ThanPhan.comThân Phận
Viết về mưu sinh, xa quê, nghề nghiệp

Viết về thời gian thất nghiệp: kể những tháng mất việc mà không tự trách mình

Cách kể những tháng thất nghiệp: viết khoảnh khắc nhận tin, tả một ngày không có việc, chuyện giấu hay nói với gia đình, tách cảm xúc lúc ấy khỏi kết luận hôm nay.

Man in his forties seen from behind sitting on a plastic stool on a narrow balcony in Hai Phong at midmorning, cup of tea, laundry hanging, empty street below

Viết về thời gian thất nghiệp khó hơn viết về những năm vất vả, vì vất vả còn có việc để kể, còn thất nghiệp là những ngày trống và một cảm giác xấu hổ khó gọi tên. Muốn kể được, bạn cần tách hai thứ: cảm xúc bạn đã có lúc ấy, và cách bạn nhìn nó bây giờ.

Bài này dành cho người đã từng mất việc, nghỉ việc ngoài ý muốn, hay đứng ngoài thị trường lao động một thời gian, muốn viết lại giai đoạn ấy. Nó không bàn thủ tục, quyền lợi hay cách tìm việc; những phần đó có nơi chuyên trách. Ở đây chỉ bàn cách kể sao cho thật, không than thân và không tự làm đau mình thêm. Đoạn văn mẫu là đoạn tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định.

Vì sao chuyện thất nghiệp khó kể hơn chuyện vất vả

Khi kể về những năm làm việc cực nhọc, người viết có một câu chuyện với hành động: dậy sớm, làm nhiều, chịu đựng, vượt qua. Người đọc dễ đồng cảm và người viết cũng dễ thấy mình đáng trọng. Thất nghiệp thì ngược lại. Đó là khoảng thời gian mà nhìn từ bên ngoài, dường như không có gì xảy ra. Bên trong thì đầy những cảm giác người ta ít muốn nói: xấu hổ, ghen tị với bạn bè đang có việc, sợ bị coi là lười.

Vì vậy nhiều người viết về thất nghiệp theo hai cách đều chưa đúng. Cách thứ nhất là lướt qua, chỉ một câu "rồi mình mất việc mấy tháng" và chuyển ngay sang lúc có việc mới. Cách thứ hai là viết toàn bộ bằng giọng tự trách, như một bản kiểm điểm. Cả hai đều bỏ mất phần đáng kể nhất: những ngày ấy thật sự trông như thế nào, và bạn đã sống qua chúng ra sao.

Câu chuyện thất nghiệp đáng đọc khi nó cho người đọc ở cùng bạn trong khoảng trống ấy. Không cần kịch tính, không cần bài học. Chỉ cần đủ cụ thể để một người đang thất nghiệp đọc và thấy mình không phải là người duy nhất từng ngồi nhìn điện thoại chờ một cuộc gọi phỏng vấn.

Viết khoảnh khắc nhận tin mất việc

Khoảnh khắc biết mình mất việc thường là một cảnh rất rõ trong trí nhớ, dù những ngày sau đó mờ đi. Có người được gọi vào phòng, có người đọc một tin nhắn, có người đến cổng thì thấy thông báo. Đây là cảnh mở tự nhiên cho câu chuyện, nhưng bạn không bắt buộc phải mở bằng nó.

Khi viết cảnh này, điều quan trọng là những chi tiết không liên quan. Trong khoảnh khắc sốc, tâm trí người ta hay bám vào những thứ vụn vặt: vết bẩn trên bàn, tiếng điều hoà, một câu chuyện phiếm của đồng nghiệp ngoài hành lang. Ghi những chi tiết ấy vào làm cảnh thật hơn rất nhiều so với câu "mình như chết lặng".

Đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định: "Chị trưởng phòng nói xong thì đẩy tờ giấy về phía mình. Mình để ý thấy chị vừa sơn móng tay, màu đỏ sẫm, còn bóng. Mình nghĩ không biết chị sơn từ tối qua hay sáng nay. Mình ký. Ra ngoài, mình đứng ở bãi xe khá lâu, không phải vì buồn mà vì không biết giờ này về nhà thì nói gì."

Về người đã báo tin cho bạn: họ có thể chỉ là người truyền đạt quyết định, có thể đã cư xử tử tế hoặc không. Kể đúng điều bạn thấy, đổi những chi tiết nhận diện, và cân nhắc rằng họ cũng có câu chuyện riêng mà bạn không biết. Nếu có chuyện bạn cho là sai quy định trong việc cho thôi việc, đó là việc cần hỏi luật sư hoặc cơ quan có thẩm quyền, không phải để giải quyết trong bài viết.

Thời gian trôi khác đi: tả một ngày không có việc

Phần khó viết nhất và cũng giá trị nhất là những ngày giữa. Một cách làm là chọn một ngày điển hình và kể nó theo giờ, như kể một ngày làm việc. Những câu hỏi dưới đây giúp bạn gom chi tiết:

  • Sáng ấy bạn dậy lúc mấy giờ? Có đặt báo thức không, và vì sao?
  • Bạn mặc gì ở nhà? Có lúc nào bạn mặc đồ đi làm dù không có chỗ để đi không?
  • Bạn mở những trang tìm việc lúc nào, đọc được bao lâu thì gập máy?
  • Bạn ăn trưa một mình hay với ai? Bữa ăn có khác lúc còn đi làm không?
  • Buổi chiều, khoảng thời gian dài nhất trong ngày, bạn đã làm gì để nó trôi?
  • Khi người nhà đi làm về, bạn nói gì về ngày của mình?
  • Buổi tối, điều gì làm bạn khó ngủ nhất?

Trả lời những câu này, bạn sẽ có một ngày cụ thể đầy chi tiết. Kể nó với giọng điềm tĩnh, không bình luận, người đọc sẽ tự cảm được sức nặng của sự trống trải. Đó là lúc câu chuyện chạm tới người đọc mà không cần một chữ "buồn" nào.

Giấu hay nói với gia đình: kể cả hai phía

Chuyện giấu là chuyện rất phổ biến. Không ít người mất việc mà không nói với gia đình ngay, vẫn ra khỏi nhà giờ cũ, ngồi quán nước đến chiều. Nếu đó là trải nghiệm của bạn, kể nó thẳng thắn. Đây không phải chuyện để xấu hổ mà là một chi tiết rất người, nhiều người đọc sẽ nhận ra mình.

Ngày nói ra là một cảnh quan trọng. Nếu bạn đã giấu rồi mới nói, khoảnh khắc nói ra có thể là cao trào của câu chuyện. Ai là người đầu tiên biết, họ phản ứng thế nào, câu đầu tiên họ nói là gì. Giữ đúng cách nói của họ, không làm cho hay hơn.

Người thân cũng có nỗi lo của họ. Vợ, chồng, cha mẹ có thể đã nói những câu làm bạn tổn thương lúc ấy. Khi kể, cho họ được là người đang lo lắng, không chỉ là người làm bạn đau. Điều đó không bắt bạn phải bỏ qua những gì đã xảy ra, chỉ làm câu chuyện công bằng hơn.

Giữ kín chi tiết tài chính gia đình. Thất nghiệp kéo theo chuyện tiền trong nhà. Bạn kể được áp lực ấy, nhưng những con số, khoản vay, giấy tờ cụ thể là chuyện riêng của cả gia đình, không chỉ của bạn. Kể ở mức đủ hiểu là được.

Tự trách: phân biệt cảm xúc lúc ấy với kết luận hôm nay

Trong thời gian thất nghiệp, gần như ai cũng tự trách: giá mình học thêm, giá mình không cãi sếp, giá mình đừng nghỉ chỗ cũ. Những ý nghĩ ấy là một phần thật của câu chuyện và bạn nên kể chúng. Nhưng có một khác biệt quan trọng giữa kể rằng lúc ấy mình đã tự trách, và viết cả câu chuyện như thể lời tự trách ấy là sự thật.

Cách làm cụ thể là đặt những ý nghĩ tự trách vào đúng thời điểm của nó. Ví dụ: "Đêm ấy mình nằm nghĩ, hẳn là mình đã kém cỏi." Câu này kể lại một ý nghĩ, không khẳng định nó đúng. Người đọc hiểu đó là cảm xúc của một người đang ở đáy. Nếu bây giờ bạn nhìn lại khác đi, bạn có thể thêm một câu ở thời hiện tại, nhưng ngắn và không dạy đời.

Có những nguyên nhân mất việc nằm ngoài tầm tay người lao động: công ty thu hẹp, ngành gặp khó, dịch bệnh, đổi chủ. Nếu câu chuyện của bạn thuộc loại này, kể bối cảnh chung một hai câu để người đọc hiểu, nhưng đừng biến bài viết thành bài phân tích kinh tế. Trải nghiệm của bạn mới là trọng tâm.

Nếu khi viết, những cảm giác tự trách quay lại mạnh đến mức bạn thấy nặng nề kéo dài nhiều ngày, nên dừng lại và nói chuyện với một người bạn tin, hoặc tìm đến chuyên gia tâm lý. Viết là để nhìn lại, không phải để sống lại phần đau nhất một mình.

Giọng kể tự trách và giọng kể nhìn rõ

Bảng dưới so hai giọng kể cho cùng một chi tiết. Các câu là ví dụ minh hoạ tự viết. Giọng thứ hai không phủ nhận cảm xúc mà đặt nó đúng chỗ.

Chi tiếtGiọng tự tráchGiọng nhìn rõ
Không đi phỏng vấn đượcMình vô dụng, không ai cần mìnhTuần ấy mình gửi đi sáu hồ sơ, không nơi nào gọi lại. Mình bắt đầu tin là mình vô dụng.
Ngủ dậy muộnMình lười biếng, sa sútMình tắt báo thức, vì dậy sớm thì buổi sáng còn dài hơn.
Nhận tiền của cha mẹMình là đứa con bất hiếuMẹ gửi tiền lên, ghi lời chuyển là "tiền mua thuốc bổ". Mình biết mẹ không muốn mình ngại.
Ghen tị với bạn bèMình là người xấu tínhMình tắt thông báo của nhóm bạn cũ, vì mỗi lần ai khoe việc mới mình lại thấy khó thở.

Giọng nhìn rõ không làm câu chuyện nhẹ đi; nó làm câu chuyện đáng tin hơn. Người đọc thấy một con người trong hoàn cảnh khó, không phải một bản tự kết án.

Nếu bạn đang thất nghiệp lúc viết: chăm mình trước

Một số người viết về thất nghiệp khi vẫn đang ở trong nó. Viết có thể giúp sắp xếp lại suy nghĩ, nhưng bạn cần giữ sức. Vài nguyên tắc:

  • Viết từng chút, mỗi lần một cảnh, không ép mình viết xong trong một ngày.
  • Viết cho mình đọc trước. Chuyện có chia sẻ hay không, quyết sau khi bản thảo đã nguội.
  • Khi một đoạn làm bạn khó chịu kéo dài, dừng lại, đi ra ngoài, làm một việc khác bằng tay.
  • Không đăng câu chuyện lên mạng xã hội cá nhân khi đang rối, nhất là những đoạn kể về chỗ làm cũ.
  • Nếu thấy buồn bã, mất ngủ, mất hứng với mọi thứ kéo dài nhiều tuần, nói với người thân tin cậy hoặc tìm chuyên gia tâm lý, cơ sở y tế.
  • Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc ai đó đang gặp nguy hiểm tức thời, liên hệ ngay người ở gần, cơ sở y tế hoặc gọi 115.

Câu chuyện có thể chờ. Bạn là người quan trọng hơn câu chuyện. Nhiều người viết hay nhất về thất nghiệp sau khi đã đi qua nó một thời gian, khi có đủ khoảng cách để nhìn lại mà không bị kéo trở xuống.

Câu hỏi thường gặp

Viết về chuyện mình mất việc có làm ảnh hưởng đến việc xin việc sau này không?

Có thể, nếu bạn đăng bằng tên thật và kể chi tiết về công ty cũ. Cân nhắc đăng ẩn danh, bỏ tên công ty và những chi tiết nhận diện. Giữ giọng kể trải nghiệm, không công kích nơi làm cũ.

Mình bị cho nghỉ vì lỗi của chính mình, có nên kể không?

Nếu bạn thấy đó là phần thật của câu chuyện thì có thể kể. Kể sự việc rõ ràng, không bào chữa cũng không tự kết án. Người đọc thường trân trọng sự thẳng thắn hơn là một câu chuyện mà người kể luôn đúng.

Có cần kết câu chuyện bằng lúc tìm được việc mới không?

Không bắt buộc. Có câu chuyện kết ở lúc tìm được việc, có câu chuyện kết giữa chừng, khi người kể vẫn đang chờ. Cái kết thật với hoàn cảnh của bạn đáng giá hơn một cái kết có hậu được thêm vào cho tròn.

Viết về thất nghiệp có giúp mình đỡ buồn không?

Với nhiều người, viết giúp sắp xếp lại suy nghĩ và nhìn sự việc rõ hơn. Nhưng viết không phải là trị liệu. Nếu nỗi buồn kéo dài, ảnh hưởng đến ăn ngủ và sinh hoạt, bạn nên nói chuyện với người tin cậy hoặc tìm chuyên gia tâm lý.

Mình có nên kể chuyện vay mượn trong thời gian thất nghiệp không?

Bạn kể được áp lực và cảm xúc quanh chuyện vay mượn, nhưng tránh ghi số tiền, tên người cho vay hay giấy tờ. Đó là chuyện riêng của nhiều người. Câu chuyện cũng không nên trở thành lời khuyên vay hay không vay cho người đọc.

Thất nghiệp vì lý do sức khoẻ thì kể thế nào?

Kể ở mức bạn thấy thoải mái. Bạn không có nghĩa vụ công khai chẩn đoán hay chi tiết bệnh tật. Có thể chỉ nói một giai đoạn sức khoẻ không cho phép làm việc, rồi tập trung vào đời sống trong những tháng ấy.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138