Câu chuyện đời thật nên gửi tới nơi mà người đọc của nơi đó cần đúng câu chuyện ấy, và nơi đó xử lý bài của bạn theo cách bạn chấp nhận được: có biên tập hay không, đăng tên hay ẩn danh, giữ bài bao lâu. Chọn sai nơi không làm câu chuyện kém đi, nhưng có thể khiến nó bị cắt quá tay, nằm lẫn giữa những bài khác giọng, hoặc tới tay những người đọc không phải người bạn muốn kể cho.
Phần dưới đi qua những kiểu nơi nhận chuyện đời thật thường gặp, cách đọc một nơi trước khi gửi, những dấu hiệu nên dè chừng, chuyện gửi một nơi hay nhiều nơi, và cả lúc nên giữ bài lại chưa gửi đi đâu. Mọi ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Năm kiểu nơi nhận chuyện đời thật và chúng khác nhau ở đâu
Người mới viết hay gộp tất cả vào một chữ "gửi báo". Thật ra mỗi kiểu nơi nhận có người đọc, cách biên tập và nhịp làm việc khác nhau, kéo theo những điều bạn cần hỏi trước cũng khác nhau.
| Nơi nhận | Ai đọc | Mức biên tập | Điều nên hỏi trước |
|---|---|---|---|
| Chuyên mục tâm sự, đời sống trên báo và tạp chí | Độc giả rộng, đọc nhanh, nhiều người lạ | Thường cắt gọn, đặt lại tít, có khi đổi đoạn mở | Có gửi bản sửa cho xem lại không, tít do ai đặt |
| Trang và nhóm cộng đồng có người duyệt bài | Người cùng hoàn cảnh, đọc kỹ, hay bình luận | Ít sửa chữ, chủ yếu duyệt có đăng hay không | Ai thấy được bài, bình luận có được kiểm soát |
| Tuyển tập in nhiều người viết | Người mua sách, đọc chậm, giữ lâu | Biên tập kỹ, có nhiều vòng | Thời hạn sử dụng bài, có bản sách mẫu không |
| Cuộc thi viết theo chủ đề | Ban giám khảo trước, công chúng sau | Gần như không sửa trước khi chấm | Bài dự thi được dùng vào việc gì sau giải |
| Trang cá nhân, bản tin tự viết | Người quen là chủ yếu | Không ai biên tập ngoài bạn | Ai trong danh sách bạn bè sẽ đọc được |
Không có nơi nào "tốt nhất". Một chuyện ngắn về buổi tối cuối cùng ở phòng trọ cũ hợp chuyên mục đời sống hơn tuyển tập; một chuyện dài nhiều chặng về mười năm nuôi con một mình lại cần không gian của sách hơn một trang báo vài trăm chữ.
Đọc vài số trước khi gửi: nhận ra giọng của nơi nhận bài
Cách chắc chắn nhất để biết câu chuyện của mình có hợp một nơi hay không là đọc những gì nơi đó đã đăng, ít nhất mười bài gần nhất. Bạn không đọc để bắt chước, mà để trả lời vài câu hỏi cụ thể: bài ở đây dài chừng bao nhiêu, kể ngôi thứ nhất hay có người chấp bút, kết thúc thường mở hay khép, có đăng chuyện buồn đến tận cùng hay luôn cần một tia sáng ở cuối.
Để ý cả phần quanh bài. Bài có ghi tên người viết, chữ cái đầu hay hoàn toàn ẩn danh. Có ảnh minh hoạ không, nếu có thì là ảnh vẽ hay ảnh thật của người kể. Bình luận dưới bài ra sao, có ai trông coi không. Những chi tiết này nói cho bạn biết câu chuyện của mình sẽ được trình bày thế nào, điều mà thư mời gửi bài hiếm khi ghi rõ.
Một dấu hiệu hay bị bỏ qua là độ chênh giữa tít và nội dung. Nếu nhiều tít ở nơi đó giật hơn hẳn câu chuyện bên trong, rất có thể chuyện của bạn cũng sẽ được đặt một cái tít như vậy. Với chuyện đời thật, một cái tít giật có thể khiến người trong chuyện bị nhìn sai, và bạn khó rút lại khi bài đã chạy. Hỏi trước người biên tập về việc đặt tít là hoàn toàn chính đáng.
Câu chuyện của bạn hợp kiểu nơi nào
Chuyện là một lát cắt ngắn. Một buổi chiều, một cuộc điện thoại, một lần đứng chờ trước cổng bệnh viện. Loại chuyện này hợp chuyên mục đời sống hoặc trang cộng đồng, nơi người đọc ghé vào trong vài phút. Gửi lát cắt này vào tuyển tập thường bị đánh giá là mỏng, dù nó viết rất tốt.
Chuyện trải nhiều năm, nhiều chặng. Hành trình đi làm xa rồi trở về, quá trình chăm cha mẹ già, những năm gỡ một món nợ. Loại chuyện này hợp tuyển tập hoặc một bản thảo dài hơn, nơi có chỗ cho các chặng thở. Ép nó vào khuôn một bài báo dễ làm mất phần giữa, mà phần giữa thường là phần thật nhất.
Chuyện xoay quanh một chủ đề được gọi tên. Khi một cuộc thi viết nêu chủ đề như mẹ, quê nhà, lần đầu đi làm, câu chuyện khớp chủ đề có lợi thế. Nhưng đừng bẻ câu chuyện cho vừa chủ đề; giám khảo đọc nhiều sẽ nhận ra đoạn được gắn thêm cho hợp.
Chuyện còn đang diễn ra. Vụ ly hôn chưa xong, người thân còn đang nằm viện, mâu thuẫn ở chỗ làm chưa ngã ngũ. Loại chuyện này nên viết, nhưng nên giữ cho mình hoặc cho một nhóm rất nhỏ người tin cậy. Đăng rộng lúc này dễ làm tình hình rối thêm và bạn có thể đổi ý về cách nhìn sau vài tháng.
Chuyện chủ yếu viết cho vài người. Có những câu chuyện thật ra chỉ cần hai, ba người đọc: con cái, anh chị em, một người bạn cũ. Gửi riêng cho họ, hoặc in vài bản, nhiều khi đúng mục đích hơn là đăng ở nơi hàng nghìn người lạ đọc.
Dấu hiệu một nơi nhận bài đáng tin và dấu hiệu nên dè chừng
Phần lớn nơi nhận chuyện đời thật làm việc tử tế. Nhưng vì người gửi thường không chuyên và đang mang một câu chuyện nặng lòng, đây cũng là chỗ dễ bị lợi dụng. Vài dấu hiệu giúp bạn phân biệt:
- Đáng tin: có tên người hoặc bộ phận biên tập liên hệ được, trả lời thư trong thời gian hợp lý, nói rõ bài có được sửa không và sửa tới đâu.
- Đáng tin: nêu rõ cách xử lý ẩn danh, ai biết tên thật của người gửi và thông tin đó được giữ ra sao.
- Đáng tin: có văn bản nói rõ bài được dùng vào việc gì, trong bao lâu, có trả nhuận bút hay không.
- Nên dè chừng: đòi bạn đóng phí để được đọc bài, được "ưu tiên xét duyệt" hay được in vào tuyển tập.
- Nên dè chừng: đòi ảnh giấy tờ tuỳ thân, số tài khoản ngân hàng ngay từ lần liên lạc đầu khi chưa có thoả thuận gì.
- Nên dè chừng: điều khoản ghi bài gửi thuộc toàn quyền của bên nhận, sử dụng vĩnh viễn dưới mọi hình thức, không cần báo người viết.
- Nên dè chừng: hứa hẹn biến câu chuyện của bạn thành phim, thành sách bán chạy, đổi lại bạn phải ký ngay hoặc góp tiền.
Gặp một trong các dấu hiệu nên dè chừng không có nghĩa nơi đó chắc chắn lừa đảo, nhưng là lúc dừng lại, hỏi thêm và đọc kỹ từng chữ trước khi gửi tiếp bất cứ thứ gì.
Gửi một nơi hay nhiều nơi cùng lúc
Gửi cùng lúc cho nhiều nơi giúp bạn không phải chờ đợi từng nơi một, nhưng kéo theo vài rắc rối. Nhiều cuộc thi và tuyển tập chỉ nhận bài chưa đăng ở đâu, có nơi chỉ nhận bài chưa gửi nơi khác. Nếu bài được hai nơi cùng nhận, bạn phải rút ở một nơi, và điều đó làm mất lòng người biên tập đã bỏ công đọc.
Cách làm an toàn là đọc quy định từng nơi về chuyện gửi đồng thời. Nơi nào không cấm thì có thể gửi song song, nhưng ghi lại ngay ngày gửi và nơi gửi. Khi một nơi nhận bài, báo cho các nơi còn lại trong ngày, bằng một thư ngắn và lịch sự. Nơi nào cấm gửi đồng thời thì chỉ gửi khi bạn sẵn sàng chờ họ trả lời.
Với chuyện đời thật còn một lý do nữa để không gửi tràn lan: mỗi nơi nhận thêm là thêm một nhóm người có bản thảo của bạn, kèm thông tin liên hệ và đôi khi cả tên thật. Bạn càng giữ số nơi ở mức vừa đủ, bạn càng dễ theo dõi ai đang cầm câu chuyện của mình.
Lập sổ theo dõi bài đã gửi
Người gửi bài thường quên mình đã gửi bản nào cho ai, nhất là khi sửa đi sửa lại nhiều lần. Một trang sổ tay hoặc bảng tính đơn giản, làm theo các bước dưới, giúp bạn tránh nhầm lẫn và tránh cả việc vô tình vi phạm quy định của một nơi.
- Đặt tên mỗi bản thảo kèm ngày sửa cuối, ví dụ giả định: "Chiều mưa ở bến xe, bản ngày 12", và giữ nguyên bản đã gửi, không sửa đè lên.
- Ghi tên nơi gửi, ngày gửi, người hoặc địa chỉ nhận, và quy định chính của nơi đó: có cho gửi đồng thời không, thời gian trả lời dự kiến.
- Ghi bạn đã chọn đăng tên thật, bút danh hay ẩn danh ở nơi này, và đã cung cấp những thông tin cá nhân nào.
- Khi có hồi âm, ghi ngày và kết quả, kèm mọi thoả thuận về sửa bài, đặt tít, nhuận bút.
- Khi bài được đăng, ghi ngày đăng và lưu một bản bài đã đăng, vì bản trên mạng có thể bị sửa hoặc gỡ sau này.
- Đặt lịch nhắc kiểm lại sau thời gian chờ đã ghi; quá hạn mà chưa có tin thì gửi một thư hỏi thăm ngắn.
Sổ này còn hữu ích về sau, khi bạn muốn rút bài, muốn gom các chuyện đã đăng thành tập, hoặc cần chứng minh mình là người viết.
Khi chưa nên gửi bài đi đâu cả
Có những lúc câu chuyện đã viết xong, nhưng chưa đến lúc gửi. Dấu hiệu rõ nhất là khi đọc lại bài, bạn vẫn thấy cơn giận hoặc nỗi đau dâng lên y như lúc viết, và bạn mong người đọc đứng về phía mình. Chuyện kể trong trạng thái đó thường thiên lệch, và khi đăng rồi, người viết hay hối tiếc vì đã để người lạ chứng kiến mình lúc chưa nguôi.
Dấu hiệu thứ hai là bạn chưa quyết được chuyện tên tuổi: đăng tên thật thì sợ, ẩn danh thì thấy mất đi một phần câu chuyện. Câu hỏi đó cần có câu trả lời trước khi gửi, vì một khi bài đã chạy, đổi từ tên thật sang ẩn danh gần như không làm được trọn vẹn.
Dấu hiệu thứ ba nằm ở người trong chuyện. Nếu câu chuyện có thể làm một người đang dễ tổn thương, như một đứa trẻ, một người bệnh, một người vừa mất người thân, bị nhận ra và bị bàn tán, hãy chờ hoặc viết lại cho kín hơn. Giữ bài trong ngăn kéo vài tháng không làm nó cũ đi; phần lớn chuyện đời thật còn hay hơn khi người viết đã có khoảng cách.
Câu hỏi thường gặp
Chuyện đời thật của người không biết viết văn có được nơi nào nhận không?
Có. Nhiều chuyên mục và trang cộng đồng nhận chính những câu chuyện mộc, kể bằng giọng người thường. Điều họ cần là sự thật và chi tiết cụ thể, không phải câu chữ bóng bẩy. Hãy viết đúng cách mình nói, rồi tự sửa lỗi chính tả trước khi gửi.
Có nên gửi một chuyện cho nhiều nơi cùng lúc không?
Được nếu nơi nhận không cấm, nhưng phải ghi lại rõ ràng và báo rút ngay khi một nơi nhận bài. Nếu nơi nào yêu cầu bài chưa gửi nơi khác thì tôn trọng quy định đó, chờ họ trả lời rồi mới gửi tiếp nơi khác.
Nơi nhận bài đòi đóng phí để được xét duyệt thì có nên gửi không?
Nên dừng lại và tìm hiểu kỹ. Phần lớn chuyên mục và cuộc thi đứng đắn không thu phí của người gửi chuyện đời thật. Một khoản phí đọc bài hay phí in vào tuyển tập là dấu hiệu cần xem xét kỹ trước khi gửi bất cứ thứ gì.
Chuyện viết rất ngắn có đáng gửi đi không?
Đáng, nếu nó trọn vẹn. Một lát cắt vài trăm chữ về một khoảnh khắc thật có thể chạm người đọc hơn một bài dài lan man. Chỉ cần chọn đúng nơi nhận bài ngắn, thường là chuyên mục đời sống hoặc trang cộng đồng có người duyệt bài.
Làm sao biết một chuyên mục còn nhận bài hay đã ngừng?
Xem ngày đăng của những bài gần nhất và đọc kỹ thông tin gửi bài mà nơi đó công bố. Nếu nhiều tháng không có bài mới, hãy gửi thư hỏi trước khi gửi bản thảo, để câu chuyện của bạn không nằm im ở một hộp thư không ai mở.
Gửi chuyện cho bạn bè đọc trước có làm mất tính "chưa đăng" không?
Gửi riêng cho vài người đọc thử thường không bị coi là đã đăng. Nhưng đăng lên trang cá nhân công khai, kể cả ở chế độ bạn bè, có thể bị một số cuộc thi coi là đã công bố. Hãy đọc định nghĩa trong quy định của nơi bạn định gửi.