Những năm lao động ở nước ngoài là một câu chuyện có hai lớp xa: xa nhà như mọi người đi làm xa, và xa cả tiếng nói, nếp sống, giấy tờ của chính mình. Muốn kể cho thật, bạn cần kể được lớp thứ hai: những lần không hiểu, không được hiểu, và những ngày sống giữa hai thế giới.
Bài này dành cho người đã đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, hoặc người thân của họ, muốn ghi lại quãng đời ấy. Nó không bàn chuyện đi nước nào, qua công ty nào, chi phí bao nhiêu hay thủ tục ra sao; những việc đó cần tìm hiểu ở cơ quan quản lý và nguồn chính thống. Ở đây chỉ bàn cách kể. Đoạn văn mẫu là đoạn tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định.
Khác gì với đi làm xa trong nước
Người đi làm xa trong nước vẫn đọc được biển đường, vẫn mua được bữa cơm bằng tiếng mẹ đẻ, vẫn có thể bắt xe về nhà trong một ngày nếu có chuyện. Người đi làm ở nước ngoài mất cả ba điều đó cùng lúc. Câu chuyện của họ vì thế có những chi tiết không ai khác có: lần đầu đi chợ chỉ tay vào hàng hoá, đêm nhận tin nhà có chuyện mà không về được, ngày đếm lùi hợp đồng.
Khi viết, bạn nên chọn kỹ những chi tiết chỉ người ở nước ngoài mới gặp, thay vì những chi tiết chung của mọi người xa nhà. Nhớ nhà là cảm xúc chung; nhưng nhớ nhà mà không dám gọi về vì chênh lệch múi giờ, vì cước, vì sợ giọng mình làm mẹ lo, đó là chi tiết riêng.
Một điều cần cẩn trọng là cách bạn nói về đất nước nơi mình đã làm việc. Trải nghiệm của bạn ở một nơi, với một số người, trong một khoảng thời gian, không đại diện cho cả một dân tộc. Viết "ở chỗ mình làm, chủ xưởng là người thế này" thay vì "người nước ấy là thế này" giữ cho câu chuyện công bằng và chính xác hơn.
Trước khi đi: những tháng chờ đợi
Câu chuyện lao động nước ngoài thường bắt đầu từ trước khi lên máy bay rất lâu: những tháng học tiếng ở trung tâm, những buổi phỏng vấn, những lần chờ kết quả, và với nhiều gia đình, những khoản vay để đủ chi phí đi. Phần này giải thích cho người đọc vì sao mỗi ngày ở nước ngoài lại nặng như vậy.
Đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định: "Lớp tiếng có hai mươi người, ai cũng mang theo một cuốn sổ giống nhau. Cô giáo dạy câu chào hỏi, câu xin lỗi, câu cảm ơn. Đến tuần thứ ba thì dạy câu xin nghỉ ốm. Cả lớp cười, rồi ai cũng chép cẩn thận."
Chi tiết câu xin nghỉ ốm được chép cẩn thận nói được rất nhiều về những gì đang chờ phía trước, mà không cần câu bình luận nào. Bạn tìm những chi tiết kiểu ấy trong những tháng chuẩn bị của mình.
Đêm trước ngày đi cũng là một cảnh nhiều người nhớ rõ: va li được xếp đi xếp lại, món ăn khô mẹ nhét vào góc, lời dặn của người cha vốn ít nói. Bạn không cần kể hết, chỉ cần một vật hay một câu nói mà về sau, ở nơi xa, bạn còn nghĩ tới.
Nếu gia đình bạn đã phải vay để bạn đi, bạn kể được áp lực ấy, nhưng không ghi số tiền, không nêu tên công ty, trung tâm, người môi giới. Nếu bạn cho rằng mình đã bị lừa hay bị thu phí sai, đó là việc cần báo cơ quan có thẩm quyền và hỏi luật sư; một bài kể chuyện không phải chỗ để tố cáo đích danh ai.
Ngôn ngữ là chất liệu: kể những lần không hiểu
Hiểu sai một chữ. Mỗi người đi làm ở nước ngoài đều có một câu chuyện về một chữ hiểu sai, có khi buồn cười, có khi gây rắc rối. Đây là loại cảnh người đọc nhớ lâu, vì nó cho họ cảm giác đứng trong đôi giày của bạn.
Im lặng vì không biết nói. Có những lúc bạn muốn giải thích, muốn phản đối, muốn cảm ơn mà không đủ chữ. Kể lại một lần như vậy, bạn làm người đọc thấy được sự bất lực mà không cần gọi tên nó.
Ngày đầu tiên hiểu được câu đùa. Ngược lại, khoảnh khắc bạn lần đầu hiểu được một câu đùa của đồng nghiệp bản xứ, hay lần đầu được người ta hỏi đường, là một cột mốc. Nó cho thấy bạn đã đi được bao xa, chỉ bằng một cảnh.
Tiếng Việt cũng thay đổi. Sau vài năm, tiếng Việt của bạn có thể chen những chữ tiếng nước ngoài, giọng nói thay đổi. Khi về nhà, người thân nhận ra trước bạn. Đây là một chi tiết đẹp để đặt gần cuối câu chuyện.
Người bản xứ, chủ sử dụng và đồng hương
Ở nước ngoài, những người quanh bạn thường thuộc ba nhóm: người chủ hoặc quản lý, đồng nghiệp bản xứ, và đồng hương. Mỗi nhóm cho câu chuyện một lớp khác nhau, và mỗi nhóm đều có cả người tử tế lẫn người làm khó.
Với chủ sử dụng, bạn kể trải nghiệm làm việc của mình, cả những lần được đối xử tốt lẫn những lần không. Nếu từng gặp chuyện bạn tin là vi phạm quyền lợi, kể sự việc như bạn đã thấy, không nêu tên công ty, không nêu nơi chốn có thể truy ra. Với đồng nghiệp bản xứ, tránh khái quát, kể từng người cụ thể với một hai chi tiết riêng.
Đồng hương là nhóm phức tạp nhất. Họ có thể là chỗ dựa duy nhất trong những ngày đầu, cũng có thể là người gây rắc rối. Nhiều người kể về đồng hương như một gia đình thứ hai; người khác thì có những kỷ niệm khó chịu. Kể cả hai nếu đó là sự thật, nhưng giữ kín danh tính, vì cộng đồng người Việt ở một nơi cụ thể thường nhỏ và ai cũng biết ai.
Câu chuyện công bằng nhất là câu chuyện mà người đọc thấy được con người ở mọi phía, kể cả những người đã làm bạn khổ, như những con người có hoàn cảnh riêng, không phải những tấm bìa cứng.
Giấy tờ, cư trú, hợp đồng: chỉ kể ở mức an toàn
Những năm ở nước ngoài thường gắn với nhiều giấy tờ và những tình huống pháp lý phức tạp. Một số nguyên tắc khi đưa phần này vào câu chuyện:
- Không ghi số hợp đồng, số thẻ cư trú, tên công ty phái cử, tên nơi làm việc.
- Không kể chi tiết những việc có thể khiến bạn hoặc người khác gặp rắc rối pháp lý, ở Việt Nam hay nước sở tại.
- Nếu từng có giai đoạn cư trú hay làm việc không đúng quy định, cân nhắc kỹ trước khi đưa vào bản công khai, và hỏi luật sư nếu cần.
- Không đưa ảnh chụp giấy tờ, thẻ, hợp đồng, kể cả khi đã che.
- Kể cảm giác của bạn với giấy tờ: nỗi lo khi thẻ sắp hết hạn, cảm giác cầm hộ chiếu khi về, thay vì kể quy trình.
- Không đưa thông tin có thể bị hiểu là hướng dẫn người khác đi theo con đường không chính thức.
Phần giấy tờ là phần người đọc ít cần chi tiết nhất nhưng bạn lại dễ lộ nhiều nhất. Viết nó ở mức cảm xúc và nguyên tắc là đủ cho câu chuyện, mà an toàn cho bạn và cho những người còn đang ở đó.
Chi tiết theo từng giai đoạn của những năm ở xa
Bảng dưới gợi ý loại chi tiết thường nổi bật ở từng giai đoạn, giúp bạn sắp xếp câu chuyện theo thời gian mà không bỏ sót phần nào. Ví dụ giả định, bạn thay bằng trải nghiệm của mình.
| Giai đoạn | Chi tiết thường nổi bật | Câu hỏi gợi nhớ |
|---|---|---|
| Tháng đầu | Thức ăn lạ, thời tiết, không hiểu tiếng, nhớ nhà dữ dội | Bữa ăn đầu tiên bạn tự nấu được món quê là khi nào? |
| Năm đầu | Quen việc, có bạn, bắt đầu gửi tiền về đều | Lần đầu bạn gửi tiền về, bạn đã nhắn gì kèm theo? |
| Giữa hợp đồng | Mệt mỏi, có thể có biến cố ở nhà mà không về được | Có tin gì từ nhà làm bạn muốn bỏ về ngay? |
| Những tháng cuối | Đếm ngày, mua quà, chia tay | Bạn để lại gì cho người ở lại, mang gì về? |
| Sau khi về | Lạ lẫm với chính quê nhà, tìm việc mới | Điều gì ở nhà khiến bạn thấy mình như người khách? |
Không cần kể đủ mọi giai đoạn. Nhiều câu chuyện hay chỉ tập trung vào một giai đoạn, như tháng đầu hay những tuần cuối, và để những phần còn lại hiện ra qua vài câu nhớ lại.
Lúc trở về: câu chuyện chưa kết thúc ở sân bay
Nhiều người kết câu chuyện lao động nước ngoài ở sân bay, khi gặp lại gia đình. Nhưng với không ít người, phần khó lại bắt đầu sau đó: quê nhà đã khác, con cái đã lớn mà không quen bố mẹ, số tiền dành dụm không như dự định, kỹ năng học được ở nước ngoài không dùng được ngay ở nhà.
Nếu bạn kể phần sau khi về, bạn cho người đọc thấy một sự thật ít được nói: đi xa không chỉ là đi, mà còn là trở về và học lại cách sống ở chính nơi mình sinh ra. Những chi tiết như quên đường trong làng, đứng xếp hàng trong khi người khác chen, giật mình vì tiếng ồn quen thuộc ngày xưa, là chất liệu quý.
Đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định: "Về được một tuần, sáng nào mình cũng dậy lúc năm giờ, mặc áo, rồi ngồi ở mép giường một lúc mới nhớ ra hôm nay không phải đi ca. Mẹ thấy, không hỏi gì, chỉ pha thêm một ấm trà."
Kết như vậy không cần nói rằng việc trở về khó khăn ra sao. Thói quen của nhiều năm ở xa còn nằm trong cơ thể, và một người thân lặng lẽ nhận ra, đủ để người đọc hiểu cả hai phía.
Câu hỏi thường gặp
Có nên ghi tên nước và thành phố nơi mình từng làm việc không?
Tên nước thường không làm lộ danh tính nếu câu chuyện không có chi tiết khác. Nhưng tên thành phố, khu công nghiệp, công ty thì nên bỏ, vì cộng đồng người Việt ở một nơi cụ thể thường nhỏ, dễ nhận ra nhau.
Mình từng bị đối xử không tốt ở nơi làm việc, có nên kể không?
Bạn kể được trải nghiệm của mình, nhưng không nêu tên công ty hay người cụ thể, và tránh khái quát cho cả một dân tộc. Nếu có vi phạm quyền lợi, kênh xử lý là cơ quan quản lý lao động và luật sư, không phải bài kể chuyện.
Có nên kể chi phí đi và số tiền gửi về không?
Không cần con số cụ thể. Bạn kể được áp lực của khoản vay, cảm giác lần đầu gửi tiền về, những gì số tiền ấy làm được cho gia đình. Con số dễ lỗi thời, dễ gây tranh luận và có thể làm lộ thông tin.
Câu chuyện của mình có thể giúp người sắp đi lao động nước ngoài không?
Một câu chuyện thật giúp người đọc hình dung đời sống ở xa, nhưng không nên biến thành lời khuyên chọn nước, chọn công ty hay chi phí. Những quyết định đó cần thông tin chính thống và hoàn cảnh riêng của từng người.
Mình là con của người đi lao động nước ngoài, có thể viết về chuyện này không?
Có thể, từ góc nhìn của người ở lại. Bạn kể những gì bạn chứng kiến: cuộc gọi, quà gửi về, ngày bố mẹ về. Những phần thuộc về trải nghiệm ở nước ngoài thì ghi rõ là nghe kể lại, và nên hỏi ý bố mẹ trước khi chia sẻ.
Viết bằng tiếng Việt có xen tiếng nước ngoài có được không?
Được, nếu nó thật với giọng của bạn và không làm người đọc khó theo. Dùng vừa phải, nhất là trong lời thoại, và để ngữ cảnh giúp người đọc hiểu nghĩa. Chữ nào không cần thiết thì thay bằng tiếng Việt.