ThanPhan.comThân Phận
Bắt đầu kể chuyện đời mình

Đào ký ức để tìm chuyện kể: lập bản đồ đời mình theo nơi ở, con người, đồ vật

Năm cách gợi lại ký ức để tìm chuyện kể: vẽ lại những nơi từng ở, liệt kê người đi qua đời mình, lục đồ vật cũ, lần theo giác quan và các mốc lần đầu, lần cuối.

Top-down view of hands sketching the floor plan of an old house with a pencil on a large blank sheet, a cup of tea and reading glasses nearby, afternoon window light

Ký ức không nằm theo thứ tự năm tháng mà bám vào nơi chốn, con người, đồ vật và giác quan, nên cách nhanh nhất để tìm chuyện kể là lần theo những thứ đó. Hỏi "năm 2005 mình làm gì" thường chỉ ra một khoảng trống. Hỏi "căn bếp nhà cũ có những gì" thì từng chi tiết kéo ra một chuyện.

Bài này đưa ra năm cách gợi lại ký ức mà người viết hay dùng: vẽ lại nơi từng ở, liệt kê người đi qua đời mình, lục đồ vật cũ, lần theo mùi vị và âm thanh, và đánh dấu những lần đầu, lần cuối. Mục tiêu là có trong tay một danh sách dài những mẩu chuyện thô. Chọn chuyện nào để viết là bước sau, đã có bài riêng trong chuyên mục.

Vì sao hỏi theo năm tháng ít khi ra chuyện

Trí nhớ con người không giống cuốn lịch. Ta hiếm khi nhớ một sự việc theo con số năm, mà nhớ theo "hồi còn ở nhà cũ", "hồi mới đi làm", "hồi con còn bú". Những mốc ấy gắn với nơi chốn và hoàn cảnh nhiều hơn là ngày tháng. Vì vậy khi bạn ngồi trước trang giấy và cố liệt kê đời mình theo từng năm, kết quả thường là vài dòng tóm tắt khô: năm ấy học lớp mấy, năm ấy chuyển chỗ làm.

Các cách gợi nhớ trong bài này đi đường vòng có chủ ý. Chúng bắt đầu từ thứ cụ thể — một căn phòng, một khuôn mặt, một mùi — và để trí nhớ tự kéo ra những gì gắn với nó. Cách làm này chậm lúc đầu nhưng cho chất liệu giàu chi tiết, và chi tiết là thứ câu chuyện đời thật cần nhất.

Một lưu ý trước khi bắt đầu: đào ký ức có thể làm trồi lên cả những chuyện bạn không định nhớ. Nếu gặp ký ức đau, bạn không bắt buộc phải đi tiếp theo hướng đó. Ghi một dòng đánh dấu cho mình biết, rồi quay sang hướng khác. Phần cuối bài nói rõ hơn về chuyện này.

Cách một: vẽ lại những nơi từng ở

Nơi chốn là sợi dây mạnh nhất của trí nhớ. Bài tập này mất khoảng ba mươi phút cho mỗi nơi.

  1. Liệt kê mọi nơi bạn từng sống, theo thứ tự đại khái. Nhà cha mẹ, nhà ông bà, ký túc xá, phòng trọ, nhà thuê, nhà riêng. Đừng bỏ những nơi chỉ ở vài tháng.
  2. Chọn một nơi, vẽ sơ đồ trên giấy trắng. Không cần đẹp. Vẽ các phòng, cửa ra vào, cửa sổ, cầu thang, sân, ngõ.
  3. Điền đồ đạc vào sơ đồ. Giường ở đâu, bàn ăn ở đâu, cái tủ lạnh cũ đặt chỗ nào. Tay vẽ tới đâu, trí nhớ mở tới đó.
  4. Đặt người vào sơ đồ. Ai hay ngồi ở góc nào, ai ngủ phòng nào, ai hay đứng ở cửa bếp.
  5. Đi một vòng quanh sơ đồ và ghi chú cạnh mỗi chỗ một chuyện. "Cầu thang — lần té gãy tay." "Cửa sổ phòng sau — nơi nghe tiếng mưa đêm mất điện."

Sau bài tập này, một nơi ở thường cho bạn năm đến mười mẩu chuyện thô. Làm với ba bốn nơi là bạn đã có vài chục mẩu, đủ cho nhiều tháng viết.

Cách hai và ba: con người và đồ vật

Liệt kê người đi qua đời mình. Chia trang giấy thành các cột: gia đình, hàng xóm, thầy cô, bạn học, đồng nghiệp, người chỉ gặp một lần mà nhớ mãi. Mỗi tên viết kèm một câu: "người dạy mình đi xe đạp", "người cho mình mượn tiền đóng học". Chính câu đi kèm ấy là manh mối chuyện. Người chỉ gặp một lần thường bất ngờ là nguồn chuyện hay nhất, vì cuộc gặp ngắn buộc trí nhớ giữ lại đúng phần đáng giữ.

Đặt câu hỏi cho từng người. Với mỗi người trong danh sách, hỏi: lần đầu gặp ở đâu, lần cuối gặp khi nào, họ nói câu gì mình còn nhớ, mình nợ họ điều gì, họ nợ mình điều gì. Không phải câu nào cũng có trả lời; câu nào có thì ghi lại.

Lục đồ vật cũ. Mở ngăn kéo, rương, hộp giấy cũ trong nhà. Một cái đồng hồ hỏng, một tấm thẻ học sinh, một chiếc áo không còn mặc vừa. Cầm từng món và hỏi: nó đến tay mình thế nào, ai cho, mình giữ vì sao. Đồ vật có ưu điểm là chạm được, nhìn được, nên kéo ký ức rất cụ thể.

Đồ vật đã mất cũng là đồ vật. Chiếc xe đạp bị mất trộm, cái nhẫn đã bán lúc túng, căn nhà đã bị phá. Viết tên những thứ đã mất và hoàn cảnh mất. Đồ vật mất đi thường gắn với một khoảnh khắc chuyển trong đời, và đó là chất liệu mạnh.

Cách bốn: lần theo mùi vị và âm thanh

Mùi và vị có cách gợi nhớ rất riêng. Nhiều người kể rằng chỉ cần ngửi mùi dầu gió, mùi khói rơm, mùi nước xả vải của một nhãn quen là thấy mình bé lại mấy chục năm. Bạn không cần tìm lại đúng mùi đó; chỉ cần liệt kê ra giấy. Viết "những mùi của tuổi thơ", "những mùi của chỗ làm đầu tiên", "những món ăn chỉ một người nấu được". Mỗi dòng thường kéo theo một người và một nơi.

Âm thanh cũng vậy. Tiếng rao buổi tối trong hẻm, tiếng máy khâu của mẹ, tiếng còi tàu nếu nhà gần đường sắt, một bài hát hay mở trên radio. Liệt kê những âm thanh từng là nền của đời mình ở mỗi giai đoạn. Âm thanh lặp lại hằng ngày nên ăn sâu, và khi viết, một âm thanh đúng có thể dựng cả một cảnh trong đầu người đọc.

Món ăn là một nhánh riêng đáng làm kỹ. Thử viết thực đơn một bữa cơm bình thường của nhà bạn ở mỗi giai đoạn: hồi nhỏ, hồi đi học xa, hồi mới lập gia đình. Thực đơn thay đổi thế nào thì đời bạn đã thay đổi thế ấy — nghèo hơn hay khá hơn, đông người hay ít người, ai nấu, ai vắng. Bài tập nhỏ này thường cho ra những mẩu chuyện rất cảm động mà người viết không ngờ tới.

Cách năm: những lần đầu và lần cuối

Mốc "lần đầu" và "lần cuối" là khung rất tốt vì chúng tự có khoảnh khắc chuyển. Bảng dưới gợi ý các mốc thường gặp; bạn điền ngắn vào cột phải, mỗi ô một dòng.

NhómMốc gợi ýGhi chú của bạn (một dòng)
Tự lậpLần đầu ngủ xa nhà, lần đầu tự trả tiền phòng, lần đầu nấu cơm cho người khác
Công việcNgày đầu đi làm, lần đầu bị la, lần đầu nhận lương, ngày nghỉ việc
Gia đìnhLần cuối cả nhà ăn đủ mặt, lần đầu thấy cha mẹ khóc, lần đầu bế con
Quan hệLần đầu có bạn thân, lần cuối gặp một người bạn cũ, lần đầu nói lời từ chối
Nơi chốnLần đầu lên thành phố, lần cuối về nhà cũ trước khi bán, lần đầu đi máy bay
Bản thânLần đầu thấy mình đã lớn, lần đầu bị bệnh nặng, lần đầu tự quyết một việc lớn

Đừng cố điền đủ. Những ô bạn điền được nhanh và rõ là những ô có chuyện. Những ô làm bạn ngập ngừng lâu có thể có chuyện nặng hơn — đánh dấu, để sau.

Từ một dòng trong kho đến mẩu chuyện thô: ví dụ minh hoạ

Một dòng trong kho chưa phải câu chuyện, nhưng chỉ cần vài phút là nó nở ra thành một mẩu thô đủ để viết sau này. Cách làm: lấy một dòng, đặt cho nó năm câu hỏi ngắn — lúc đó mấy tuổi, ở đâu chính xác, có ai, chuyện gì xảy ra, sau đó thì sao — và trả lời mỗi câu một hai dòng.

Ví dụ dưới đây là đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định. Dòng trong kho: "Cửa sổ phòng sau — mưa đêm mất điện." Sau năm câu hỏi: "Chắc mười tuổi. Phòng sau nhà cũ, cửa sổ chấn song sắt nhìn ra bụi chuối. Cả nhà ngồi trên một cái giường vì chỗ khác dột. Mẹ thắp đèn dầu, cha kể chuyện hồi đi bộ đội, lần đầu tiên mình nghe. Sáng ra cha đi làm như mọi ngày, không bao giờ kể lại chuyện đó nữa."

Từ một dòng sáu chữ, bạn đã có nơi chốn, người, ánh sáng, một hành động và một khoảnh khắc chuyển: lần đầu và cũng là lần duy nhất người cha kể chuyện cũ. Đó là một câu chuyện đầy đủ đang chờ được viết. Không phải dòng nào cũng nở được như vậy; có dòng hỏi xong vẫn chỉ còn một hình ảnh mờ. Những dòng ấy cứ để trong kho, biết đâu một ngày khác, một mùi hay một bài hát sẽ kéo nó ra thêm.

Bạn có thể làm bài tập năm câu hỏi này cho mười dòng trong một buổi. Sau buổi đó, bạn sẽ thấy rõ dòng nào có chuyện, dòng nào chưa, mà chưa cần viết câu văn nào.

Gom chất liệu và khi ký ức đau trồi lên

Sau năm cách gợi nhớ, bạn sẽ có nhiều trang ghi chép rời. Gom chúng vào một chỗ: một cuốn sổ riêng hoặc một tệp duy nhất, mỗi dòng một mẩu chuyện thô, kèm nơi chốn và giai đoạn đại khái. Không cần sắp xếp đẹp. Danh sách này là kho của bạn; mỗi lần muốn viết, mở kho ra và chọn một dòng. Cách chọn đã có bài riêng trong chuyên mục.

Kho chất liệu này nhạy cảm hơn bạn nghĩ, vì nó chứa tên người thật, nơi chốn thật, chuyện chưa kể với ai. Cất ở nơi riêng tư. Nếu dùng công cụ AI để giúp sắp xếp danh sách, đổi tên người thành chữ cái và bỏ địa chỉ, nơi làm việc cụ thể trước khi dán vào.

Trong lúc đào ký ức, đôi khi một chuyện đau trồi lên không báo trước: một người đã mất, một lần bị đối xử tệ, một điều đã quên rất lâu. Nếu điều đó xảy ra, dừng bài tập, làm việc gì đó nhẹ nhàng, nói chuyện với một người thân tin cậy nếu cần. Nếu ký ức cũ quay lại dồn dập trong nhiều ngày, ảnh hưởng ăn ngủ, hoặc bạn có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy tìm chuyên gia tâm lý hoặc cơ sở y tế; khi có nguy hiểm tức thời, gọi 113 hoặc 115. Kho chuyện không chạy đi đâu cả.

Câu hỏi thường gặp

Mình nhớ rất ít về tuổi thơ, có bình thường không?

Rất bình thường. Phần lớn người lớn nhớ rất ít về những năm đầu đời, và mỗi người nhớ nhiều ít khác nhau. Các cách gợi nhớ theo nơi chốn, đồ vật và giác quan thường giúp mở thêm được một phần. Nếu vẫn ít, bắt đầu từ giai đoạn bạn nhớ rõ hơn; không có quy định phải kể từ tuổi thơ.

Có nên hỏi người thân để nhớ thêm không?

Có thể, và thường rất hữu ích để kiểm mốc thời gian hay chi tiết. Nhưng nhớ rằng người khác nhớ theo góc của họ. Ghi lại cả phiên bản của họ lẫn của bạn, và khi viết, kể theo trải nghiệm của mình. Nếu chuyện nhạy cảm với người được hỏi, cân nhắc trước khi khơi lại.

Bao nhiêu mẩu chuyện thô thì đủ để bắt đầu viết?

Một là đủ để bắt đầu. Nhưng có sẵn một danh sách vài chục dòng giúp bạn không bao giờ phải ngồi trước trang giấy mà không biết viết gì. Nhiều người viết đều đặn giữ thói quen bổ sung kho mỗi khi nhớ ra điều gì mới.

Vẽ sơ đồ nhà cũ mà không nhớ rõ thì sao?

Vẽ phần nhớ được, để trống phần không nhớ. Sơ đồ không cần đúng tỉ lệ hay đầy đủ; nó chỉ là công cụ để kéo ký ức. Thường khi bạn bắt đầu vẽ, những chi tiết tưởng đã quên sẽ dần hiện ra. Có thể hỏi người cùng ở để bổ sung nếu tiện.

Ảnh cũ có giúp gợi nhớ không?

Rất giúp, nhất là ảnh chụp đời thường thay vì ảnh chụp dịp lễ. Nhìn một tấm ảnh và hỏi: chuyện gì xảy ra ngay trước khi chụp, ai cầm máy, sau đó mọi người đi đâu. Những gì ngoài khung ảnh thường là chuyện thú vị hơn những gì trong khung.

Đào ký ức có làm mình buồn thêm không?

Có thể. Nhớ lại chuyện cũ mang theo cả niềm vui lẫn nỗi buồn. Nếu chỉ buồn thoáng qua thì đó là phần tự nhiên của việc nhớ. Nếu bài tập khiến bạn bất an kéo dài, tạm dừng, chọn những hướng gợi nhớ nhẹ hơn, và nói chuyện với người tin cậy hoặc chuyên gia nếu cần.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138