phòng. Kể chuyện hôn nhân đổ vỡ thì người kia hiện diện trong từng trang. Vì vậy câu hỏi đúng không phải là có được nhắc đến người khác hay không, mà là nhắc đến họ ở mức nào và theo cách nào.
Người mới viết thường rơi vào một trong hai cực. Cực thứ nhất là xoá sạch người khác vì sợ, khiến câu chuyện trống rỗng: một người mẹ chỉ còn là "người nhà", một cuộc chia tay không có ai đứng bên kia. Người đọc cảm thấy có gì đó bị giấu và không tin câu chuyện nữa. Cực thứ hai là kể tràn lan, đưa vào cả những gì nghe lại từ người thứ ba, những đoán định về động cơ của người khác, thậm chí cả chuyện riêng mà người trong cuộc chỉ từng nói với bạn trong một đêm say.
Giữa hai cực đó là vùng làm việc thật sự của người viết. Ở vùng này, người khác có mặt đủ để câu chuyện đứng được, nhưng phần riêng của họ vẫn còn nguyên là của họ. Muốn đứng đúng chỗ, bạn cần một vài câu hỏi để soi từng đoạn, chứ không cần một quy tắc chung áp cho mọi bản thảo.
Phép thử "ai đã sống qua đoạn này"
Bạn có mặt hay chỉ nghe kể? Đoạn bạn trực tiếp chứng kiến là chất liệu của bạn, dù nó có người khác trong đó. Đoạn bạn chỉ nghe lại từ người thứ ba thì vừa kém chắc chắn vừa thuộc về người đã sống qua nó. Ví dụ giả định: bạn nhớ cảnh cha bỏ nhà đi lúc bạn mười tuổi, đó là trải nghiệm của bạn; còn chuyện cha từng có một mối tình trước khi cưới mẹ, bạn nghe cô ruột kể, thì không phải.
Đây là hành động hay là nội tâm? Hành động người khác làm với bạn, lời họ nói với bạn, bạn có thể kể lại trung thực theo trí nhớ. Còn họ nghĩ gì, vì sao họ làm vậy, họ có hối hận không, bạn chỉ đoán. Đoán thì được viết, nhưng phải để người đọc thấy rõ đó là đoán của bạn.
Thông tin này có làm thay đổi câu chuyện của bạn không? Nhiều chi tiết về người khác nằm trong bản thảo chỉ vì người viết biết nó, chứ câu chuyện không cần. Bệnh tật, nợ nần, quá khứ tình cảm, xu hướng tính dục của một người thân hiếm khi là trục câu chuyện của bạn. Nếu bỏ đi mà mạch chuyện vẫn nguyên, đó là dấu hiệu nên bỏ.
Người đó có thể tự kể chuyện này không? Có những chuyện người trong cuộc có quyền ưu tiên kể trước: một người chị từng bị xâm hại, một người anh từng đi cai nghiện. Bạn có thể kể việc nó ảnh hưởng đến gia đình và đến bạn ra sao, nhưng kể chi tiết thay họ là lấy mất của họ quyền quyết định có nói ra hay không.
Bảng phân loại thông tin về người trong chuyện
Khi rà bản thảo, đánh dấu từng chi tiết về người khác theo bảng dưới. Cột cuối là cách xử lý gợi ý, không phải mệnh lệnh; bạn vẫn là người quyết định cuối cùng.
| Loại chi tiết | Ví dụ giả định | Thuộc về ai | Cách xử lý gợi ý |
|---|---|---|---|
| Việc họ làm có bạn chứng kiến | Người chồng cũ đập vỡ chén trong bữa cơm | Chung, phần trải nghiệm là của bạn | Kể đúng như nhớ, không thêm thắt, không gán động cơ |
| Lời họ nói với bạn | Câu mẹ nói hôm bạn trượt đại học | Chung | Ghi rõ là nhớ lại, giữ ý hơn giữ từng chữ |
| Nội tâm, động cơ của họ | Vì sao cha không về dự đám cưới | Của họ | Viết như phỏng đoán của bạn, hoặc bỏ |
| Bí mật họ kể riêng | Chuyện bạn thân phá thai năm hai mươi tuổi | Của họ | Không kể nếu chưa được đồng ý rõ ràng |
| Sức khoẻ, bệnh tật, tiền bạc | Chẩn đoán tâm thần của anh trai | Của họ | Chỉ giữ phần ảnh hưởng đến bạn, bỏ tên bệnh nếu không cần |
| Đoạn đời bạn không có mặt | Tuổi trẻ của bà ngoại ở quê | Của họ hoặc người còn nhớ | Ghi rõ nguồn nghe kể, tránh khẳng định |
Bạn sẽ thấy hai dòng đầu là vùng an toàn nhất, nhưng không có nghĩa là kể gì cũng được. Một cảnh bạn chứng kiến vẫn có thể bị kể một cách tàn nhẫn không cần thiết. Bảng chỉ giúp bạn biết mình đang đứng trên đất của ai; cách đi trên đó thế nào là chuyện của giọng kể và mục đích kể.
Chuyện người khác tâm sự riêng với bạn
Đây là vùng dễ trượt nhất, vì chuyện được kể riêng thường là chuyện hay nhất. Một người bạn kể với bạn về cuộc hôn nhân bế tắc, một đồng nghiệp tâm sự về món nợ giấu gia đình, một người mẹ kể về đứa con đầu đã mất. Họ kể vì tin bạn, trong một khung cảnh riêng, không hề nghĩ đến chuyện có ngày nó thành một đoạn văn người lạ đọc được.
Nguyên tắc nên giữ: chuyện được tâm sự riêng vẫn là chuyện của người tâm sự. Việc bạn biết nó không biến nó thành chất liệu của bạn. Kể cả khi bạn đổi tên, đổi nghề, người trong cuộc vẫn nhận ra ngay, và điều họ cảm thấy không phải là bị lộ danh tính mà là bị phản bội lòng tin. Mối quan hệ thường không hồi phục sau chuyện đó.
Nếu chuyện tâm sự ấy thật sự là một phần câu chuyện của bạn, ví dụ nó làm thay đổi cách bạn nhìn tình bạn, bạn có hai đường. Một là chỉ kể tác động lên bạn mà không kể nội dung: "Đêm đó bạn ấy kể cho mình nghe một chuyện mà đến giờ mình vẫn giữ. Từ hôm ấy mình hiểu vì sao bạn ấy ít cười." Hai là hỏi thẳng người đó, đưa họ đọc đoạn văn, và chấp nhận câu trả lời "không". Đoạn mẫu trên là đoạn tự viết để minh hoạ.
Kể để làm gì: mỗi mục đích cho phép kể đến đâu
Cùng một chi tiết, kể với mục đích này thì hợp lý, kể với mục đích khác thì thành xâm phạm. Trước khi giữ một đoạn có người khác, hỏi mình đoạn ấy phục vụ mục đích nào trong các mục dưới đây:
- Hiểu chính mình: bạn viết để gỡ một nút thắt trong lòng. Mục đích này chính đáng nhất, nhưng phần lớn chi tiết chỉ cần nằm trong bản viết cho riêng mình, chưa cần ai đọc.
- Giúp người khác có hoàn cảnh giống mình: người đọc cần biết bạn đã qua chuyện gì và đã làm gì, ít khi cần biết danh tính hay bí mật của người gây ra.
- Ghi lại cho gia đình: người đọc là người quen, nên mức tôn trọng cần cao hơn, vì họ nhận ra mọi nhân vật.
- Được thấu hiểu, được công nhận nỗi đau: chính đáng, nhưng dễ trượt sang việc cần người đọc đứng về phía mình. Khi thấy mình đang gom chứng cứ chống một người, hãy dừng lại đọc lại cả đoạn.
- Trả đũa, làm người kia xấu hổ: đây là mục đích duy nhất trong danh sách nên khiến bạn hoãn viết. Bài trả đũa thường làm người viết đau thêm và có thể kéo theo rắc rối pháp lý.
Một bản thảo thường có nhiều mục đích trộn lẫn. Bạn không cần thuần khiết, chỉ cần trung thực với chính mình về việc đoạn nào đang làm việc gì.
Rà một bản thảo có người khác trong đó
Khi bản nháp đầu đã xong, dành một lần đọc riêng chỉ để soi người khác trong chuyện. Trình tự gợi ý:
- Liệt kê mọi người xuất hiện trong bản thảo, kể cả người chỉ có một câu. Ghi bên cạnh mỗi người: còn sống hay đã mất, còn liên lạc hay không, có khả năng đọc bài không.
- Với mỗi người, gạch chân mọi chi tiết thuộc cột "của họ" trong bảng phân loại ở trên.
- Với mỗi chi tiết được gạch chân, hỏi: bỏ nó đi câu chuyện có sụp không. Nếu không sụp, bỏ hoặc làm mờ.
- Tìm những câu gán động cơ ("vì ích kỷ", "vì ghen tị", "vì muốn chiếm nhà") và đổi thành câu mô tả hành động, để người đọc tự rút kết luận.
- Đọc lại toàn bài dưới con mắt người được kể. Đánh dấu chỗ họ sẽ thấy bị bóp méo, không phải chỗ họ thấy khó chịu. Khó chịu có thể là sự thật; bóp méo thì cần sửa.
- Quyết định với từng người: cho đọc trước, đổi chi tiết nhận diện, hay hoãn đăng. Phần giữ ẩn danh có danh mục riêng trên trang.
Lần đọc này thường cắt đi một phần đáng kể bản thảo. Đừng tiếc; phần còn lại thường mạnh hơn vì nó tập trung vào đúng người kể.
Khi nào nên dừng lại, hoãn lại hoặc hỏi người có chuyên môn
Có những dấu hiệu cho thấy bản thảo chưa nên rời khỏi tay bạn. Bạn viết xong mà tim vẫn đập nhanh vì giận. Bạn hình dung người kia đọc và thấy hả hê. Bạn chưa biết nếu người kia phản ứng thì mình sẽ làm gì. Bạn đang trong một vụ việc chưa xong với chính người đó, như ly hôn, tranh chấp tài sản, tranh chấp quyền nuôi con hay một vụ kiện lao động. Khi có một trong các dấu hiệu này, cất bản thảo đi vài tuần là một quyết định biên tập, không phải sự hèn nhát.
Về pháp lý, chỉ nên nhớ ở mức nguyên tắc: pháp luật Việt Nam bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín, bí mật đời tư và hình ảnh của mỗi người, kể cả khi người viết không nêu tên mà người đọc vẫn nhận ra. Viết đúng sự thật là điều kiện cần nhưng chưa chắc đã đủ, vì việc tiết lộ bí mật đời tư đúng sự thật vẫn có thể bị coi là xâm phạm. Khi câu chuyện chạm tới hành vi có thể là vi phạm pháp luật của người khác, hoặc có khả năng dẫn tới tranh chấp, bạn nên hỏi một luật sư trước khi đăng, mang theo bản thảo cụ thể.
Nếu việc viết khơi dậy những ký ức quá nặng, khiến bạn mất ngủ kéo dài hay không làm được việc thường ngày, đó là lúc nói chuyện với một người thân tin cậy hoặc một chuyên gia tâm lý trước khi viết tiếp. Nếu bạn hoặc ai đó đang gặp nguy hiểm tức thời, hãy gọi 113 hoặc 115.
Câu hỏi thường gặp
Đời mình thì mình có toàn quyền kể, đúng không?
Bạn có quyền kể trải nghiệm của mình, nhưng không có toàn quyền với mọi chi tiết trong đó. Phần nội tâm, bí mật, sức khoẻ, tiền bạc của người khác vẫn thuộc về họ, kể cả khi nó xảy ra ngay trong đời bạn. Quyền kể đời mình mạnh nhất ở phần bạn trực tiếp sống qua và chịu hậu quả.
Đổi tên nhân vật có đủ để kể thoải mái không?
Thường là không. Đổi tên che được người lạ, nhưng người quen vẫn nhận ra qua quan hệ, nghề nghiệp, nơi chốn và sự việc. Người trong chuyện gần như luôn nhận ra mình. Đổi tên chỉ là một lớp; bạn vẫn cần quyết định chi tiết nào nên giữ, chi tiết nào nên bỏ.
Người kia từng đối xử tệ với mình, sao mình phải giữ ý cho họ?
Bạn không phải bảo vệ họ khỏi sự thật về việc họ đã làm với bạn. Việc giữ ý chủ yếu là để không kể những gì ngoài phần trải nghiệm của bạn, không gán động cơ, không bịa thêm. Làm vậy cũng giúp người đọc tin bạn hơn, vì một câu chuyện công bằng có sức nặng hơn một bản tố cáo.
Chuyện bạn thân tâm sự đã lâu, giờ không còn chơi với nhau, có kể được không?
Việc hết chơi với nhau không làm chuyện đó thôi là chuyện riêng của người ấy. Lòng tin được trao lúc còn thân vẫn là cơ sở để giữ kín. Nếu chuyện đó thật sự là phần đời của bạn, chỉ kể tác động lên bạn, không kể nội dung bí mật.
Viết cho riêng mình đọc thì có cần giữ những ranh giới này không?
Bản viết riêng cho mình có thể đầy đủ và thẳng thắn hơn nhiều, đó chính là chỗ để bạn xả và hiểu. Chỉ cần nhớ cất bản đó ở nơi an toàn, không để lẫn với bản sẽ chia sẻ, và khi chuyển sang bản cho người khác đọc thì làm lại lần rà soát.
Người trong chuyện không bao giờ đọc bài thì có sao không?
Không ai chắc được ai sẽ đọc. Bài đăng có thể được chia sẻ lại, chụp màn hình, lan qua người quen trong vài ngày. Nên viết như thể người được kể sẽ đọc, và tự hỏi mình có đứng sau từng câu được không khi họ đọc.