Một câu chuyện đời thật chỉ nên được đăng khi người kể đã đồng ý bằng văn bản, nói rõ ít nhất: đăng ở đâu, trong bao lâu, đứng tên gì, được sửa tới đâu, ẩn danh thế nào và rút bài bằng cách nào. Văn bản đó có thể là một hợp đồng vài trang, nhưng với phần lớn chuyên mục và trang cộng đồng, một thư điện tử qua lại có đủ các ý là đủ dùng.
Người viết lần đầu hay ngại đề nghị chuyện giấy tờ vì sợ bị coi là khó tính. Thật ra, nơi đăng làm việc tử tế cũng muốn có thoả thuận rõ để tránh khiếu nại về sau. Bài dưới đây đưa ra khung tám điều để bạn đối chiếu với thư mời hay thể lệ đã nhận, chỉ ra điều nào hay bị bỏ trống, và cách đề nghị bổ sung cho nhẹ nhàng. Đây là gợi ý thực hành, không phải mẫu hợp đồng pháp lý; khi có tiền bạc lớn hay chuyển thể, nên nhờ người có chuyên môn đọc.
Vì sao lời đồng ý nói miệng không đủ
Nhiều câu chuyện đời thật được đăng sau một cuộc gọi hay vài tin nhắn: người biên tập hỏi "chị đồng ý cho đăng nhé", người kể trả lời "dạ được". Lúc đó hai bên đều thiện chí, nhưng mỗi người hiểu chữ "đồng ý" theo một cách. Người kể nghĩ là đăng một lần, ẩn danh, không sửa gì; người biên tập nghĩ là được đăng, được đặt tít mới, được dùng lại trên các kênh khác của toà soạn.
Vấn đề chỉ lộ ra khi có chuyện: bài lên với cái tít người kể không nhận ra, một đoạn bị cắt khiến người chồng cũ trông tệ hơn sự thật, hay câu chuyện xuất hiện lại ở dạng video sau nửa năm. Đến lúc đó, không ai chứng minh được lúc trước đã hứa gì.
Văn bản không cần trang trọng. Nó chỉ cần ghi lại những điều hai bên đã thống nhất, đủ cụ thể để người thứ ba đọc vào cũng hiểu. Một thư điện tử ghi lại các ý sau cuộc gọi, kèm câu "nếu có gì chưa đúng, anh chị sửa giúp", và một thư trả lời xác nhận, đã tốt hơn rất nhiều so với không có gì.
Với chuyện liên quan tới người khác còn sống, văn bản còn có thêm một tác dụng: nó buộc chính bạn ngồi xuống nghĩ xem mình đang đồng ý cho câu chuyện đi xa tới đâu.
Khung tám điều nên có
Bảng dưới liệt kê tám điều, mỗi điều kèm câu hỏi cần trả lời và một ví dụ giả định về cách ghi. Bạn không cần dùng đúng chữ trong bảng; chỉ cần mỗi điều đều có câu trả lời rõ.
| Điều | Câu hỏi cần trả lời | Ví dụ giả định cách ghi |
|---|---|---|
| 1. Nơi đăng | Đăng ở chuyên mục nào, kênh nào | Chỉ đăng trên chuyên mục đời sống bản điện tử |
| 2. Thời hạn | Đăng một lần hay giữ bài bao lâu | Đăng một lần, bài được lưu trên trang tối đa ba năm |
| 3. Tên đứng bài | Tên thật, bút danh, viết tắt hay ẩn danh | Ký tên viết tắt, không kèm nơi ở và nghề |
| 4. Mức biên tập | Sửa chính tả, cắt gọn hay viết lại | Được sửa chính tả và cắt gọn, gửi bản sửa duyệt trước |
| 5. Tít và ảnh | Ai đặt tít, có ảnh minh hoạ không | Tít gửi người kể duyệt; chỉ dùng ảnh vẽ, không ảnh thật |
| 6. Dùng lại | Có được dùng ở dạng khác, kênh khác | Muốn dùng lại ở dạng khác phải hỏi lại người kể |
| 7. Bảo mật người gửi | Ai biết tên thật, giữ thông tin ra sao | Chỉ biên tập viên phụ trách biết, không cung cấp cho bên thứ ba |
| 8. Rút bài | Người kể muốn gỡ bài thì làm thế nào | Gửi thư đề nghị, nơi đăng gỡ hoặc ẩn bài trong một thời hạn hợp lý |
Hai điều hay bị bỏ trống nhất là điều 6 và điều 8. Nơi đăng ít khi chủ động nhắc tới việc dùng lại hay rút bài, vì đó là những chuyện họ muốn để mở. Người kể chuyện đời thật lại cần chúng nhất.
Những điều hay bị viết mơ hồ và cách đề nghị làm rõ
"Biên tập cho phù hợp." Câu này cho phép gần như mọi kiểu sửa. Bạn có thể đề nghị: "Phần biên tập xin giữ nguyên các sự kiện và lời thoại, nếu cần cắt hay đổi đoạn thì gửi bản sửa để em xem trước khi đăng." Đa số người biên tập sẽ đồng ý, vì đó vốn là cách làm tốt.
"Có thể sử dụng trên các nền tảng của đơn vị." Nền tảng nào, dạng gì? Một bài chữ có thể thành bài đọc, video ngắn có giọng đọc và hình minh hoạ. Đề nghị liệt kê, hoặc ghi rõ dạng khác thì hỏi lại.
"Giữ bí mật thông tin người gửi." Đề nghị nói rõ ai trong nơi đăng được biết, và thông tin có bị cung cấp cho ai khác khi có yêu cầu không. Trường hợp có yêu cầu từ cơ quan có thẩm quyền là chuyện khác; nhưng với yêu cầu từ người đọc hay người trong chuyện, nơi đăng nên cam kết không cung cấp.
"Người gửi cam kết nội dung là sự thật." Hợp lý, nhưng bạn có thể đề nghị bổ sung rằng tên người và chi tiết nhận diện đã được đổi để giữ ẩn danh, và nơi đăng biết điều đó. Câu bổ sung này bảo vệ bạn khỏi bị nói là "bịa" vì đổi tên.
Cách đề nghị thoả thuận mà không làm hỏng quan hệ
Người kể lần đầu hay lo rằng hỏi nhiều thì bài sẽ không được đăng. Cách đề nghị đúng mực ít khi gây ra chuyện đó. Vài bước gợi ý:
- Cảm ơn trước: người biên tập đã đọc và muốn đăng câu chuyện của bạn, đó là tin vui, nói ra điều đó.
- Nêu lý do ngắn gọn: vì câu chuyện liên quan tới người thân còn sống nên bạn muốn mọi việc rõ ràng từ đầu.
- Gửi danh sách các điều bạn muốn thống nhất, đánh số, mỗi điều một dòng, không kèm lời giải thích dài.
- Hỏi xem nơi đăng có mẫu thoả thuận sẵn không; nếu có, đọc mẫu đó và chỉ đề nghị sửa những điều thật cần.
- Khi đã thống nhất, gửi một thư tóm tắt toàn bộ và đề nghị bên kia xác nhận bằng một dòng trả lời.
- Lưu thư xác nhận cùng bản thảo đã gửi và bản sửa đã duyệt.
Nếu nơi đăng từ chối mọi điều về rút bài và ẩn danh, đó là thông tin quan trọng. Bạn có thể chọn gửi nơi khác; một câu chuyện tốt hiếm khi chỉ có đúng một nơi nhận.
Ô "đồng ý" trên biểu mẫu gửi bài cũng là một thoả thuận
Nhiều nơi nhận chuyện đời thật qua biểu mẫu trên mạng: điền tên, cách liên lạc, dán bài, đánh dấu vào ô "đã đọc và đồng ý với điều khoản", rồi bấm gửi. Ô đánh dấu nhỏ đó là một thoả thuận thật, thường rộng hơn những gì người gửi nghĩ. Nó có thể cho phép nơi nhận biên tập tuỳ ý, dùng bài trên mọi kênh, giữ bài vô thời hạn.
Trước khi đánh dấu, hãy mở trang điều khoản ra đọc, dù nó dài. Tìm những phần nói về nội dung người dùng gửi lên: ai được dùng, dùng thế nào, có được xoá không. Nếu trang điều khoản viết chung cho cả một nền tảng lớn, phần áp dụng cho bài gửi chuyên mục có thể nằm lẫn giữa nhiều mục khác; đọc lướt tìm những chữ như nội dung, bài gửi, quyền sử dụng.
Nếu điều khoản không có gì về ẩn danh và rút bài, bạn vẫn có thể gửi thư riêng cho người phụ trách chuyên mục trước hoặc ngay sau khi gửi bài qua biểu mẫu, đề nghị thống nhất thêm vài điều. Thư riêng không xoá được điều khoản chung, nhưng ghi nhận mong muốn của bạn và thường được người biên tập tôn trọng trong thực tế.
Lưu lại bản điều khoản tại thời điểm bạn gửi bài, bằng cách tải trang về hoặc chụp lại. Điều khoản trên mạng có thể được cập nhật bất cứ lúc nào, và khi có bất đồng, bạn cần biết mình đã đồng ý với phiên bản nào.
Khi câu chuyện có người khác cùng kể
Có những câu chuyện không chỉ của một người: hai vợ chồng cùng kể chuyện nuôi con bệnh, hai chị em cùng kể chuyện chăm mẹ, một người kể và một người chấp bút. Khi đó, thoả thuận nên có tên và sự đồng ý của mọi người cùng kể, không chỉ người đứng ra liên lạc với nơi đăng.
Người chấp bút, tức người nghe kể rồi viết lại, cần chú ý thêm. Bạn nên có văn bản đồng ý riêng của người kể với bạn trước, ghi rõ họ đồng ý cho câu chuyện được viết ra và gửi đăng ở đâu, ẩn danh thế nào. Đừng coi việc người kể đã kể cho mình nghe là đã đồng ý cho đăng; hai việc đó khác nhau.
Khi người cùng kể đổi ý giữa chừng, câu chuyện có thể phải sửa để bỏ phần của họ, hoặc dừng hẳn. Một thoả thuận tốt sẽ nói trước điều này: nếu một người rút, phần nào của câu chuyện còn được đăng. Nghĩ trước chuyện này lúc mọi người còn vui vẻ dễ hơn nhiều so với lúc đã có bất đồng.
Lưu giữ thoả thuận và xem lại sau
Thoả thuận chỉ có ích nếu bạn tìm lại được nó. Lưu thư xác nhận trong một thư mục riêng cho từng câu chuyện, cùng bản thảo gửi đi, bản sửa đã duyệt và bản đã đăng. Nếu thoả thuận nằm trong thể lệ hay trang điều khoản trên mạng, chụp hoặc lưu lại nguyên văn kèm ngày, vì trang đó có thể được sửa.
Đặt lịch xem lại khi thời hạn trong thoả thuận sắp hết. Ví dụ giả định: bạn đồng ý cho một chuyên mục giữ bài ba năm, thì vào năm thứ ba, hãy nghĩ xem mình muốn bài tiếp tục ở đó hay muốn gỡ. Nhiều người viết quên mất, và bài cứ thế ở lại mãi, kể cả khi hoàn cảnh đã khác.
Cuối cùng, nếu thấy nơi đăng làm khác điều đã thoả thuận, hãy viện dẫn đúng điều đó trong thư gửi họ. Một câu như "theo thư xác nhận ngày ấy, bài chỉ đăng trên bản điện tử của chuyên mục" có sức nặng hơn nhiều so với một lời phàn nàn chung. Khi họ không phản hồi và việc đó gây thiệt hại cho bạn hay người trong chuyện, hãy hỏi luật sư.
Câu hỏi thường gặp
Thư điện tử có được coi là văn bản đồng ý không?
Trong thực tế làm báo và làm sách, thư điện tử qua lại thường được dùng để ghi nhận thoả thuận. Giá trị pháp lý cụ thể tuỳ trường hợp; điều quan trọng là thư ghi đủ các ý và có xác nhận của cả hai bên.
Nơi đăng nói không cần giấy tờ gì vì bài đăng ẩn danh thì sao?
Ẩn danh không thay được thoả thuận. Chính vì ẩn danh, bạn càng cần văn bản ghi rõ ai biết tên thật, thông tin được giữ thế nào và rút bài ra sao. Có thể đề nghị nhẹ nhàng một thư tóm tắt các điều đã thống nhất.
Đã đồng ý miệng rồi có đề nghị làm văn bản sau được không?
Được, càng sớm càng tốt, lý tưởng là trước khi bài lên. Gửi một thư tóm tắt những gì hai bên đã nói và đề nghị bên kia xác nhận. Nếu bài đã đăng, thư này vẫn hữu ích cho các lần dùng lại sau.
Có nên đề nghị điều khoản rút bài ngay từ đầu không?
Nên. Nhiều người kể chuyện đời thật đổi ý sau vài tháng hay vài năm, khi hoàn cảnh gia đình thay đổi. Một câu nói rõ cách đề nghị gỡ bài giúp cả hai bên đỡ khó xử khi chuyện đó xảy ra.
Người chấp bút cần thoả thuận với ai?
Với cả người kể lẫn nơi đăng. Trước hết là sự đồng ý của người kể cho việc viết và gửi đăng, sau đó mới là thoả thuận với nơi đăng. Hai văn bản nên khớp nhau về ẩn danh và phạm vi sử dụng.