ThanPhan.comThân Phận
Đạo đức khi kể về người khác

Viết về sếp cũ, đồng nghiệp cũ: kể chuyện công sở mà không lộ bí mật, không bôi nhọ

Kể chuyện nơi làm cũ cho thật: phân biệt trải nghiệm của bạn với bí mật công ty, tránh nêu người nhận diện được, giữ cam kết bảo mật và cân nhắc hậu quả nghề nghiệp.

Man seen from behind carrying a cardboard box of personal belongings out of a glass office lobby in Đà Nẵng, late afternoon light, blurred figures at reception

Bạn có thể kể chuyện mình đã trải qua ở nơi làm cũ, kể cả chuyện bị đối xử bất công. Ba điều cần giữ là: không tiết lộ thông tin công việc bạn có nghĩa vụ giữ kín, không để người đọc nhận ra đích danh sếp hay đồng nghiệp khi kể chuyện xấu về họ, và không biến bài viết thành lời cáo buộc một người hay một công ty cụ thể.

Chuyện công sở chiếm một phần lớn đời người trưởng thành, nên nó xuất hiện trong rất nhiều câu chuyện đời: năm đầu đi làm, một người sếp thay đổi cách bạn làm nghề, một lần bị chèn ép phải nghỉ việc. Bài này giúp bạn kể những chuyện đó mà không tự đẩy mình vào rắc rối. Ví dụ đều là ví dụ giả định. Viết hồi ký nghề, sách nghề cho người làm lâu năm là đề tài khác, không bàn ở đây.

Chuyện công sở khác chuyện gia đình ở đâu

Khi viết về cha mẹ hay người yêu cũ, rủi ro chủ yếu là tổn thương tình cảm. Khi viết về nơi làm việc, có thêm hai lớp nữa: nghĩa vụ bảo mật bạn đã cam kết khi làm việc, và uy tín nghề nghiệp của cả bạn lẫn người được kể. Một bài kể chuyện sếp cũ có thể khiến người đó bị cấp trên của họ gọi lên hỏi, và cũng có thể khiến nhà tuyển dụng tương lai của bạn đọc rồi ngần ngại.

Ngành nghề ở Việt Nam thường hẹp hơn người ta nghĩ. Trong cùng một lĩnh vực ở cùng một thành phố, người ta biết nhau qua một hai mối quen. Một chi tiết như "công ty truyền thông ở quận trung tâm, sếp là phụ nữ ngoài bốn mươi, vừa mở chi nhánh mới" có thể đủ để người trong nghề đoán ra trong vài phút.

Vì vậy câu chuyện công sở nên được viết với giả định rằng người được kể, đồng nghiệp chung và người tuyển dụng tương lai đều có thể đọc. Điều đó không bắt bạn im lặng, nhưng buộc bạn chọn kỹ đâu là trọng tâm: trải nghiệm của bạn, hay danh tính của người gây ra nó.

Thông tin nào thuộc về bạn, thông tin nào thuộc về công ty

Khi kể chuyện nơi làm cũ, phân loại các chi tiết theo bảng dưới. Cột ví dụ là giả định để minh hoạ.

Loại thông tinVí dụ giả địnhCách xử lý gợi ý
Cảm xúc, suy nghĩ, quyết định của bạnBạn khóc trong nhà vệ sinh sau buổi họp; bạn quyết định nghỉKể tự do
Việc người khác làm với bạnSếp mắng bạn trước cả phòngKể được, tránh để người đọc nhận ra đích danh người đó
Quy trình nội bộ, số liệu, khách hàngDoanh thu quý, tên khách lớn, giá chào thầuKhông đưa vào bài
Chuyện riêng của đồng nghiệpĐồng nghiệp đang ly hôn, đang nợKhông đưa vào bài
Cáo buộc vi phạm pháp luậtCông ty trốn đóng bảo hiểm, sếp nhận tiền lót tayKhông xử lý bằng bài viết; giữ bằng chứng, hỏi luật sư hoặc báo cơ quan có thẩm quyền

Dòng cuối là chỗ người viết hay vấp nhất. Một câu chuyện đời có thể nhắc rằng bạn đã chứng kiến điều khiến mình không thể ở lại, nhưng tố cáo cụ thể một hành vi vi phạm thì cần đi qua kênh pháp lý, nơi có thủ tục xác minh và bảo vệ người tố cáo, chứ không phải qua một bài đăng.

Cam kết bảo mật vẫn còn hiệu lực sau khi nghỉ việc

Đọc lại hợp đồng và thoả thuận đã ký. Nhiều hợp đồng lao động, thoả thuận bảo mật có điều khoản về thông tin kinh doanh, kể cả sau khi chấm dứt. Trước khi viết về nơi làm cũ, tìm lại bản đã ký để biết mình đã cam kết gì. Nếu không chắc một điều khoản có áp dụng cho chuyện bạn định kể không, hỏi luật sư.

Bí mật kinh doanh không chỉ là con số. Cách công ty định giá, danh sách đối tác, kế hoạch sản phẩm, cách xử lý một khách hàng khó cũng có thể là thông tin cần giữ. Một câu chuyện hay về "cách sếp chốt được hợp đồng lớn" dễ vô tình tiết lộ những thứ này.

Ngành có nghĩa vụ giữ bí mật riêng. Người làm y tế, ngân hàng, luật, giáo dục, nhân sự tiếp xúc với thông tin của người bệnh, khách hàng, học sinh, ứng viên. Những người này không phải đồng nghiệp của bạn, nhưng chuyện của họ càng không thuộc về bạn. Kể chuyện nghề trong các ngành này cần đổi chi tiết rất kỹ hoặc chỉ giữ phần cảm nhận của bạn.

Ẩn danh không xoá nghĩa vụ. Đăng ẩn danh làm giảm khả năng bị nhận ra nhưng không làm thông tin hết là bí mật. Nếu một chi tiết không được tiết lộ, nó không được tiết lộ ở bất kỳ dạng nào.

Đổi gì để người được kể không bị nhận ra

Khi câu chuyện có một nhân vật không đẹp, nên làm mờ để người ngoài không lần ra. Những chỗ hay cần đổi:

  • Tên công ty, tên chi nhánh, tên dự án, tên sản phẩm; thay bằng mô tả chung như "một công ty phân phối thiết bị".
  • Chức danh quá đặc thù; "trưởng phòng" an toàn hơn "giám đốc khối khách hàng doanh nghiệp miền Trung".
  • Thời điểm chính xác; "những năm đầu đi làm" thay cho tháng và năm cụ thể.
  • Đặc điểm ngoại hình, giọng nói, quê quán, câu cửa miệng riêng của người đó.
  • Sự kiện công khai có thể tra được, như một vụ sáp nhập, một lần đổi trụ sở được báo chí đưa tin.
  • Số người trong phòng ban; đội ba người thì ai cũng biết ai là ai.

Đổi chi tiết không phải là nói dối người đọc, miễn là bản chất trải nghiệm của bạn giữ nguyên. Có thể ghi một dòng ở đầu hay cuối bài rằng tên và một số chi tiết đã được thay đổi. Cách đổi chi tiết kỹ hơn có ở danh mục giữ ẩn danh trên trang.

Kể chuyện bị đối xử bất công mà không thành bài bóc trần

Có những chuyện nơi làm cũ thật sự là bất công: bị trù dập sau khi góp ý, bị ép nghỉ khi mang thai, bị cướp công, bị quấy rối. Bạn có quyền kể những trải nghiệm này như một phần đời mình. Điều cần tránh là để bài trở thành lời tố một người, một công ty cụ thể, với ngụ ý kêu gọi người đọc tẩy chay hay lên tiếng thay bạn. Lúc đó bài không còn là câu chuyện đời mà là một cuộc đấu, và bạn mất quyền kiểm soát nó.

Cách kể giữ được sức nặng là đi vào trải nghiệm: bạn đã nhận ra điều gì đang xảy ra từ lúc nào, bạn đã thử làm gì, điều gì khiến bạn im lặng, cái giá bạn trả khi rời đi, bạn mang gì theo sang nơi mới. Người đọc từng ở hoàn cảnh giống bạn sẽ nhận ra mình trong đó, mà không cần biết tên ai.

Nếu hành vi bạn gặp phải có dấu hiệu vi phạm pháp luật, như quấy rối, phân biệt đối xử, không trả lương, đó là việc cho luật sư, công đoàn, thanh tra lao động hoặc cơ quan có thẩm quyền. Bài viết có thể đến sau, khi vụ việc đã được giải quyết, và khi đó cũng nên hỏi luật sư trước khi đăng để không ảnh hưởng đến quá trình.

Rà bài về nơi làm cũ trước khi đăng

Một lần đọc riêng cho các câu hỏi dưới đây, theo thứ tự:

  1. Có chi tiết nào thuộc về thông tin công ty: số liệu, khách hàng, quy trình, kế hoạch không?
  2. Có ai trong bài mà người cùng ngành đọc sẽ nhận ra không? Nếu có, chuyện kể về họ là tốt hay xấu?
  3. Có chuyện riêng nào của đồng nghiệp: sức khoẻ, gia đình, tiền bạc, tình cảm không?
  4. Có câu nào khẳng định ai đó phạm pháp, gian lận, lừa đảo mà không có kết luận của cơ quan có thẩm quyền không?
  5. Nếu nhà tuyển dụng tương lai đọc bài, họ thấy một người biết nhìn lại hay một người hay đổ lỗi?
  6. Bạn có còn tranh chấp nào với công ty cũ chưa xong: lương, bảo hiểm, hợp đồng, kiện tụng không? Nếu có, hoãn đăng và hỏi luật sư.

Sau lần rà này, phần còn lại thường là một câu chuyện tập trung vào bạn: điều bạn trải qua và người bạn trở thành. Đó cũng là phiên bản ít rủi ro nhất và có ích nhất cho người đọc.

Khi người được kể liên hệ sau khi bài đã đăng

Dù đã làm mờ kỹ, vẫn có khả năng sếp cũ hay đồng nghiệp cũ đọc và nhận ra mình. Họ có thể nhắn tin hỏi, trách, yêu cầu gỡ bài, hoặc trong trường hợp nặng hơn là gửi thư qua luật sư. Nghĩ trước mình sẽ phản ứng thế nào giúp bạn không trả lời trong lúc hoảng hoặc lúc giận.

Với một tin nhắn bình thường, cách tốt nhất thường là đọc kỹ họ phản đối điều gì. Nếu họ chỉ ra một chi tiết sai, hoặc một chi tiết làm họ bị nhận ra mà bạn không cố ý, sửa chỗ đó là việc nên làm và không làm câu chuyện của bạn kém đi. Nếu họ chỉ không thích việc bạn kể trải nghiệm của mình, bạn có quyền giữ, trả lời ngắn gọn, lịch sự, không đôi co công khai dưới phần bình luận.

Nếu nhận được thư của luật sư hay giấy mời làm việc của cơ quan chức năng, đừng tự trả lời hay tự gỡ bài vội trong hoảng loạn mà cũng đừng phớt lờ. Giữ nguyên bài, bản thảo, các bằng chứng bạn có, và tìm luật sư tư vấn cho trường hợp cụ thể. Đây cũng là lý do lần rà trước khi đăng quan trọng: phần lớn rắc rối loại này bắt nguồn từ một hai câu khẳng định thiếu căn cứ.

Kể về người sếp, người đồng nghiệp tốt cũng cần giữ ý

Không phải chuyện công sở nào cũng là chuyện xấu. Nhiều người muốn viết về một người sếp đã dạy mình làm nghề, một đồng nghiệp đã đỡ mình trong năm khó khăn. Những bài này ít rủi ro hơn, nhưng vẫn có vài điều đáng nghĩ: người được khen có thể không muốn được nhắc tên công khai, nhất là khi bài kể kèm chi tiết về hoàn cảnh riêng của họ.

Một bài khen sếp cũ cũng có thể vô tình làm người khác trong công ty khó xử, chẳng hạn khi bài so sánh người sếp tốt với người thay thế. Hoặc khi lời khen có kèm những chuyện người đó làm "linh động" với quy định, như cho bạn nghỉ không báo cáo, trả thêm tiền ngoài sổ sách. Một lời cảm ơn chân thành không cần những chi tiết có thể khiến người được cảm ơn gặp phiền.

Nếu muốn nêu tên một người tốt, cách đơn giản nhất là nhắn hỏi họ trước. Phần lớn người ta vui khi được hỏi, và đôi khi họ còn kể thêm cho bạn những gì bạn chưa từng biết về giai đoạn đó.

Câu hỏi thường gặp

Nghỉ việc lâu rồi thì có được kể chuyện công ty cũ thoải mái không?

Thời gian làm giảm nhiều rủi ro, nhưng không xoá hết. Một số cam kết bảo mật vẫn còn hiệu lực, và người được kể vẫn có thể bị ảnh hưởng. Chuyện về cảm xúc, bài học của bạn thì kể thoải mái hơn; chuyện về số liệu, khách hàng, cá nhân cụ thể thì vẫn nên giữ.

Không nêu tên công ty mà người trong nghề vẫn đoán ra thì có sao không?

Có thể có. Pháp luật bảo vệ danh dự, uy tín của cả cá nhân và tổ chức, và việc người đọc nhận ra được đối tượng là yếu tố quan trọng. Nếu câu chuyện kể điều không tốt về một bên nhận diện được, nên làm mờ kỹ hơn hoặc hỏi luật sư.

Có nên đăng chuyện bị sếp chèn ép lên nhóm cộng đồng nghề không?

Nhóm nghề là nơi người được kể và đồng nghiệp chung dễ đọc nhất. Bài đăng ở đó dễ thành cuộc tranh cãi, ảnh hưởng cả uy tín của bạn. Nếu muốn chia sẻ để giúp người khác, nên viết thành câu chuyện trải nghiệm, bỏ chi tiết nhận diện, và không kêu gọi ai làm gì.

Viết về công ty cũ có ảnh hưởng đến việc xin việc mới không?

Có thể. Người tuyển dụng thường tìm hiểu ứng viên qua mạng. Một bài nhìn lại có chiều sâu có thể là điểm cộng; một bài đổ lỗi, chê bai đích danh thường bị đọc là dấu hiệu khó hợp tác. Viết như thể người phỏng vấn sẽ đọc.

Chuyện mình bị quấy rối ở chỗ làm có nên viết thành bài không?

Đây là trải nghiệm của bạn và bạn có quyền kể. Nhưng an toàn và quyền lợi của bạn đứng trước: nếu vụ việc chưa được giải quyết, nên giữ bằng chứng, tìm người tin cậy, luật sư, công đoàn hoặc cơ quan có thẩm quyền. Khi kể, ưu tiên phần trải nghiệm và cách bạn đi qua.

Kể chuyện vui ở công ty cũ có cần xin phép đồng nghiệp không?

Nếu chuyện có nhân vật nhận ra được và có chút gì làm họ ngượng, nên hỏi. Chuyện vui với bạn có thể là kỷ niệm khó chịu với người khác. Với chuyện chung chung không ai bị đem ra làm trò cười, thường không cần.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138