Thể lệ cuộc thi viết là bản thoả thuận đầu tiên giữa bạn và ban tổ chức: gửi bài đi là coi như bạn đồng ý với nó, kể cả những dòng bạn chưa đọc. Với chuyện đời thật, điều đó quan trọng hơn hẳn với truyện hư cấu, vì thứ bạn trao đi là một phần đời mình và của những người thân.
Bài này đi qua các phần thường có trong một bản thể lệ, giải thích từng phần ảnh hưởng tới bạn thế nào, chỉ ra những câu chữ cần đọc chậm, và gợi ý cách hỏi lại ban tổ chức khi có điều chưa rõ. Phần quyền tác giả chỉ dừng ở mức nguyên tắc; khi điều khoản liên quan tới tiền bạc lớn hoặc có thể dẫn tới tranh chấp, hãy hỏi người có chuyên môn pháp lý.
Các phần thường có trong một bản thể lệ và điều bạn cần tìm
Thể lệ mỗi cuộc thi một khác, nhưng phần lớn đều xoay quanh những mục dưới đây. Khi đọc, đừng chỉ đọc phần chủ đề và giải thưởng; phần ảnh hưởng lâu dài tới bạn thường nằm ở cuối.
| Phần trong thể lệ | Thường nói gì | Điều cần tìm |
|---|---|---|
| Đối tượng dự thi | Độ tuổi, quốc tịch, người chuyên hay không chuyên | Người thân của ban tổ chức có được dự không, người dưới 18 tuổi cần gì |
| Yêu cầu bài | Chủ đề, độ dài, thể loại, ngôn ngữ | Có bắt buộc là chuyện có thật không, được đổi tên nhân vật không |
| Tính mới của bài | Chưa đăng, chưa đoạt giải ở đâu | Đăng trang cá nhân có tính là đã đăng không |
| Cách gửi | Thư điện tử, biểu mẫu, bản giấy | Thông tin cá nhân nào bắt buộc khai |
| Quyền đối với bài | Ban tổ chức được dùng bài thế nào | Chỉ bài đoạt giải hay mọi bài, trong bao lâu |
| Giải thưởng | Cơ cấu giải, cách trao | Có kèm điều kiện ký thêm văn bản không |
| Huỷ giải, thay đổi thể lệ | Khi nào ban tổ chức được thay đổi | Người dự thi có được báo trước không |
Nếu thể lệ quá ngắn, không có mục quyền đối với bài, điều đó không có nghĩa bạn được an toàn; nó chỉ có nghĩa chuyện sử dụng bài đang bị bỏ ngỏ, và bạn nên hỏi trước khi gửi.
Yêu cầu "chuyện có thật": hiểu đúng để không vướng
Nhiều cuộc thi về chuyện đời thật yêu cầu bài phải là trải nghiệm có thật của người viết hoặc người viết chứng kiến. Yêu cầu này nhằm giữ đúng tinh thần cuộc thi, nhưng nó cũng đặt lên bạn một trách nhiệm: nếu sau này có người chỉ ra câu chuyện bị tô vẽ quá mức, bài có thể bị huỷ giải và bạn bị nói là gian dối.
Chuyện có thật không có nghĩa là phải nhớ chính xác từng câu nói hay từng ngày tháng. Người đọc và giám khảo đều hiểu trí nhớ có giới hạn. Điều không được làm là thêm vào những sự kiện không hề xảy ra, hoặc gộp chuyện của nhiều người thành chuyện của mình mà không nói rõ. Nếu bạn đổi tên, nghề hay nơi chốn để giữ ẩn danh, xem thể lệ có cho phép không; nếu không ghi, hãy nói rõ điều đó trong thư gửi kèm.
Một số cuộc thi đòi kèm ảnh tư liệu hay giấy tờ chứng minh câu chuyện. Trước khi gửi, nghĩ kỹ những tư liệu đó có lộ thông tin của người khác không. Ảnh gia đình có mặt trẻ em, giấy tờ có số định danh, đơn thuốc có tên bệnh viện đều là thứ nên che bớt hoặc chọn tư liệu khác.
Điều khoản về quyền đối với bài: đọc chậm từng chữ
"Bài dự thi không trả lại." Câu này thường chỉ nói ban tổ chức không gửi trả bản giấy. Nó không tự động có nghĩa là bạn mất quyền với câu chuyện. Nhưng nếu đi kèm câu "thuộc quyền sở hữu của ban tổ chức", hãy đọc tiếp xem "quyền sở hữu" ở đây là bản giấy hay là quyền với nội dung.
"Ban tổ chức được quyền sử dụng bài dự thi." Câu cần hỏi là sử dụng vào việc gì, trong bao lâu, có phải trả nhuận bút không và có ghi tên bạn không. Theo nguyên tắc chung, người viết thường vẫn giữ quyền là tác giả, còn việc khai thác bài là chuyện hai bên thoả thuận. Thể lệ càng nói rõ phạm vi, bạn càng biết mình đang cho phép điều gì.
"Không giới hạn thời gian và hình thức." Đây là câu nên dừng lại lâu nhất. Nó có thể cho phép ban tổ chức in bài vào sách, đọc trên sóng, chuyển thể, dùng cho quảng bá mãi về sau. Với chuyện đời thật, điều đó có nghĩa là bạn khó kiểm soát việc câu chuyện xuất hiện lại ở đâu.
"Chỉ áp dụng cho bài đoạt giải." Một số thể lệ phân biệt bài đoạt giải và bài không đoạt giải. Bài không đoạt giải có thể được trả quyền về hoàn toàn cho người viết. Nếu thể lệ không phân biệt, hãy hỏi.
"Người dự thi chịu trách nhiệm về nội dung." Câu này đặt trách nhiệm lên bạn nếu câu chuyện bị cho là xúc phạm hay làm lộ đời tư người khác. Đó là thêm một lý do để giữ ẩn danh cho người trong chuyện và tránh những chi tiết có thể khiến họ bị nhận diện.
Đọc một bản thể lệ trong mười lăm phút
Đọc thể lệ không cần hiểu luật, chỉ cần đọc có thứ tự và ghi lại câu hỏi. Các bước dưới giúp bạn không bỏ sót phần quan trọng.
- In hoặc chép bản thể lệ ra, lưu cùng ngày bạn đọc, vì thể lệ có thể được sửa trong thời gian cuộc thi diễn ra.
- Đọc lướt một lượt để biết chủ đề, độ dài, hạn gửi; loại ngay nếu câu chuyện không hợp.
- Đọc chậm phần quyền đối với bài, gạch dưới các cụm "toàn quyền", "vĩnh viễn", "mọi hình thức", "không cần thông báo".
- Đọc phần thông tin cá nhân phải khai và cách ban tổ chức công bố tên người đoạt giải: tên thật, bút danh hay tên viết tắt.
- Đọc phần huỷ giải và thay đổi thể lệ, xem bạn có bị ràng buộc với những thay đổi sau khi đã gửi bài không.
- Viết ra tối đa năm câu hỏi chưa rõ và gửi cho ban tổ chức bằng thư, giữ lại thư trả lời.
- Chỉ gửi bài khi bạn chấp nhận được điều khoản xấu nhất có thể hiểu từ thể lệ, không phải điều khoản bạn mong nó có nghĩa.
Bước cuối là bước khó nhất. Nhiều người gửi vì hy vọng ban tổ chức sẽ "chắc không làm vậy đâu". Với chuyện của người khác thì có thể liều được, với chuyện đời mình thì nên thận trọng.
Thông tin cá nhân khi dự thi và cách ban tổ chức công bố
Cuộc thi nào cũng cần biết người viết là ai để trao giải, nhưng không phải cuộc thi nào cũng cần mọi thông tin bạn được yêu cầu khai. Họ tên, cách liên lạc là hợp lý. Số định danh, địa chỉ nhà, ảnh chân dung thường chỉ cần ở bước trao giải, không cần ngay khi gửi bài. Nếu biểu mẫu bắt khai từ đầu, bạn có quyền hỏi vì sao.
Điều quan trọng hơn là cách công bố. Khi danh sách đoạt giải được đăng, tên bạn sẽ đi cùng tên câu chuyện. Nếu câu chuyện kể về một người thân còn sống, một mâu thuẫn trong gia đình, hay một quãng đời bạn không muốn người quen biết, việc tên thật xuất hiện cạnh tên bài có thể gây hệ quả lớn hơn bản thân bài viết.
Hãy hỏi ban tổ chức có nhận bút danh không, có đăng tên viết tắt được không, và ảnh trao giải có bắt buộc không. Nhiều nơi sẵn sàng linh hoạt nếu người viết hỏi sớm, trước khi danh sách được công bố. Hỏi muộn, sau khi tên đã lên, thì gần như không thu hồi được nữa.
Hỏi lại ban tổ chức thế nào cho rõ
Một thư hỏi tốt ngắn, đánh số từng câu, mỗi câu chỉ hỏi một ý và gắn với đúng điều khoản trong thể lệ. Ví dụ giả định một câu hỏi: "Ở mục quyền đối với bài, thể lệ ghi ban tổ chức được sử dụng bài dự thi. Xin cho biết điều này áp dụng cho mọi bài hay chỉ bài đoạt giải, và trong thời gian bao lâu?" Câu hỏi cụ thể như vậy thường nhận được câu trả lời cụ thể.
Tránh những câu như "quyền tác giả của tác giả có được bảo đảm không", vì câu trả lời gần như chắc chắn là "có" mà không giúp bạn hiểu thêm gì. Cũng tránh giọng nghi ngờ hay đe doạ; người trả lời thường là nhân viên tổ chức, không phải người viết thể lệ, và họ sẽ trả lời kỹ hơn khi được hỏi lịch sự.
Giữ lại toàn bộ thư hỏi và thư trả lời cùng bản thể lệ bạn đã lưu. Nếu câu trả lời khác với cách hiểu của bạn, hoặc ban tổ chức né không trả lời phần quyền với bài, đó là thông tin để bạn quyết định có gửi hay không. Khi giải thưởng có giá trị lớn hoặc kèm một văn bản chuyển giao quyền phải ký, hãy nhờ người có chuyên môn pháp lý đọc trước khi ký.
Trong thời gian chờ kết quả: giữ bài thế nào
Từ lúc gửi tới lúc công bố kết quả có khi kéo dài vài tháng. Trong thời gian đó, bài của bạn bị ràng buộc bởi thể lệ: phần lớn cuộc thi không cho đăng bài ở nơi khác, không cho gửi bài sang cuộc thi khác. Nếu bạn nóng lòng chia sẻ câu chuyện lên trang cá nhân, hãy nhớ rằng làm vậy có thể khiến bài bị loại ngay cả khi đã vào vòng cuối.
Bạn vẫn có thể tiếp tục sửa câu chuyện cho riêng mình, nhưng giữ nguyên bản đã gửi đi. Khi có kết quả, bạn sẽ cần biết chính xác ban giám khảo đã đọc bản nào, nhất là khi bài đoạt giải và được in. Đặt tên bản sửa mới khác hẳn bản dự thi để không nhầm.
Nếu đến hạn công bố mà không có tin gì, một thư hỏi ngắn là hợp lý. Có cuộc thi chỉ báo cho người đoạt giải, không báo cho người không đoạt giải; thể lệ thường ghi điều này. Khi kết quả đã công bố và bài không đoạt giải, đọc lại phần quyền đối với bài để biết từ lúc nào bạn được tự do gửi câu chuyện tới nơi khác. Ghi ngày đó vào sổ theo dõi bài gửi.
Thời gian chờ cũng là lúc nên báo trước cho người thân có mặt trong câu chuyện, nếu bạn chưa làm. Một bài đoạt giải có thể được nhiều người đọc hơn bạn tưởng, và người thân nghe tin từ bạn sẽ dễ chịu hơn nhiều so với nghe từ người khác.
Câu hỏi thường gặp
Gửi bài dự thi rồi có rút lại được không?
Tuỳ thể lệ. Nhiều cuộc thi cho rút trước khi hết hạn nhận bài, một số không cho rút sau khi đã vào vòng chấm. Nếu thể lệ không nói, hãy gửi thư đề nghị rút càng sớm càng tốt và giữ lại thư xác nhận của ban tổ chức.
Bài đã đăng trên trang cá nhân có được gửi dự thi không?
Nhiều cuộc thi yêu cầu bài chưa công bố ở bất kỳ đâu, kể cả trang cá nhân công khai. Có cuộc thi chỉ tính báo chí và sách. Đọc kỹ định nghĩa "chưa đăng" trong thể lệ, nếu chưa rõ thì hỏi ban tổ chức trước khi gửi.
Có được đổi tên người trong chuyện khi dự thi chuyện có thật không?
Thường là được và nên làm để bảo vệ người trong chuyện. Nếu thể lệ không nói rõ, hãy ghi chú trong thư gửi kèm rằng tên người và một số chi tiết nhận diện đã được đổi, còn sự kiện chính giữ nguyên.
Ban tổ chức đổi thể lệ sau khi đã gửi bài thì sao?
Hãy so bản thể lệ bạn đã lưu với bản mới, xem thay đổi có ảnh hưởng tới quyền của bạn với bài không. Nếu có và bạn không đồng ý, gửi thư đề nghị rút bài. Khi có thiệt hại đáng kể, nên hỏi người có chuyên môn pháp lý.
Người dưới 18 tuổi dự thi viết chuyện đời mình cần lưu ý gì?
Nên có cha mẹ hoặc người giám hộ cùng đọc thể lệ và đồng ý việc gửi bài. Cũng cần cẩn thận hơn với chuyện gia đình và trường lớp, vì người quen dễ nhận ra, và câu chuyện có thể theo người viết rất lâu sau đó.
Đoạt giải rồi có bắt buộc phải ký thêm giấy tờ không?
Một số cuộc thi yêu cầu ký văn bản đồng ý sử dụng hoặc chuyển giao quyền khi nhận giải. Đọc kỹ văn bản đó như đọc thể lệ, so xem có rộng hơn những gì thể lệ đã nói không, và hỏi lại trước khi ký.