ThanPhan.comThân Phận
Viết về mưu sinh, xa quê, nghề nghiệp

Kể chuyện khởi nghiệp thất bại: viết về lần đóng cửa mà không đổ lỗi, không tô hồng

Cách viết lại lần khởi nghiệp thất bại: tránh khuôn tô hồng và khuôn đổ lỗi, dựng dòng thời gian quyết định, kể về người cùng làm, viết ngày đóng cửa cho thật.

Man seen from behind stacking chairs in an empty small cafe in Da Nang at closing, shutters half down, late afternoon light, broom leaning on wall

Câu chuyện khởi nghiệp thất bại đáng đọc nhất khi người kể dám nói mình đã nghĩ gì ở từng quyết định, không tô thành bài học thành công và không đổ hết lỗi cho hoàn cảnh hay người khác. Đó là điều khó, vì thất bại chạm vào lòng tự trọng, và vì có những người khác cùng ở trong câu chuyện.

Bài này dành cho người đã mở một quán, một cửa hàng, một xưởng nhỏ, một công ty, rồi phải đóng lại, và muốn kể quãng đời ấy. Nó không phân tích chuyện kinh doanh hay đưa lời khuyên vốn liếng; nó bàn cách kể cho thật. Đoạn văn mẫu trong bài là đoạn tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định.

Hai khuôn kể sai hay gặp

Khuôn thứ nhất là khuôn tô hồng: thất bại chỉ là bước đệm, người kể đứng dậy mạnh mẽ hơn, câu chuyện kết bằng thành công hiện tại và một danh sách bài học. Khuôn này phổ biến trên mạng vì nó dễ chịu, nhưng nó bỏ qua phần thật nhất của thất bại: những tháng không biết có đứng dậy được không. Người đọc đang ở giữa thất bại đọc khuôn này chỉ thấy mình kém cỏi hơn.

Khuôn thứ hai là khuôn đổ lỗi: vì đối tác lừa, vì thị trường khó, vì chủ nhà tăng giá, vì nhân viên không trung thành. Có thể những điều ấy đều có thật. Nhưng khi câu chuyện chỉ toàn lý do bên ngoài, người đọc không còn thấy người kể ở đâu, và câu chuyện mất đi chiều sâu. Nó cũng dễ biến thành bài cáo buộc những người không có mặt để nói phần của họ.

Câu chuyện đáng đọc nằm ở giữa hai khuôn. Bạn kể hoàn cảnh bên ngoài đúng như nó đã xảy ra, và bạn kể những quyết định của chính mình, với lý do lúc ấy, kể cả khi bây giờ nhìn lại thấy sai. Không cần kết luận ai đúng ai sai. Người đọc đủ thông minh để tự hiểu.

Một phép thử đơn giản: đọc lại bản nháp và đếm những câu có chủ ngữ là mình so với những câu có chủ ngữ là người khác hay hoàn cảnh. Nếu bạn gần như vắng mặt trong những câu nói về quyết định, bản nháp đang nghiêng về khuôn đổ lỗi. Nếu bạn có mặt ở mọi câu nhưng chỉ toàn lời tự khen sự kiên cường, bản nháp đang nghiêng về khuôn tô hồng.

Bắt đầu từ lý do bạn đã mở

Nhiều câu chuyện thất bại bắt đầu từ ngày đóng cửa. Nhưng muốn người đọc cảm được mất mát, họ cần biết trước bạn đã mong gì. Vì sao bạn mở quán ấy? Bạn đã hình dung nó như thế nào? Đã có buổi tối nào bạn ngồi vẽ lên giấy cách bày bàn ghế, chọn màu sơn, đặt tên?

Đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định: "Mình chọn cái tên quán trong ba tuần. Viết ra một cuốn sổ, gạch đi, viết lại. Cuối cùng lấy tên con đường làng nơi bà ngoại sống, vì nghĩ khách sẽ hỏi và mình sẽ có dịp kể về bà. Hai năm quán mở, chỉ có đúng một người khách hỏi."

Đoạn này làm hai việc: cho thấy hy vọng ban đầu và cho thấy khoảng cách giữa hy vọng với thực tế, chỉ bằng một chi tiết. Người đọc chưa biết quán sẽ đóng, nhưng đã cảm được điều gì đó không như mong đợi.

Nếu lý do mở có liên quan tới tiền, như mất việc rồi mở quán để có thu nhập, kể thẳng ra. Không phải ai khởi nghiệp cũng vì đam mê; nhiều người vì cần mưu sinh, và câu chuyện ấy cũng đáng kể như bất kỳ câu chuyện nào khác.

Dựng dòng thời gian những quyết định then chốt

Trước khi viết bài, bạn lập một dòng thời gian riêng, chỉ để mình dùng. Nó giúp bạn thấy câu chuyện có những bước ngoặt nào, và tránh kể lộn xộn:

  1. Ghi mốc mở cửa và mốc đóng cửa, rồi chia khoảng giữa thành từng giai đoạn vài tháng.
  2. Ở mỗi giai đoạn, ghi một quyết định quan trọng bạn đã đưa ra: thuê thêm người, đổi mặt bằng, vay thêm, đổi sản phẩm.
  3. Bên cạnh mỗi quyết định, ghi lý do bạn đã có lúc ấy, bằng lời của bạn lúc ấy, không phải lời của bây giờ.
  4. Ghi những sự kiện bên ngoài ảnh hưởng tới bạn: giá nguyên liệu, đường sửa, mùa vắng khách.
  5. Đánh dấu thời điểm đầu tiên bạn nghĩ đến chuyện đóng cửa, và thời điểm bạn thật sự quyết định.
  6. Khoanh tròn ba bốn mốc có cảnh rõ nhất trong trí nhớ; đó sẽ là các cảnh chính của bài.

Dòng thời gian này không cần đưa vào bài viết. Nhưng nhờ nó, bạn biết khoảng cách giữa lần đầu nghĩ đến chuyện dừng và lần thật sự dừng dài bao lâu, và đó thường là phần giàu cảm xúc nhất mà người kể hay bỏ qua.

Kể về người cùng làm, người góp vốn, đối tác

Người cùng làm. Bạn bè chung vốn, vợ chồng cùng đứng quầy, nhân viên đầu tiên. Họ có góc nhìn riêng về thất bại ấy, có thể khác hẳn bạn. Kể phần bạn biết, ghi rõ khi nào bạn chỉ đoán họ nghĩ gì, và đổi tên, đổi chi tiết nhận diện.

Người góp vốn, người cho mượn. Thất bại thường kéo theo mất tiền của người khác. Đây là phần nhạy cảm cả về tình cảm lẫn pháp lý. Kể cảm giác của bạn khi phải đối diện họ, nhưng không nêu số tiền, không nêu điều khoản, và với những chỗ còn tranh chấp, đừng đưa vào bài trước khi hỏi ý kiến luật sư.

Đối tác, chủ nhà, nhà cung cấp. Nếu bạn tin mình bị đối xử không đúng, kể sự việc như bạn đã thấy, không nêu tên, không suy đoán ý đồ. Một câu chuyện đời không phải chỗ để phân xử, và những lời buộc tội không chứng minh được có thể chạm tới danh dự, uy tín của người khác.

Khách hàng. Đừng quên những người khách đã đến. Người khách quen ở lại đến ngày cuối, người nhắn hỏi sao quán đóng: họ cho câu chuyện của bạn sự ấm áp và cho thấy những gì bạn đã làm được, dù không đủ để giữ cửa.

Ngày đóng cửa: viết cho thật

Ngày đóng cửa là cảnh mà ai cũng muốn viết, và cũng dễ viết thành cảnh phim nhất: người chủ đứng nhìn tấm biển, nước mắt rơi. Có thể điều đó đã xảy ra. Nhưng thường ngày đóng cửa thật sự đầy những việc lặt vặt: thanh lý bàn ghế, gọi người đến lấy lại máy móc, gói những thứ không bán được, trả chìa khoá.

Đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định: "Người mua lại cái tủ mát đến lúc bốn giờ chiều. Anh ta đếm tiền hai lần, mình cũng đếm lại hai lần. Lúc khiêng ra, cái tủ để lại trên nền gạch một ô vuông sạch hơn hẳn xung quanh. Mình lấy chổi quét quanh ô vuông ấy, rồi quét luôn vào trong, cho nó bằng màu với chỗ khác."

Cái ô vuông sạch trên nền gạch nói được nhiều hơn một đoạn dài về cảm giác mất mát. Khi viết ngày đóng cửa, bạn tìm những chi tiết vật chất như vậy: dấu vết đồ đạc để lại, tiếng chìa khoá, món đồ cuối cùng bạn mang về nhà.

Nếu ngày đóng cửa kéo dài nhiều tuần, chọn một ngày tiêu biểu thay vì kể tất cả. Những ngày còn lại có thể gói trong vài câu. Người đọc không cần biết mọi thủ tục, họ cần một cảnh để ở lại cùng bạn.

Phân tích nguyên nhân và kể trải nghiệm khác nhau ra sao

Người khởi nghiệp hay quen viết theo kiểu phân tích. Bảng dưới cho thấy cùng một sự việc được viết theo hai cách. Câu ví dụ là minh hoạ tự viết.

Sự việcViết kiểu phân tíchViết kiểu kể trải nghiệm
Chọn sai mặt bằngMặt bằng thiếu lưu lượng khách, sai lầm trong khảo sátMình ngồi đếm người đi qua trong một buổi chiều chủ nhật, thấy đông, và không nghĩ đến ngày thường.
Thuê người quá sớmChi phí nhân sự vượt quá doanh thu giai đoạn đầuEm phụ quán đầu tiên đến làm từ tuần thứ hai. Có những buổi sáng hai người ngồi nhìn nhau chờ khách.
Không dừng sớmThiếu ngưỡng cắt lỗ rõ ràngTháng nào mình cũng nói với vợ là tháng sau sẽ khá hơn. Đến tháng thứ chín thì vợ thôi hỏi.
Mất khách quenSản phẩm không giữ được chất lượng ổn địnhBà khách sáng nào cũng đến, một hôm nếm thử rồi đặt ly xuống, không nói gì.

Phân tích có chỗ của nó, nhưng trong một câu chuyện đời, nó nên chiếm rất ít. Nếu muốn giữ phần nhìn lại, đặt vài câu ở cuối bài, ngắn gọn, nói đây là cách bạn nhìn bây giờ, không phải công thức cho người khác.

Viết phần sau thất bại mà không biến thành bài giảng

Câu chuyện có thể dừng ở ngày đóng cửa, hoặc đi tiếp sang những tháng sau. Nếu đi tiếp, vài điều nên nhớ:

  • Kể những ngày sau đó như kể những ngày trước: bằng cảnh và chi tiết, không bằng tổng kết.
  • Không cần chứng minh mình đã ổn. Nếu bây giờ bạn vẫn còn đang gượng dậy, nói thật.
  • Tránh danh sách "bài học rút ra". Nếu có điều bạn hiểu ra, để nó hiện qua một hành động bây giờ.
  • Không khuyên người đọc nên hay không nên khởi nghiệp, vay vốn, góp vốn với ai.
  • Kể những thay đổi trong quan hệ: với người thân, bạn chung vốn, với chính bạn.
  • Kết bằng một hình ảnh của hiện tại, để người đọc tự so với hình ảnh mở đầu.

Câu chuyện thất bại không có nghĩa vụ phải truyền cảm hứng. Nó chỉ cần thật. Một người đọc đang chuẩn bị đóng cửa quán của họ sẽ cảm ơn bạn vì đã không giả vờ rằng chuyện này dễ.

Nếu những tháng sau thất bại kéo theo buồn bã kéo dài, mất ngủ, hay cảm giác mọi thứ vô nghĩa, viết không phải là cách duy nhất để đi qua. Nói chuyện với người thân tin cậy, hoặc tìm đến chuyên gia tâm lý khi thấy cần. Câu chuyện có thể viết sau, khi bạn đã đủ sức nhìn lại.

Câu hỏi thường gặp

Mình đã khởi nghiệp lại thành công, có nên kể lần thất bại cũ theo kiểu bước đệm không?

Bạn có thể nhắc thành công hiện tại, nhưng nên để lần thất bại được kể trọn như một câu chuyện riêng. Đừng vội nối nó với thành công sau này; người đọc cần thấy những tháng bạn chưa biết mình có đứng dậy được không.

Có nên nêu tên thương hiệu cũ của mình không?

Nếu bạn đăng bằng tên thật thì người quen có thể đã biết. Nhưng tên thương hiệu cũ dễ kéo theo những người liên quan như người góp vốn, nhân viên, chủ nhà. Bỏ tên hoặc đổi tên là cách an toàn hơn cho mọi người.

Người góp vốn với mình bị mất tiền, mình có nên xin phép họ trước khi viết không?

Nên, nếu họ có thể bị nhận ra. Ngay cả khi không bị nhận ra, hỏi ý họ là một cách tôn trọng. Nếu còn tranh chấp chưa giải quyết, bạn không nên đăng câu chuyện và nên hỏi ý kiến luật sư.

Câu chuyện của mình có nên kèm lời khuyên cho người sắp khởi nghiệp?

Không nên. Hoàn cảnh mỗi người khác nhau, và một lời khuyên đúng với bạn có thể sai với người khác. Kể thật những quyết định và lý do của bạn, người đọc sẽ tự lấy ra điều họ cần.

Mình vẫn còn giận đối tác cũ, viết lúc này có được không?

Viết bản riêng thì được, có khi còn giúp bạn sắp xếp suy nghĩ. Nhưng bản để người khác đọc nên chờ đến khi cơn giận lắng xuống. Viết khi đang giận dễ thành bài cáo buộc và dễ chạm tới danh dự người khác.

Viết về thất bại có làm ảnh hưởng uy tín khi mình làm ăn tiếp không?

Có thể ảnh hưởng theo cả hai hướng. Một câu chuyện trung thực, không đổ lỗi, thường khiến người đọc tin bạn hơn. Nếu lo ngại, bạn có thể đăng ẩn danh và bỏ những chi tiết nhận diện.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138