Khi câu chuyện đời bạn có một đứa trẻ không phải con mình, như học trò, cháu, con của bạn bè, một em nhỏ gặp trong chuyến thiện nguyện, nguyên tắc là giữ kín hơn mọi nhân vật khác: không chi tiết nào để nhận ra trẻ, không kể hoàn cảnh gia đình trẻ, không ảnh, và không kể những gì bạn biết nhờ vai trò của mình với trẻ.
Trẻ em không tự bảo vệ được mình trước một bài viết, và bạn cũng không phải cha mẹ của trẻ để quyết định thay. Bài này đi qua lý do, những chi tiết hay làm lộ trẻ, cách kể theo từng vai trò và vài tình huống khó. Cha mẹ viết về chính con mình có bài riêng ở danh mục viết về gia đình. Mọi ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Vì sao trẻ của người khác cần được giữ kín hơn cả
Với một người lớn trong chuyện, bạn ít nhất có thể hỏi ý họ, và họ có thể tự phản đối, tự kể phiên bản của mình. Với con mình, bạn là cha mẹ, có trách nhiệm và hiểu con để cân nhắc. Với trẻ của người khác, bạn không có cả hai điều đó: trẻ chưa đủ lớn để đồng ý, và bạn không phải người có quyền đồng ý thay trẻ.
Trẻ cũng là nhân vật chịu hậu quả lâu nhất. Một bài kể về em học sinh có hoàn cảnh khó khăn có thể vẫn còn trên mạng khi em lên cấp ba, khi bạn bè em tìm thấy. Một câu chuyện cảm động về một đứa cháu bị bệnh có thể theo đứa trẻ đến tuổi trưởng thành. Pháp luật Việt Nam cũng đặt yêu cầu bảo vệ đời sống riêng tư và thông tin cá nhân của trẻ em, với những trường hợp cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ và của chính trẻ khi trẻ đủ lớn; nếu cần chi tiết, bạn nên kiểm văn bản hiện hành hoặc hỏi người có chuyên môn.
Điều này không có nghĩa là không được kể. Những câu chuyện về học trò, về trẻ em gặp trên đường đời thường là những câu chuyện đẹp và có ích nhất. Chỉ là ở đây, cách kể phải đặt sự an toàn của trẻ lên trước sức hấp dẫn của câu chuyện.
Những chi tiết hay làm lộ một đứa trẻ
Trẻ em sống trong một vòng rất nhỏ: gia đình, lớp học, xóm. Chỉ một hai chi tiết đã đủ để người trong vòng ấy nhận ra. Những chi tiết nên bỏ hoặc đổi:
- Tên, biệt danh, tên trường, tên lớp, tên cô giáo, năm học cụ thể.
- Ảnh có mặt trẻ, kể cả ảnh chụp nghiêng, ảnh có đồng phục, cặp sách có tên, cổng trường.
- Hoàn cảnh gia đình: bố mẹ ly hôn, bố đi tù, mẹ đi làm xa, nhà nợ nần.
- Bệnh tật, khuyết tật, kết quả khám, chẩn đoán.
- Chuyện trẻ bị bắt nạt, bị đánh, bị xâm hại, hoặc trẻ đã làm điều sai.
- Nơi ở cụ thể, đặc điểm ngoại hình dễ nhận, tài năng hay giải thưởng hiếm có của trẻ.
Những chi tiết này thường cũng là những chi tiết làm câu chuyện cảm động. Đó là chỗ khó: bạn phải chấp nhận câu chuyện bớt cụ thể đi để đứa trẻ được an toàn. Người đọc vẫn cảm được câu chuyện nếu bạn giữ lại cảm xúc và trải nghiệm của chính mình.
Cách kể theo từng vai trò của bạn với trẻ
Mỗi vai trò mang một mức trách nhiệm khác nhau. Bảng dưới là gợi ý chung, ví dụ giả định.
| Vai trò của bạn | Ví dụ giả định | Điều cần giữ đặc biệt | Gợi ý cách kể |
|---|---|---|---|
| Giáo viên, bảo mẫu, gia sư | Một học trò khó bảo dần thay đổi | Hồ sơ học tập, hạnh kiểm, chuyện gia đình học sinh biết qua công việc | Dựng nhân vật tổng hợp, kể sự thay đổi của chính bạn |
| Nhân viên y tế, công tác xã hội | Một em nhỏ điều trị dài ngày | Mọi thông tin bệnh, hồ sơ, hoàn cảnh | Chỉ kể cảm nhận nghề của bạn; đổi hết chi tiết nhận diện |
| Người làm thiện nguyện | Em bé ở điểm trường vùng cao | Ảnh, tên, hoàn cảnh nghèo khó | Kể chuyến đi và điều bạn học được; không đăng ảnh trẻ |
| Cô, dì, chú, bác, ông bà | Đứa cháu sống với ông bà vì bố mẹ đi làm xa | Chuyện của bố mẹ trẻ, những gì trẻ tâm sự | Hỏi ý bố mẹ trẻ; kể phần quan hệ của bạn với cháu |
| Hàng xóm, bạn của bố mẹ trẻ | Đứa trẻ nhà bên hay sang chơi | Mọi chuyện bạn thấy trong nhà người ta | Giữ ở mức kỷ niệm chung, không bình luận gia đình trẻ |
Với những vai trò nghề nghiệp, nhiều ngành có quy định riêng về bảo mật thông tin học sinh, người bệnh, đối tượng được hỗ trợ. Những quy định đó vẫn áp dụng khi bạn viết chuyện đời mình, kể cả sau khi đã nghỉ việc.
Nhân vật tổng hợp: khi nào dùng và dùng sao cho trung thực
Với giáo viên, nhân viên y tế, người làm công tác xã hội, nhân vật tổng hợp là công cụ rất hữu ích. Thay vì kể về một em học sinh cụ thể, bạn ghép những nét từ nhiều em trong nhiều năm thành một nhân vật. Không đứa trẻ nào bị nhận ra, nhưng sự thật về nghề, về những đứa trẻ bạn đã gặp, vẫn còn nguyên.
Điều quan trọng là phải nói rõ với người đọc. Một câu ở đầu hoặc cuối bài như "nhân vật trong chuyện được ghép từ nhiều học trò qua các năm, tên và chi tiết đã thay đổi" là đủ. Không nói rõ thì người đọc tin rằng có một đứa trẻ như vậy, và nếu ai đó tìm cách tìm em, họ sẽ tìm nhầm người hoặc gây phiền cho một gia đình khác.
Nhân vật tổng hợp cũng không được dùng để thêm thắt cho kịch tính. Mỗi nét bạn ghép vào phải là điều bạn thật sự đã gặp. Nếu bạn ghép để câu chuyện cảm động hơn sự thật, đó đã là hư cấu, và nên gọi là hư cấu.
Kể chuyện thiện nguyện mà không biến trẻ thành hình minh hoạ
Ảnh trẻ em trong chuyến đi. Ảnh những em nhỏ quần áo cũ, chân đất trước điểm trường là hình ảnh rất hay xuất hiện sau chuyến thiện nguyện. Dù có ý tốt, những bức ảnh ấy biến hoàn cảnh của trẻ thành hình minh hoạ cho câu chuyện của người lớn. Nếu cần ảnh, chọn cảnh vật, đồ vật, hoặc ảnh chụp từ xa không thấy mặt.
Đừng kể nghèo khó như một cảnh tượng. Câu chuyện thiện nguyện hay nhất thường không nằm ở việc trẻ khổ đến đâu, mà ở điều bạn nhận ra về chính mình, về cách giúp đỡ, về những gì bạn chưa hiểu.
Lời trẻ nói không phải trích dẫn để đăng. Một câu ngây thơ của em nhỏ có thể làm người đọc rơi nước mắt, nhưng trẻ không biết lời mình đang được đem đi đâu. Nếu kể lại, kể như ý bạn nhớ, không gắn với một em cụ thể.
Không kêu gọi giúp một em cụ thể qua bài kể chuyện. Việc vận động hỗ trợ cho một trẻ cần đi qua gia đình, nhà trường, chính quyền hay tổ chức có trách nhiệm, với sự đồng ý của người giám hộ, không phải qua một bài chuyện đời.
Bạn của con bạn cũng là con của người khác
Cha mẹ viết về con mình thường quên rằng trong câu chuyện có cả những đứa trẻ khác: bạn cùng lớp của con, đứa bạn hay sang nhà chơi, đứa trẻ đã trêu chọc con. Khi kể con bị bạn bắt nạt, bạn đang kể về một đứa trẻ khác với cha mẹ của nó, và đứa trẻ ấy cũng chưa thể tự bảo vệ mình trước bài viết.
Nguyên tắc ở đây giống mọi trẻ không phải con mình: không tên, không lớp, không chi tiết để phụ huynh trong lớp nhận ra. Càng tránh những lời nhận xét về gia đình đứa trẻ kia, như "chắc ở nhà bố mẹ nó cũng thế". Một bài như vậy có thể lan trong nhóm phụ huynh của lớp chỉ trong buổi tối, và đứa trẻ bị bàn tán trước khi các người lớn kịp nói chuyện với nhau.
Việc bảo vệ con bạn khi có chuyện ở trường cần làm trực tiếp với giáo viên, nhà trường và phụ huynh bên kia. Bài viết, nếu có, nên đến sau, khi mọi chuyện đã được giải quyết, và nên kể về trải nghiệm làm cha mẹ của bạn thay vì về đứa trẻ kia.
Khi bạn biết một đứa trẻ đang gặp nguy hiểm
Đôi khi người viết biết được, qua công việc hay qua quan hệ gia đình, rằng một đứa trẻ đang bị bạo hành, bị xâm hại, bị bỏ mặc. Ý muốn kể ra để mọi người biết là dễ hiểu. Nhưng một bài viết lúc này có thể khiến trẻ bị lộ, bị người gây hại trả thù, hoặc làm hỏng quá trình xử lý của cơ quan có thẩm quyền.
Việc cần làm trước tiên là báo cho người có trách nhiệm: nhà trường, chính quyền địa phương nơi trẻ sống, cơ quan bảo vệ trẻ em, công an. Khi trẻ đang trong nguy hiểm tức thời, gọi 113, hoặc 115 nếu trẻ cần cấp cứu. Ghi lại những gì bạn thấy, có ngày giờ, để cung cấp khi được hỏi. Không tự điều tra, không tự đối chất với người bị nghi.
Nếu sau này bạn muốn viết về trải nghiệm đó, hãy viết về chính bạn: nỗi lo, quyết định báo cho ai, những gì bạn học được. Đứa trẻ trong câu chuyện cần được giấu kỹ tuyệt đối, và nếu vụ việc còn đang được giải quyết, chờ đến khi xong và hỏi người có chuyên môn trước khi đăng.
Rà bài có trẻ em của người khác trước khi đăng
Một danh sách kiểm ngắn, đi theo thứ tự:
- Liệt kê mọi đứa trẻ xuất hiện trong bài, kể cả trẻ chỉ được nhắc một câu.
- Với mỗi trẻ, gạch bỏ mọi chi tiết trong danh sách "làm lộ trẻ" ở trên.
- Kiểm tra ảnh đi kèm: không có mặt trẻ, đồng phục, tên trường, cổng nhà.
- Hỏi: có điều gì mình biết về trẻ nhờ vai trò nghề nghiệp không? Nếu có, bỏ.
- Nếu trẻ vẫn có thể bị nhận ra bởi gia đình hoặc thầy cô, hỏi ý cha mẹ hoặc người giám hộ, và hỏi cả trẻ nếu trẻ đã đủ lớn để hiểu.
- Tưởng tượng đứa trẻ mười năm sau đọc bài này. Sửa mọi câu khiến em thấy bị đem ra làm đề tài.
Nếu sau danh sách này bài trở nên quá mờ, có thể câu chuyện cần chuyển trục: từ đứa trẻ sang chính bạn. Đó thường là chuyển dịch làm bài hay hơn chứ không kém đi.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên viết về học sinh cũ có cần xin phép không?
Nếu học sinh có thể bị nhận ra, nên hỏi chính học sinh nếu đã trưởng thành, hoặc gia đình nếu còn nhỏ. Cách an toàn hơn là làm mờ danh tính, không kể hồ sơ học tập và hoàn cảnh gia đình, hoặc dựng nhân vật tổng hợp và ghi rõ trong bài.
Đăng ảnh học trò trong bài kể chuyện lớp học có được không?
Không nên đăng ảnh thấy mặt trẻ nếu chưa có sự đồng ý của cha mẹ, và cả của trẻ khi trẻ đủ lớn. Nhiều trường có quy định riêng về ảnh học sinh. Ảnh lớp học trống, bàn ghế, sân trường không thấy mặt là lựa chọn an toàn.
Kể chuyện cháu mình có cần hỏi bố mẹ cháu không?
Nên hỏi, nhất là khi bài có chuyện riêng của gia đình cháu hoặc chuyện cháu gặp khó khăn. Bạn có quan hệ gần với cháu nhưng không phải người quyết định thay bố mẹ cháu về việc công khai đời sống của trẻ.
Viết về chuyến thiện nguyện có nên kể hoàn cảnh từng em không?
Không nên kể hoàn cảnh cụ thể của từng em. Hãy kể chuyến đi, cảm nhận và điều bạn học được. Hoàn cảnh chung của một vùng có thể nhắc ở mức khái quát, không gắn với một trẻ hay một gia đình nhận ra được.
Nhân vật tổng hợp có phải là nói dối người đọc không?
Không, nếu bạn nói rõ trong bài rằng nhân vật được ghép từ nhiều người và chi tiết đã thay đổi. Điều quan trọng là mỗi nét ghép vào đều có thật. Nếu thêm thắt để kịch tính hơn, nên gọi đó là truyện hư cấu.
Đứa trẻ trong chuyện nay đã lớn, có cần hỏi lại không?
Nên hỏi chính người đó nếu liên lạc được, vì giờ họ đã đủ tuổi tự quyết. Họ có thể vui khi được nhắc, cũng có thể không muốn tuổi thơ mình bị kể lại. Nếu không liên lạc được, làm mờ danh tính kỹ.