ThanPhan.comThân Phận
Viết về mưu sinh, xa quê, nghề nghiệp

Viết về lần đổi nghề giữa đời: kể chuyện bỏ nghề cũ ở tuổi bốn mươi, năm mươi

Cách kể chuyện đổi nghề khi đã đứng tuổi: những năm tích tụ trước ngày nghỉ, thói quen nghề cũ còn trong người, làm người mới ở tuổi không còn mới.

Middle-aged man seen from behind learning to trim bonsai in a small garden nursery in Lam Dong, hands with old calluses, morning mist, younger worker beside

Câu chuyện đổi nghề giữa đời hay ở chỗ người kể mang theo cả một nghề cũ vào nghề mới: đôi tay quen việc khác, cách nói chuyện của người từng làm thầy, làm thợ, làm sếp, giờ phải học lại từ đầu bên cạnh những người trẻ hơn mình hai chục tuổi. Nếu kể được độ vênh ấy, bạn có một câu chuyện riêng mà không ai viết thay được.

Bài này dành cho người đã đổi nghề khi không còn trẻ, vì muốn, vì buộc phải, hoặc vì cả hai, và muốn kể lại hành trình ấy. Nó không bàn chuyện nên hay không nên đổi nghề, chọn nghề gì, học ở đâu; những quyết định ấy thuộc về hoàn cảnh từng người. Ở đây chỉ bàn cách kể. Đoạn văn mẫu là đoạn tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định.

Câu chuyện đổi nghề không bắt đầu từ ngày nghỉ việc

Người ngoài thường nghe chuyện đổi nghề như một quyết định trong một ngày: hôm ấy anh nộp đơn nghỉ, hôm sau đi học nghề mới. Người trong cuộc biết nó không như thế. Trước ngày nghỉ thường là nhiều năm tích tụ: những buổi sáng đến chỗ làm mà thấy nặng chân, một lần ốm khiến mình nghĩ lại, một người bạn cùng tuổi ra đi đột ngột, một nghề cũ dần không còn chỗ đứng.

Phần tích tụ ấy là phần nên được kể kỹ, vì nó giải thích cho người đọc vì sao một người đã ổn định lại chịu rời bỏ sự ổn định. Bạn tìm những khoảnh khắc nhỏ mà lúc ấy bạn chưa nhận ra là dấu hiệu, nhưng bây giờ nhìn lại thì thấy rõ. Kể chúng theo thứ tự, không bình luận, để người đọc tự thấy hướng đi của câu chuyện.

Nếu đổi nghề là bị buộc, do nghề cũ không còn, do sức khoẻ, do công ty giải thể, phần tích tụ có thể ngắn và đột ngột. Khi ấy câu chuyện của bạn có nhịp khác: không phải một người dần dần chọn, mà một người bị đẩy đi và phải tìm chỗ đặt chân. Cả hai kiểu đều đáng kể, chỉ cần bạn trung thực về việc mình thuộc kiểu nào.

Có người thuộc cả hai: nghề cũ đang dần đóng lại và họ cũng đã muốn đi từ lâu, chỉ chờ một cú đẩy. Với trường hợp này, câu chuyện có thể đặt cú đẩy ở giữa, sau khi người đọc đã thấy những năm lưỡng lự. Khi cú đẩy đến, họ hiểu vì sao bạn vừa đau vừa nhẹ nhõm, một cảm giác lẫn lộn rất khó viết nếu không có phần chuẩn bị phía trước.

Nghề cũ còn ở trong người: những thói quen sót lại

Đôi tay nhớ nghề cũ. Người thợ xây chuyển sang làm vườn vẫn cầm xẻng như cầm bay. Người kế toán chuyển sang nấu ăn vẫn cân đo từng gam như đối chiếu sổ. Những thói quen này là chi tiết vàng: chúng cho người đọc thấy cả hai nghề cùng lúc, chỉ trong một động tác.

Cách nói chuyện mang theo. Người từng làm giáo viên hay giảng giải, người từng làm quản lý hay giao việc. Ở nghề mới, những cách nói ấy có khi giúp, có khi làm người xung quanh khó chịu. Kể lại một lần bạn nhận ra mình đang nói giọng của nghề cũ, và người khác phản ứng ra sao.

Niềm tự hào khó buông. Ở nghề cũ bạn đã giỏi, đã được tôn trọng. Ở nghề mới bạn là người chưa biết gì. Viết về khoảnh khắc niềm tự hào ấy bị chạm vào, như khi một người trẻ sửa lỗi cho bạn, là viết về phần thật nhất của chuyện đổi nghề giữa đời.

Những gì nghề cũ cho bạn mà không ai thấy. Sự kiên nhẫn, cách nhìn người, khả năng chịu áp lực. Đôi khi đến một ngày, một kỹ năng tưởng vô dụng lại giúp bạn ở nghề mới. Kể khoảnh khắc ấy như một cảnh, không như một bài học về kỹ năng chuyển đổi.

Người xung quanh nói gì

Đổi nghề giữa đời hiếm khi là chuyện riêng của một người. Vợ chồng lo thu nhập, cha mẹ già không hiểu sao con bỏ việc ổn định, bạn bè cũ hỏi han kiểu nửa đùa nửa thật, con cái có khi ngại khi bạn bè chúng hỏi bố mẹ làm nghề gì. Những phản ứng ấy là một lớp quan trọng của câu chuyện.

Đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định: "Ngày mình nói sẽ nghỉ dạy để đi học làm bánh, bố chỉ hỏi một câu: thế lương hưu thì sao. Mình giải thích. Bố gật, rồi đứng dậy đi tưới cây. Ba tháng sau, khi mình mang mẻ bánh đầu tiên về, bố ăn một cái, bảo hơi ngọt, rồi ăn thêm cái nữa."

Đoạn trên không ai nói "bố ủng hộ" hay "bố phản đối", nhưng người đọc thấy được cả một quá trình thay đổi qua hai chi tiết. Khi kể về phản ứng của người thân, bạn giữ đúng lời họ nói, không thêm thắt, và cho họ được là người có nỗi lo của riêng mình chứ không chỉ là trở ngại.

Với những người nói lời làm bạn tổn thương, bạn kể được, nhưng tránh biến họ thành phản diện. Thường lời nói khó nghe đến từ nỗi sợ thay vì ác ý, và một câu chuyện đủ rộng lượng để thấy điều đó sẽ được người đọc tin hơn.

Làm người mới ở tuổi không còn mới

Phần giữa của câu chuyện đổi nghề thường là quãng học việc: lớp học nghề, chỗ làm đầu tiên, những tháng thu nhập thấp hơn trước. Đây là quãng nhiều cảnh nhất và cũng nhiều cảm xúc lẫn lộn nhất: hào hứng vì việc mới, xấu hổ vì vụng về, mệt vì cơ thể không còn nhanh như hồi trẻ.

Chi tiết đáng kể nhất ở quãng này là khoảng cách thế hệ. Bạn ngồi học cạnh người bằng tuổi con mình. Người hướng dẫn trẻ hơn bạn và có khi lúng túng không biết xưng hô thế nào. Bạn ghi chép cẩn thận trong khi người khác chụp ảnh bằng điện thoại. Những chi tiết ấy vừa buồn cười vừa cảm động, và chúng cho thấy bạn đang thật sự bắt đầu lại.

Đừng giấu những lần bạn muốn bỏ cuộc. Nếu có buổi tối nào bạn ngồi tính quay lại nghề cũ, kể nó ra, kể cả những gì giữ bạn lại. Câu chuyện đổi nghề không có những lúc lung lay sẽ đọc như một bài quảng cáo về lòng quyết tâm, và người đọc đang lưỡng lự sẽ không thấy mình trong đó.

Cơ thể cũng là một nhân vật ở quãng này. Đầu gối không còn chịu được cả ngày đứng, mắt cần kính khi đọc hướng dẫn, tay phản xạ chậm hơn người học cùng lớp. Kể những giới hạn ấy thẳng thắn, không than, cho người đọc thấy cái giá thật của việc bắt đầu lại ở tuổi này.

Đặt hai nghề cạnh nhau để tìm chi tiết

Một cách tìm chất liệu là lập bảng so hai nghề theo những khía cạnh của đời sống hằng ngày. Bảng dưới là ví dụ giả định cho một người chuyển từ nghề văn phòng sang nghề làm tay; bạn lập bảng của riêng mình.

Khía cạnhNghề cũNghề mới
Giờ dậySáu rưỡi, đủ thời gian uống cà phêBốn giờ, nhóm lò trước khi trời sáng
Trang phụcÁo sơ mi là phẳngÁo thun cũ, tạp dề bột
Ai gọi bạn là gìAnh, chú, sếpBác, cô, có khi là bạn
Cái mệt cuối ngàyMỏi mắt, đầu nặngMỏi vai, tay rát
Điều bạn tự hàoMột báo cáo được khenMột mẻ bánh khách quay lại mua

Bảng này không đưa vào bài. Nó giúp bạn thấy những đối lập cụ thể, rồi chọn một hai đối lập mạnh nhất để dựng thành cảnh. Ví dụ: một buổi sáng bạn dậy lúc bốn giờ và chợt nhớ hồi xưa giờ này mình còn đang ngủ say, đó là một cảnh mở rất tự nhiên.

Tránh biến bài thành chuyện "bước ra khỏi vùng an toàn"

Chuyện đổi nghề rất dễ bị kể theo khuôn truyền cảm hứng. Những dấu hiệu bản thảo của bạn đang trượt vào khuôn ấy:

  • Có nhiều câu khẳng định như "dám thay đổi là dám sống".
  • Nghề cũ chỉ được nhắc như một nơi tù túng, không có điều gì tốt.
  • Không có lúc nào nhân vật chính nghi ngờ quyết định của mình.
  • Kết bằng lời khuyên người đọc cũng nên làm theo.
  • Thu nhập, sức khoẻ, gia đình không bị ảnh hưởng gì, mọi thứ suôn sẻ.

Câu chuyện thật thường lộn xộn hơn: nghề cũ có những điều bạn vẫn nhớ, nghề mới có những điều bạn chưa quen, có những lúc bạn không chắc mình đã đúng. Kể sự lộn xộn ấy không làm câu chuyện yếu đi; nó làm câu chuyện đáng tin.

Một cách tự kiểm là đưa bản nháp cho một người quen đã biết bạn ở cả hai nghề đọc thử. Nếu họ nói câu chuyện nghe như của ai đó khác, gọn gàng hơn và quyết đoán hơn con người thật của bạn, bạn đã lỡ tay biên tập bớt những phần lung lay. Đưa chúng trở lại.

Cũng tránh biến bài thành lời khuyên về tài chính, chẳng hạn nên dành dụm bao nhiêu trước khi nghỉ hay có nên vay để học nghề. Bạn kể được bạn đã chuẩn bị ra sao, nhưng đó là hoàn cảnh của bạn, không phải công thức cho ai.

Câu hỏi gợi nhớ trước khi viết

Trả lời từng câu dưới đây bằng vài dòng ghi chú. Đừng cố viết hay, chỉ cần ghi chi tiết:

  1. Lần đầu tiên bạn nghĩ đến chuyện đổi nghề là khi nào, đang ở đâu, làm gì?
  2. Bạn nói với ai đầu tiên, và họ phản ứng thế nào?
  3. Ngày cuối cùng ở nghề cũ, bạn mang gì về nhà?
  4. Buổi đầu tiên ở nghề mới, điều gì làm bạn bối rối nhất?
  5. Có ai ở nghề mới đã giúp bạn mà không cần bạn nhờ?
  6. Có thói quen nào của nghề cũ bạn đã bỏ được, thói quen nào vẫn còn?
  7. Nếu gặp lại chính mình vào ngày nộp đơn nghỉ, bạn muốn kể cho người ấy nghe chuyện gì?

Câu cuối không cần trả lời bằng lời khuyên. Nó chỉ giúp bạn nhìn thấy khoảng cách giữa hai con người, trước và sau, và từ đó chọn hình ảnh để kết bài.

Câu hỏi thường gặp

Đổi nghề vì bị buộc thôi việc thì có nên kể như một lựa chọn không?

Không nên. Kể đúng rằng đó là lúc bạn bị đẩy đi, rồi kể cách bạn tìm chỗ đặt chân. Sự trung thực về hoàn cảnh làm câu chuyện đáng tin và giúp người đọc đang ở cảnh tương tự thấy mình trong đó.

Nghề mới của mình chưa ổn định, có nên chờ thành công rồi mới viết?

Không cần chờ. Câu chuyện đang dở dang cũng có giá trị, nhất là với người đọc đang lưỡng lự. Kết ở hiện tại, với những điều bạn chưa chắc, thường thật hơn một cái kết thành công được dựng lên cho tròn.

Mình có nên kể về đồng nghiệp ở chỗ làm cũ không?

Có thể, nếu họ là một phần của câu chuyện. Đổi tên, bỏ chi tiết nhận diện, và kể công bằng, kể cả những điều tốt. Tránh dùng câu chuyện đổi nghề để nói xấu chỗ làm cũ.

Câu chuyện đổi nghề có nên kèm lời khuyên cho người muốn đổi nghề?

Không nên. Hoàn cảnh mỗi người khác nhau về tuổi, sức khoẻ, gia đình, tài chính. Bạn kể thật quyết định và lý do của mình, người đọc sẽ tự cân nhắc phần họ cần.

Viết về nghề cũ có cần giải thích kỹ thuật nghề không?

Chỉ giải thích vừa đủ để người ngoài hiểu những gì quan trọng với câu chuyện. Một hai chi tiết nghề đặt đúng chỗ có sức gợi hơn một đoạn dài mô tả quy trình. Từ chuyên môn khó thì để ngữ cảnh làm rõ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138