ThanPhan.comThân Phận
Chuẩn bị khi gửi đăng và chia sẻ

Được mời góp chuyện đời thật vào tuyển tập in chung: hỏi gì trước khi nhận lời

Trước khi góp câu chuyện vào một tuyển tập nhiều người viết: hỏi ai biên tập, sách in bao nhiêu, bài được dùng thế nào, ai đứng tên và bạn có được đọc bản cuối không.

Several adults around a long table in a community room in Can Tho, stacks of loose unbound pages, hands passing sheets, faces turned away, ceiling fan and soft daylight

Góp chuyện vào một tuyển tập in chung là cách nhiều người lần đầu thấy câu chuyện đời mình thành sách, nhưng trước khi nhận lời hãy hỏi đủ năm điều: ai tuyển chọn và biên tập, sách in và phát hành thế nào, bài được dùng trong phạm vi nào, bạn đứng tên gì, và bạn có được đọc bản cuối trước khi in không.

Tuyển tập khác chuyên mục báo ở chỗ nó sống lâu: sách nằm trên giá nhà người khác nhiều năm, có thể được tái bản, được tặng, được chụp lại từng trang. Nó cũng khác vì bài của bạn sẽ đứng cạnh hàng chục câu chuyện khác, và cách xếp đặt chung ảnh hưởng tới cách người đọc hiểu chuyện của bạn. Bài này viết cho người được mời góp bài; phần quyền tác giả chỉ ở mức nguyên tắc.

Tuyển tập là gì và ai đứng sau nó

Tuyển tập chuyện đời thật thường ra đời theo vài cách: một nhóm người cùng hoàn cảnh tự góp chuyện in chung, một tổ chức cộng đồng làm sách để kỷ niệm hay gây quỹ, một nhà làm sách chọn bài từ một cuộc thi hay một chuyên mục, hoặc một người viết có tiếng đứng ra mời những người quen góp chuyện theo một chủ đề. Mỗi cách kéo theo mức chuyên nghiệp và những ràng buộc khác nhau.

Câu hỏi đầu tiên vì vậy là ai đứng sau cuốn sách. Có người tuyển chọn chịu trách nhiệm chung không, sách có đi qua một đơn vị xuất bản hợp pháp không hay chỉ in nội bộ. Sách in nội bộ không có gì sai, nhưng phạm vi phát hành và cách xử lý quyền khác hẳn sách bán rộng rãi.

Đừng ngại hỏi thẳng. Người tuyển chọn đứng đắn sẽ sẵn lòng trả lời, vì họ cũng cần người góp bài hiểu rõ để tránh rắc rối sau này. Nếu câu trả lời mơ hồ, hoặc bạn bị thúc giục gửi bài ngay "vì sắp in rồi", đó là dấu hiệu nên chậm lại.

Cũng nên hỏi tuyển tập dự kiến có bao nhiêu câu chuyện và chủ đề chung là gì. Một cuốn sách hai mươi chuyện về những người mẹ đơn thân khác hẳn một cuốn sách gom đủ loại chuyện đời. Biết khung chung, bạn sẽ hiểu vì sao người tuyển chọn có thể đề nghị cắt bớt hay nhấn vào một phần nào đó trong câu chuyện của mình.

Năm câu hỏi trước khi nhận lời góp bài

Có thể gửi gọn năm câu này trong một thư. Câu trả lời của người tuyển chọn sẽ cho bạn biết khá nhiều về cuốn sách, kể cả khi họ chưa có đủ thông tin.

Câu hỏiVì sao cần hỏiCâu trả lời đáng yên tâm
Ai tuyển chọn và biên tập bài?Biết ai sẽ sửa chuyện của bạn và có thể trao đổi với aiCó tên người cụ thể, có quy trình gửi bản sửa
Sách in và phát hành thế nào?Biết câu chuyện sẽ tới tay những aiNói rõ in nội bộ hay phát hành rộng, số bản dự kiến
Bài được dùng trong phạm vi nào, bao lâu?Biết bạn có còn được đăng bài nơi khác khôngKhông độc quyền hoặc độc quyền có thời hạn rõ
Bạn đứng tên gì trên sách?Quyết định mức lộ danh tínhCho chọn tên thật, bút danh hoặc ẩn danh
Bạn có được đọc bản cuối không?Tránh bị sửa sai ý mà không biếtCó gửi bản dàn trang để duyệt trước khi in

Ngoài năm câu trên, nếu tuyển tập có thu tiền bán sách hay gây quỹ, hãy hỏi thêm tiền đó dùng vào việc gì, người góp bài có nhuận bút hay sách tặng không. Không có nhuận bút không phải là xấu, miễn là điều đó được nói rõ từ đầu.

Câu chuyện của bạn đứng cạnh những câu chuyện khác

Thứ tự trong sách. Bài đặt ở đầu hay cuối, giữa hai chuyện nào, ảnh hưởng tới cách người đọc tiếp nhận. Một chuyện nhẹ nhàng về bà ngoại đặt ngay sau một chuyện bạo lực gia đình có thể bị đọc theo một tâm thế khác hẳn. Bạn không quyết định được thứ tự, nhưng có thể hỏi và góp ý.

Giọng chung của cuốn sách. Có tuyển tập muốn mọi bài kết thúc bằng hy vọng; có tuyển tập để mỗi câu chuyện tự đứng. Nếu người tuyển chọn đề nghị bạn thêm một đoạn kết tươi sáng hơn, hãy cân nhắc đoạn đó có còn đúng với câu chuyện của bạn không.

Lời giới thiệu và bìa sách. Lời giới thiệu thường tóm từng câu chuyện trong một hai câu. Đề nghị được đọc phần tóm chuyện của mình, vì một câu tóm sai có thể làm người đọc hiểu lệch trước khi đọc bài.

Người góp bài khác. Trong một tuyển tập về cùng một cộng đồng, người góp bài có thể biết nhau. Chi tiết bạn kể có thể khiến người góp bài khác nhận ra bạn hay người thân của bạn, kể cả khi bạn dùng bút danh. Hãy đọc lại bài với con mắt của những người đó.

Ảnh minh hoạ. Nếu sách có ảnh, hỏi ảnh nào đi cùng bài của bạn. Ảnh thật của gia đình làm câu chuyện sống động nhưng phá vỡ mọi lớp ẩn danh; ảnh vẽ hay ảnh không có người an toàn hơn nhiều.

Biên tập cho tuyển tập: giữ giọng của mình giữa nhiều giọng

Người biên tập tuyển tập có một việc khó: làm cho cả cuốn sách đọc liền mạch mà vẫn để mỗi người kể giữ giọng riêng. Trên thực tế, họ hay sửa theo một chuẩn chung về chính tả, cách viết số, cách xưng hô, và đôi khi cắt cho các bài có độ dài gần nhau. Những sửa đổi này phần lớn là hợp lý.

Điều bạn nên giữ là những chỗ làm nên giọng của mình: từ địa phương, cách nói của người trong nhà, những câu ngắn cụt khi kể đoạn đau. Nếu người biên tập sửa những chỗ đó thành câu văn chuẩn mực, câu chuyện sẽ mất đi phần thật. Hãy đánh dấu trước trong bản gửi những từ cố ý giữ, kèm một dòng giải thích ngắn.

Khi nhận bản sửa, đọc to bài của mình. Đoạn nào nghe như người khác nói thay thì ghi lại, đề nghị khôi phục. Người biên tập thường chấp nhận nếu bạn chỉ ra cụ thể đoạn nào và vì sao, thay vì phản đối chung chung rằng "bị sửa nhiều quá". Ví dụ giả định: "Câu số ba ở đoạn hai, mẹ nói đúng là "thôi kệ, đi đi con", xin giữ nguyên thay vì "con cứ đi đi"."

Từ lúc nhận lời tới lúc cầm sách

Một tuyển tập thường mất nhiều tháng. Biết trước các mốc giúp bạn không bỏ lỡ bước nào cần mình tham gia.

  1. Nhận lời mời và hỏi đủ các câu hỏi chính, giữ thư trả lời.
  2. Gửi bài đúng hạn, kèm ghi chú về tên đứng sách và những chi tiết đã đổi để giữ ẩn danh.
  3. Nhận bản biên tập, đọc kỹ, gửi góp ý cụ thể trong thời hạn được hẹn.
  4. Ký hoặc xác nhận thoả thuận góp bài nếu có, đọc lại phạm vi sử dụng trước khi ký.
  5. Duyệt bản dàn trang cuối nếu được gửi, chú ý tên, tít bài và phần tóm chuyện trong lời giới thiệu.
  6. Nhận sách mẫu, lưu lại một bản cùng các thư trao đổi.
  7. Báo cho người thân có mặt trong câu chuyện trước ngày sách ra mắt, nếu bạn chưa làm.

Nếu giữa chừng bạn đổi ý không muốn góp bài nữa, hãy báo càng sớm càng tốt. Rút bài trước khi dàn trang dễ hơn rất nhiều so với khi sách đã gửi đi in.

Khi tuyển tập được tái bản hay dùng lại

Tuyển tập bán tốt có thể được tái bản, làm thành sách nói, hoặc chọn một số bài để đăng lại. Những việc này nên nằm trong thoả thuận ban đầu, nhưng nhiều tuyển tập làm theo kiểu cộng đồng không lường trước. Nếu thoả thuận không nói gì, bạn có quyền được hỏi trước khi bài mình được dùng theo cách mới.

Tái bản cũng là dịp để bạn sửa lại bài nếu muốn, ví dụ đổi thêm một chi tiết vì người trong chuyện vừa đề nghị, hoặc bỏ một đoạn bạn thấy đã kể quá. Hãy đề nghị người tuyển chọn báo cho người góp bài trước mỗi lần tái bản, và ghi đề nghị này vào thoả thuận ngay từ đầu.

Nếu đến một lúc bạn không muốn câu chuyện tiếp tục xuất hiện trong lần in sau, hãy gửi thư đề nghị rút khỏi các lần tái bản tiếp theo. Những bản đã in rồi thì không thu hồi được, nhưng lần in sau thì có thể. Khi đề nghị bị từ chối và câu chuyện liên quan tới đời tư người khác, nên hỏi người có chuyên môn pháp lý.

Khi chính nhóm mình tự làm tuyển tập

Không ít tuyển tập chuyện đời thật do chính những người góp bài tự làm: một nhóm cựu công nhân cùng xưởng, những người mẹ có con mắc cùng một bệnh, các bạn cùng khoá học đêm. Khi không có người tuyển chọn chuyên nghiệp, những câu hỏi ở trên vẫn cần câu trả lời, chỉ là người trả lời là cả nhóm.

Việc nên làm sớm nhất là chọn ra một hai người chịu trách nhiệm chung, và viết ra một trang thoả thuận đơn giản mà mọi người cùng đọc: sách in bao nhiêu bản, phát cho ai, có bán không, tiền bán dùng vào đâu, mỗi người đứng tên gì, ai được sửa bài của ai, khi một người muốn rút bài thì làm thế nào. Một trang giấy như vậy tránh được phần lớn những va chạm về sau, nhất là khi tình cảm trong nhóm thay đổi.

Trong nhóm quen nhau, chuyện ẩn danh càng khó. Mọi người biết hoàn cảnh của nhau, và người đọc bên ngoài nhóm, như gia đình của từng người, cũng dễ đoán ra ai viết bài nào. Mỗi người nên được quyền chọn mức kín đáo của mình mà không bị coi là thiếu tin tưởng nhóm. Nếu một người muốn đổi nhiều chi tiết hoặc chỉ ký tên viết tắt, cả nhóm nên tôn trọng.

Cuối cùng, hãy lưu bản thảo đã duyệt của từng người và trang thoả thuận ở một chỗ mà nhiều người cùng giữ được, đề phòng người phụ trách chính bận việc hay rời nhóm.

Câu hỏi thường gặp

Góp bài vào tuyển tập không có nhuận bút có thiệt không?

Không nhất thiết. Nhiều tuyển tập cộng đồng hay gây quỹ không trả nhuận bút, người góp bài nhận sách tặng. Điều cần là bạn biết rõ trước, và bài được dùng trong phạm vi hẹp, không bị bán lại hay chuyển thể mà không hỏi bạn.

Bài đã đăng trên báo có góp vào tuyển tập được không?

Thường được nếu thoả thuận với nơi đăng đầu không có độc quyền hoặc độc quyền đã hết hạn. Hãy kiểm lại văn bản với nơi đăng trước, và báo cho người tuyển chọn biết bài từng đăng ở đâu để họ ghi nguồn nếu cần.

Dùng bút danh trong tuyển tập có được không?

Phần lớn tuyển tập chuyện đời thật chấp nhận bút danh, nhiều nơi còn khuyến khích. Hãy nói rõ ngay khi gửi bài và kiểm lại tên trên bản dàn trang cuối, vì tên thật trong thư gửi bài đôi khi bị in nhầm.

Người tuyển chọn đề nghị thêm đoạn kết tươi sáng hơn thì làm sao?

Cân nhắc xem đoạn kết mới có còn đúng sự thật và đúng cảm xúc của bạn không. Nếu không, hãy giải thích vì sao câu chuyện nên kết như cũ. Bạn có quyền không đồng ý; nếu hai bên không thống nhất, rút bài là lựa chọn chính đáng.

Có nên đóng tiền để được in bài trong tuyển tập không?

Nên rất thận trọng. Có những mô hình in chung minh bạch, nhưng cũng có nơi thu tiền người góp bài là nguồn thu chính. Hãy hỏi rõ khoản tiền dùng vào việc gì, sách phát hành ra sao, và đọc kỹ trước khi chuyển bất kỳ khoản nào.

Sách đã in rồi mới thấy bài bị sửa sai thì làm gì?

Gửi thư cho người tuyển chọn nêu rõ đoạn bị sai, đề nghị đính chính ở lần in sau và trên các bản điện tử nếu có. Lưu lại bản thảo đã duyệt để đối chiếu. Nếu sai lệch gây tổn hại nghiêm trọng, nên hỏi luật sư.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138