ThanPhan.comThân Phận
Viết về mưu sinh, xa quê, nghề nghiệp

Kể chuyện buôn bán nhỏ: sạp chợ, gánh hàng rong, quán vỉa hè qua con mắt người bán

Cách viết về đời buôn bán nhỏ: một ngày bắt đầu từ chợ đầu mối, kể về khách quen khách khó, tiếng rao và mặc cả, những ngày ế hàng, gia đình sau sạp.

Older Vietnamese woman seen from behind arranging vegetables on a wet market stall before dawn in Can Tho, bare bulb light, plastic baskets, quiet aisle

Chuyện buôn bán nhỏ hay nhất khi được kể từ phía sau quầy: giờ dậy, chỗ lấy hàng, cách nhớ khách quen, cách đếm tiền lẻ, và những ngày dọn hàng về mà gánh vẫn nặng. Người mua nhìn thấy sạp hàng mười phút mỗi ngày; người bán sống với nó mười mấy tiếng. Bài viết của bạn là chỗ người đọc được bước sang phía bên kia.

Bài này dành cho người đang hoặc từng buôn bán nhỏ, và cho con cái lớn lên bên sạp hàng của cha mẹ, muốn kể lại đời sống ấy. Nó không bàn chuyện kinh doanh hay vốn liếng, mà bàn cách chọn chi tiết, cách kể về người mua, cách viết những ngày khó mà không thành kể khổ. Đoạn văn mẫu trong bài là đoạn tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định.

Một ngày buôn bán bắt đầu từ trước khi trời sáng

Người ngoài thường nghĩ ngày của người bán hàng bắt đầu khi sạp mở. Thật ra nó bắt đầu sớm hơn nhiều: ở chợ đầu mối lúc hai ba giờ sáng, ở bếp khi nồi nước dùng phải ninh từ đêm, ở cái xe đẩy phải lau và chằng buộc lại. Phần trước giờ mở hàng là phần ít ai kể, nên nó là chỗ câu chuyện của bạn có cái mới.

Khi kể đoạn này, bạn chú ý ba thứ. Thứ nhất là ánh sáng và âm thanh của giờ ấy: đèn đường vàng, tiếng xe tải dỡ hàng, tiếng người gọi nhau bằng biệt danh. Thứ hai là những quyết định nhỏ mà người bán phải làm trong vài phút: lấy bao nhiêu hàng hôm nay, hàng nào tươi, mối nào đáng tin. Thứ ba là cơ thể: mắt cay vì thiếu ngủ, tay lạnh vì nước đá, lưng mỏi vì bê thùng.

Đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định: "Mẹ không nhìn đồng hồ. Mẹ nghe tiếng gà nhà bên gáy lần thứ hai thì dậy, nhóm bếp, rồi gọi mình. Mình ngồi trên yên sau, ôm cái rổ trống, lạnh đến mức không nói được. Ở chợ, mẹ cầm một bó rau lên, lật xem gốc, đặt xuống, cầm bó khác. Người bán buôn không cần hỏi mẹ lấy bao nhiêu, họ chỉ chờ mẹ gật đầu."

Một đoạn như vậy cho người đọc biết nhiều điều về người mẹ, về mối quan hệ với người bán buôn, về đứa con, mà không có câu giải thích nào. Đó là cái lợi của việc bắt đầu kể từ trước khi trời sáng.

Khách quen, khách lạ, khách khó: kể về người mua cho công bằng

Khách quen là một kho chuyện. Người bán nhớ khách quen bằng những đặc điểm rất riêng: bà cụ mua hai lạng thịt mỗi sáng thứ Ba, anh xe ôm luôn xin thêm trà đá, cô giáo trả tiền bằng tờ tiền thẳng nếp. Những chi tiết ấy cho thấy trí nhớ nghề nghiệp của người bán, và chúng ấm áp hơn mọi câu nói "khách hàng là thượng đế".

Khách khó cũng là người. Câu chuyện có thể có người mặc cả quá đáng, người quỵt tiền, người nói nặng lời. Kể đúng sự việc, nhưng tránh biến họ thành phản diện đơn giản. Đôi khi một câu cho biết người ấy cũng đang vội, cũng đang thiếu, làm câu chuyện sâu hơn hẳn mà không bớt đi sự thật về việc bạn bị đối xử tệ.

Giữ kín người có thật. Khách quen ở một khu phố nhỏ rất dễ bị nhận ra. Đổi đặc điểm, đổi thời điểm, gộp hai người thành một nếu cần, và tránh kể chuyện riêng mà họ đã tâm sự bên sạp hàng. Người bán hàng nghe rất nhiều chuyện; không phải chuyện nào nghe được cũng là chuyện của mình để kể.

Người bán cạnh sạp là đồng nghiệp. Quan hệ giữa các sạp vừa là cạnh tranh vừa là nương tựa: trông hàng hộ nhau, đổi tiền lẻ cho nhau, giận nhau vì giành khách. Kể quan hệ ấy với cả hai mặt sẽ cho người đọc thấy chợ là một cộng đồng, không chỉ là chỗ mua bán.

Tiếng rao, mặc cả, cách đếm tiền: ngôn ngữ riêng của người bán

Mỗi nghề buôn bán có ngôn ngữ của nó. Tiếng rao của người bán hàng rong mỗi vùng một khác, có tiếng rao kéo dài, có tiếng rao gọn lỏn, có người bây giờ dùng loa thu sẵn. Câu mặc cả có những luật ngầm: người mua chê trước, người bán than lỗ, hai bên gặp nhau ở một con số mà cả hai đều biết từ đầu. Cách đếm tiền, cách cất tiền, cách ghi nợ vào cuốn sổ con: tất cả là chất liệu.

Khi đưa tiếng rao vào bài, bạn viết đúng như bạn nhớ, kể cả giọng địa phương, nhưng đừng lạm dụng. Một tiếng rao xuất hiện hai lần trong cả câu chuyện, một lần ở đầu và một lần ở cuối khi hoàn cảnh đã khác, thường có sức nặng hơn tiếng rao lặp lại ở mọi đoạn.

Lời mặc cả là đối thoại, nên áp dụng nguyên tắc đối thoại nhớ lại: bạn không thể nhớ chính xác từng chữ sau nhiều năm, nhưng bạn nhớ cách nói, nhịp nói và ý chính. Viết lại theo trí nhớ đó là trung thực. Điều không trung thực là thêm vào những câu thoại hay hơn thực tế để câu chuyện có kịch tính.

Một chi tiết hay bị bỏ qua là cuốn sổ ghi nợ. Nhiều người bán nhỏ cho khách quen mua chịu, ghi bằng những ký hiệu chỉ mình hiểu. Cuốn sổ ấy, nếu bạn còn giữ hoặc còn nhớ, có thể là một hình ảnh trung tâm của cả câu chuyện. Chỉ nhớ đừng chép tên thật của người nợ vào bài.

Những ngày ế hàng, mưa bão và những ngày phải dọn đi

Buôn bán nhỏ có những ngày không bán được gì: mưa cả ngày, chợ vắng, hàng tươi phải bán rẻ hoặc mang về ăn. Có những giai đoạn phải dời chỗ, dọn sạp, tìm chỗ mới. Đây là phần nặng nhất của câu chuyện và cũng là phần dễ trượt nhất.

Với ngày ế hàng, bạn kể cụ thể việc bạn làm với số hàng còn lại, chứ đừng chỉ nói mình buồn. Mang về chia cho hàng xóm, phơi khô, nấu thành món khác, ngồi tính lại xem mai lấy bớt bao nhiêu: đó là những hành động cho thấy cách người buôn bán nhỏ xoay xở, và người đọc sẽ nhớ chúng.

Với những lần phải dọn đi, câu chuyện có thể chạm tới chính quyền địa phương, người quản lý chợ, chủ mặt bằng. Kể đúng trải nghiệm của bạn, nhưng tránh kết luận về ý đồ của người khác mà bạn không biết chắc, tránh nêu tên cán bộ hay người có thật. Bạn kể được cảm giác của mình khi gánh hàng không còn chỗ đặt; bạn không cần, và không nên, viết bài để công kích ai.

Nếu bạn viết về giai đoạn làm ăn thua lỗ, vay mượn để giữ sạp, đó là chuyện đời, không phải bài hướng dẫn. Đừng biến nó thành lời khuyên cho người khác nên vay hay không vay, nên mở hay nên dẹp; hoàn cảnh mỗi người khác nhau.

Gia đình đứng sau sạp hàng

Phía sau một sạp hàng nhỏ thường là cả một gia đình. Nếu bạn là con của người buôn bán, góc nhìn của đứa trẻ lớn lên bên quầy hàng là một góc kể rất riêng. Vài chi tiết đáng nghĩ tới:

  • Góc học bài của bạn: chiếc ghế nhựa thấp sau sạp, cuốn vở kê trên thùng hàng.
  • Việc nhỏ được giao từ bé: trông hàng khi mẹ đi vệ sinh, đếm tiền lẻ, gói hàng cho khách.
  • Những lần ngại khi bạn bè cùng lớp đi ngang qua sạp, và những lần tự hào.
  • Bữa cơm ăn vội ngay tại chỗ, giữa hai lượt khách.
  • Cha hoặc mẹ học cách dùng điện thoại để nhận chuyển khoản, và bạn là người dạy.
  • Ngày sạp hàng đóng cửa hẳn, ai giữ lại món đồ gì làm kỷ niệm.

Kể về cha mẹ buôn bán, bạn đang kể về người thân của mình. Nếu họ còn, cân nhắc cho họ đọc trước hoặc ít nhất hình dung họ sẽ cảm thấy gì khi đọc. Câu chuyện vẫn là của bạn, nhưng tử tế với người trong chuyện là một phần của việc kể cho đúng.

Mỗi kiểu buôn bán có chi tiết riêng

Bảng dưới gợi ý những chi tiết đặc trưng cho từng kiểu buôn bán nhỏ, để bạn đối chiếu với trải nghiệm của mình và tìm chỗ còn thiếu.

Kiểu buôn bánChi tiết dễ bỏ sótCâu hỏi để gợi nhớ
Sạp chợThứ tự các sạp, lối đi, chỗ để nước, giờ chợ tanNgười bán sạp bên cạnh là ai, quan hệ ra sao?
Hàng rongTuyến đường đi mỗi ngày, chỗ dừng nghỉ, tiếng raoCó con hẻm nào bạn luôn đi qua mà không bao giờ bán được?
Quán vỉa hèGhế nhựa, cách xếp dọn, giờ cao điểm, chỗ rửa bátMón nào khách quen gọi mà không cần nói?
Tạp hoá nhỏKệ hàng, cuốn sổ ghi nợ, giờ đóng cửa không cố địnhMón hàng nào bán chậm nhất mà vẫn giữ trên kệ?
Bán hàng trên mạng tại nhàGóc gói hàng, những đêm trả lời tin nhắn, ngày hàng bị hoànĐơn hàng nào bạn nhớ nhất, vì sao?

Bán hàng trên mạng cũng là buôn bán nhỏ của thời nay, và nó có những chi tiết mới mẻ mà người kể chuyện chưa khai thác nhiều. Nếu đó là trải nghiệm của bạn, đừng ngại kể nó như một nghề mưu sinh thật sự.

Kết chuyện khi sạp hàng vẫn còn, hoặc đã dẹp

Chuyện buôn bán nhỏ hiếm khi có một cái kết rõ ràng. Sạp hàng có thể vẫn ở đó, người bán già đi, khách quen thưa dần. Sạp hàng có thể đã dẹp từ lâu, chỗ cũ thành một cửa hàng tiện lợi. Bạn không cần tạo ra một cái kết lớn; cái kết hay thường là một hình ảnh nhỏ cho thấy thời gian đã trôi.

Một cách kết hiệu quả là quay lại chi tiết bạn đã dùng ở đầu bài và cho thấy nó đã khác đi. Nếu bài mở bằng tiếng rao, kết bằng lần cuối bạn nghe tiếng rao ấy, hay lần bạn nhận ra không còn ai rao ở con phố đó. Nếu bài mở bằng chuyến đi chợ đầu mối lúc trời tối, kết bằng một buổi sáng bạn dậy sớm theo thói quen dù không còn hàng để lấy.

Tránh kết bằng câu khẳng định giá trị kiểu "nghề buôn bán đã dạy mình bao điều". Người đọc đã đi cùng bạn suốt câu chuyện, họ tự rút ra điều họ cần. Một hình ảnh cuối đặt đúng chỗ để lại dư âm lâu hơn mọi lời đúc kết, và cũng khiêm tốn hơn với chính những người đã sống đời buôn bán ấy.

Câu hỏi thường gặp

Mình là con của người bán hàng, có được kể chuyện của cha mẹ không?

Được, vì đó cũng là tuổi thơ của bạn. Bạn kể từ góc nhìn của mình, nói rõ đâu là điều bạn chứng kiến, đâu là điều nghe kể. Nếu cha mẹ còn, cho họ đọc trước những đoạn nhạy cảm là cách tử tế.

Có nên ghi tên chợ, tên con phố nơi bán hàng không?

Thường không cần. Người đọc cần cảm được không khí, không cần biết địa chỉ. Ghi tên cụ thể làm bạn và những người buôn bán xung quanh dễ bị nhận ra, nhất là khi câu chuyện có chi tiết về khách hàng hay người quản lý chợ.

Viết về những lần bị đuổi, bị dọn hàng có bị coi là phản đối chính quyền không?

Bạn kể trải nghiệm và cảm xúc của mình, không kết luận về ý đồ của người khác, không nêu tên người có thật, không kêu gọi ai làm gì. Viết như vậy là kể chuyện đời, không phải bài phản đối. Chi tiết nào bạn không chắc thì nói rõ là không chắc.

Câu chuyện buôn bán có cần con số doanh thu, lãi lỗ cho thật không?

Không cần. Con số cụ thể nhanh lỗi thời và dễ khiến người đọc tranh cãi. Bạn kể tiền qua những việc nó làm được: đủ đóng học cho con, đủ trả tiền hàng, hay phải mang hàng về chia cho hàng xóm.

Mình bán hàng trên mạng, chuyện đó có đáng kể như chuyện bán ở chợ không?

Có. Đó là một cách mưu sinh với những chi tiết riêng: những đêm trả lời tin nhắn, góc gói hàng trong nhà, những đơn bị hoàn. Kể nó với cùng sự tôn trọng như bất kỳ nghề buôn bán nào khác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138