ThanPhan.comThân Phận
Viết về mưu sinh, xa quê, nghề nghiệp

Viết về những ngày nghèo khó: kể cái nghèo bằng chi tiết, không than thân

Cách kể cái nghèo trong đời mình cho thật: tìm hình dạng cụ thể của thiếu thốn, góc nhìn trẻ con, giữ phẩm giá người trong nhà, tránh kiểu câu nước mắt.

Child seen from behind doing homework on a low wooden bench by an oil lamp in a rural house in Thanh Hoa, mother cooking at clay stove in background

Cái nghèo kể hay nhất khi người đọc nhìn thấy nó qua đồ vật và việc làm: đôi dép vá, nồi cơm độn, cái cặp xách chung của hai anh em, chứ không qua những câu như "nhà mình nghèo lắm". Kể bằng chi tiết, bạn vừa giữ được sự thật vừa giữ được phẩm giá cho những người đã sống trong cái nghèo ấy, kể cả chính bạn.

Bài này dành cho người muốn viết về những năm tháng thiếu thốn của mình hay của gia đình, dù đó là tuổi thơ, những năm mới lập nghiệp, hay một giai đoạn sa sút. Nó tránh hai lối mòn: kể nghèo để lấy nước mắt, và kể nghèo như bậc thang dẫn tới thành công. Đoạn văn mẫu trong bài là đoạn tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định.

Cái nghèo có hình dạng cụ thể

Nghèo là một chữ trừu tượng; người đọc nghe chữ ấy và hình dung theo trải nghiệm của chính họ, có khi rất khác với điều bạn muốn nói. Một người lớn lên ở thành phố có thể nghĩ nghèo là không có xe máy; một người lớn lên ở vùng núi có thể nghĩ nghèo là không đủ gạo đến mùa sau. Vì thế, việc đầu tiên khi viết là cho cái nghèo của bạn một hình dạng cụ thể.

Bạn có thể bắt đầu bằng cách liệt kê những thứ nhà bạn không có, hoặc có nhưng phải xoay xở: đèn điện chỉ bật một bóng, nước phải gánh, quần áo mặc lại của anh chị, sách giáo khoa mượn của khoá trước. Rồi liệt kê những thứ có nhưng khác nhà người khác: bữa cơm có thêm khoai, cái Tết chỉ có một cặp bánh, chiếc xe đạp cả nhà dùng chung.

Sau đó, bạn chọn ra một hai thứ mạnh nhất và để nó xuất hiện nhiều lần trong câu chuyện, mỗi lần một ý nghĩa khác. Một chiếc áo len có thể xuất hiện lúc mẹ đan, lúc bạn mặc đi học bị bạn bè chê, lúc nó chật và được chuyển cho em. Một đồ vật đi suốt câu chuyện như vậy làm người đọc cảm được thời gian và hoàn cảnh hơn mọi đoạn mô tả.

Trẻ con nhìn cái nghèo khác người lớn

Nếu bạn viết về cái nghèo thời thơ ấu, bạn có một lợi thế: trẻ con không biết mình nghèo cho đến khi có ai đó cho chúng biết. Góc nhìn của đứa trẻ có thể ngây thơ, có thể vui vẻ trong những hoàn cảnh mà người lớn thấy khổ. Giữ góc nhìn ấy trong bài làm câu chuyện vừa thật vừa đau, mà không cần câu than nào.

Đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định: "Mùa mưa, mái nhà dột ba chỗ. Mẹ đặt ba cái chậu, mình và em được giao canh. Hai đứa thi nhau xem chậu nào đầy trước, đặt tên cho từng chậu. Mãi đến năm mười hai tuổi, sang nhà bạn chơi một hôm trời mưa, mình mới để ý nhà bạn không có cái chậu nào."

Đoạn trên kể cái nghèo qua niềm vui của trẻ con, rồi để khoảnh khắc nhận ra đến ở cuối. Người đọc đi từ nụ cười sang một cảm giác nặng, đúng như đứa trẻ đã đi. Đó là sức mạnh của việc giữ góc nhìn của bạn lúc ấy, thay vì kể bằng con mắt người lớn đã biết hết.

Khi viết theo góc nhìn trẻ con, bạn vẫn có thể thêm một hai câu của người lớn bây giờ, nhưng đặt chúng thật tiết kiệm. Mỗi câu nhìn lại nên mở ra điều mới, không chỉ nhắc lại điều người đọc đã cảm được.

Phẩm giá trong cái nghèo

Sự xoay xở là một tài năng. Những người sống trong thiếu thốn thường rất khéo: biết nấu một món từ những thứ còn lại, biết sửa mọi đồ vật, biết chia một khoản tiền nhỏ cho mười việc. Kể sự khéo léo ấy cho người đọc thấy cái nghèo không làm con người nhỏ đi.

Lòng tự trọng hiện ra ở việc nhỏ. Người mẹ ủi phẳng bộ quần áo cũ trước khi cho con đi học, người cha từ chối món quà vì không muốn mắc nợ. Những chi tiết ấy cho thấy những người trong chuyện có giá trị riêng, không chỉ là nạn nhân của hoàn cảnh.

Không biến người thân thành đối tượng để thương hại. Khi kể về cha mẹ nghèo, rất dễ viết họ như những người chỉ biết chịu đựng. Hãy cho họ cả niềm vui, cả cá tính, cả những lần nóng giận. Một người cha nghèo có thể hát rất hay; một người mẹ nghèo có thể kể chuyện cười làm cả xóm phải nghe.

Cái nghèo không phải lỗi của ai. Tránh ngầm trách cha mẹ vì đã nghèo, và cũng tránh ngầm khen bản thân vì đã thoát nghèo. Kể hoàn cảnh như nó đã là, để người đọc tự hiểu những gì nằm ngoài tầm tay của một gia đình.

Lòng tốt của người khác: kể sao cho không thành nợ ơn sướt mướt

Gần như mọi câu chuyện nghèo khó đều có những người đã giúp: hàng xóm cho vay gạo, cô giáo đóng học phí giúp, người lạ cho đi nhờ xe. Họ xứng đáng được nhớ đến, nhưng cách kể dễ trượt sang một giọng biết ơn khuôn sáo, khiến người giúp trở thành một vị thánh và người được giúp trở thành kẻ mang ơn.

Cách kể tốt hơn là giữ lòng tốt ở mức một hành động cụ thể, không thêm tính từ ca ngợi. Ví dụ: bà hàng xóm đưa bát canh qua hàng rào, không nói gì, rồi hôm sau sang lấy bát. Hành động ấy tự nói lên lòng tốt, và để lại cho bà sự kín đáo mà có lẽ bà muốn có.

Cũng nên nhớ người giúp bạn ngày xưa có thể không muốn bị nêu tên, hoặc có con cháu đọc được và thấy ngại. Đổi tên, giữ họ ở mức vai trò như "cô giáo chủ nhiệm năm lớp bốn" là đủ. Nếu họ đã mất và bạn muốn tưởng nhớ, cân nhắc hỏi gia đình họ trước khi đưa tên thật vào.

Có những lòng tốt đi kèm sự hạ thấp: món quà kèm lời giảng, sự giúp đỡ kèm cái nhìn coi thường. Bạn kể được cả những lần ấy, vì nó là một phần thật của việc sống trong nghèo khó. Kể đúng điều đã xảy ra, không trả thù bằng chữ.

Hai lối mòn cần tránh

Câu chuyện nghèo khó trên mạng thường rơi vào hai lối mòn. Rà bản thảo của bạn theo những dấu hiệu dưới đây:

  • Kể nghèo để lấy nước mắt: dồn dập những chi tiết đau, nhạc nền bi thương, câu kết kêu gọi người đọc thương xót.
  • Kể nghèo như bậc thang thành công: mọi khổ cực chỉ là để chuẩn bị cho đoạn cuối người kể giàu có, thành đạt.
  • Dùng những từ quá mạnh như "tột cùng", "cùng cực", "khốn khổ" lặp lại nhiều lần.
  • Kể chi tiết riêng tư của người thân như bệnh tật, nợ nần mà họ không muốn ai biết.
  • So sánh mình với người giàu để gợi cảm giác bất công thay vì kể đời sống của chính mình.
  • Kết bằng một bài học chung kiểu "nghèo không phải là cái tội".

Cả hai lối mòn đều làm câu chuyện mất đi sự thật. Lối thứ nhất biến người trong chuyện thành nạn nhân; lối thứ hai biến cái nghèo thành công cụ. Câu chuyện đáng đọc kể cái nghèo như một đời sống có thật, với buồn vui lẫn lộn, không cần nó phục vụ cho mục đích nào khác.

Chi tiết câu nước mắt và chi tiết giữ phẩm giá

Bảng dưới đặt cạnh nhau hai cách kể cùng một chất liệu. Các câu là ví dụ minh hoạ tự viết, nhân vật giả định.

Chất liệuCách kể câu nước mắtCách kể giữ phẩm giá
Bữa cơm thiếuCả nhà ăn cơm với muối, nước mắt mẹ rơi vào bátMẹ rang muối với một chút mỡ, bảo đó là món của nhà mình. Đến giờ mình vẫn thèm.
Không có tiền họcMình đứng ngoài cửa lớp nhìn vào, lòng tan nátCô giáo cho mình ngồi bàn cuối, bảo cứ học, tiền tính sau. Cả năm cô không nhắc lại.
Quần áo cũBạn bè chế giễu, mình chỉ biết cúi đầuÁo của anh mình, mẹ khâu lại cổ, thêu chữ cái tên mình ở góc để không ai lấy nhầm.
Cha đi làm xaBố bỏ đi biệt xứ, để lại mấy mẹ con chịu khổBố gửi về một bức thư mỗi tháng, chữ to, ít dòng. Thư nào cũng hỏi con học đến bài nào rồi.

Cột giữa không sai về sự thật, nhưng nó đặt người trong chuyện ở vị trí yếu ớt. Cột cuối giữ nguyên sự thiếu thốn, nhưng cho người trong chuyện hành động, cá tính và sự tử tế. Người đọc vẫn cảm được cái nghèo, mà còn thấy được con người.

Khi người trong chuyện vẫn còn sống

Cha mẹ, anh chị em, những người cùng sống qua cái nghèo ấy có thể vẫn còn, và họ có cảm nhận riêng về những năm tháng đó. Có người không muốn nhắc lại, có người thấy ngại khi con cái kể cái nghèo của nhà lên mạng. Câu chuyện là của bạn, nhưng nó cũng là của họ.

Một cách tôn trọng là cho người thân đọc trước, nhất là những đoạn về họ. Họ có thể nhớ khác bạn, và đôi khi sự khác ấy lại làm câu chuyện phong phú hơn: bạn có thể ghi "mẹ bảo không phải vậy, mẹ nhớ là" và để cả hai trí nhớ cùng tồn tại.

Nếu người thân phản đối mạnh, bạn có thể viết bản riêng cho mình, chờ một thời điểm khác, hoặc đăng ẩn danh với những thay đổi đủ để không ai nhận ra. Không có lựa chọn nào hoàn hảo; điều quan trọng là bạn đã cân nhắc cảm giác của những người cùng sống trong câu chuyện ấy.

Riêng với anh chị em, mỗi người thường nhớ cái nghèo ở một tuổi khác nhau. Người lớn nhất nhớ những năm khó nhất, người út có khi chỉ nhớ những năm đã đỡ hơn. Hỏi chuyện họ trước khi viết, bạn sẽ có thêm những chi tiết mà chính mình đã quên.

Câu hỏi thường gặp

Bây giờ mình đã khá giả, viết về những ngày nghèo có bị coi là khoe không?

Có thể bị hiểu như vậy nếu câu chuyện kết bằng thành công và đặt cái nghèo như bậc thang. Kể những ngày nghèo như một đời sống trọn vẹn, ít nhắc hiện tại, người đọc sẽ thấy đó là ký ức, không phải lời khoe.

Có nên kể chi tiết về bữa ăn, nhà cửa thiếu thốn không?

Nên, vì chi tiết làm cái nghèo cụ thể. Nhưng chọn chi tiết cho thấy cả sự xoay xở và phẩm giá, không chỉ sự thiếu thốn. Tránh dồn dập chi tiết đau chỉ để gây xúc động.

Viết về cái nghèo của gia đình có cần xin phép bố mẹ không?

Không có quy định bắt buộc, nhưng xin ý kiến là cách tôn trọng, nhất là khi họ còn sống và có thể bị nhận ra. Họ có thể nhớ khác bạn, và những ký ức của họ làm câu chuyện đầy đủ hơn.

Mình không muốn người đọc thương hại, kể thế nào cho đúng?

Kể bằng hành động và đồ vật thay vì tính từ, cho người trong chuyện có niềm vui, cá tính và sự khéo léo. Tránh kết bằng lời kêu gọi người đọc. Khi người đọc thấy con người chứ không chỉ thấy hoàn cảnh, họ không thương hại mà đồng cảm.

Có nên nhắc đến những người đã giúp đỡ gia đình bằng tên thật không?

Thường nên đổi tên hoặc giữ ở mức vai trò như cô giáo, bà hàng xóm. Người giúp đỡ có thể không muốn được nêu tên, con cháu họ có thể ngại. Nếu muốn tưởng nhớ bằng tên thật, hỏi họ hoặc gia đình họ trước.

Viết về cái nghèo có làm mình buồn trở lại không?

Có thể. Viết từng phần, dừng khi thấy nặng, và không cần đăng ngay. Nếu nỗi buồn kéo dài và ảnh hưởng tới sinh hoạt, nói chuyện với người thân tin cậy hoặc tìm chuyên gia tâm lý.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138