ThanPhan.comThân Phận
Viết về mưu sinh, xa quê, nghề nghiệp

Viết về những năm làm ăn xa quê: kể chuyện rời nhà, ở trọ, nhớ nhà mà không sướt mướt

Cách kể những năm làm ăn xa quê: chọn cảnh mở đầu, tả phòng trọ, viết nỗi nhớ nhà bằng việc làm thay vì tính từ, kể về người cùng xóm trọ cho kín đáo.

Young Vietnamese woman seen from behind sitting on a narrow bed in a rented room in Bac Ninh at dusk, plastic wardrobe, phone face down, warm window light

Muốn viết về những năm làm ăn xa quê cho người khác đọc được, bạn cần bỏ bớt chữ "nhớ" và thêm vào những việc cụ thể: cái bếp ga mini, chuyến xe đêm, tiếng gọi nhau ở hành lang dãy trọ. Nỗi nhớ nhà là thứ ai cũng từng nghe; điều người đọc chưa biết là nỗi nhớ của riêng bạn trông như thế nào vào một tối thứ Bảy cụ thể.

Bài này dành cho người đã hoặc đang sống xa nhà để đi làm, đi buôn, đi học nghề, và muốn kể lại quãng đời ấy thành một câu chuyện, dù là để giữ cho mình hay để gửi cho một chuyên mục, một tuyển tập. Phần dưới đi từ việc chọn cảnh mở đầu, tả nơi ở, cách viết nỗi nhớ, cách kể về người xung quanh, đến những câu hỏi gợi nhớ khi bạn ngồi xuống viết. Các đoạn văn mẫu đều là đoạn tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định.

Chọn khoảnh khắc mở chuyện: ngày rời nhà hay một đêm ở trọ

Phần lớn người viết về xa quê bắt đầu bằng ngày ra đi: mẹ tiễn ở đầu ngõ, chiếc ba lô, chuyến xe khách. Mở như vậy không sai, nhưng nó đã được kể quá nhiều lần đến mức người đọc lướt qua. Một cách mở khác là đặt người đọc thẳng vào giữa đời sống xa nhà, ở một khoảnh khắc mà chỉ người trong cuộc mới có: lần đầu tự nấu cơm Tết một mình, đêm mất điện cả dãy trọ, buổi sáng nhận ra mình đã quên giọng nói ở quê lúc nào không hay.

Cách chọn đơn giản là liệt kê năm khoảnh khắc bạn còn nhớ rõ hình ảnh, âm thanh, mùi, rồi hỏi: khoảnh khắc nào gói được nhiều nhất cái cảm giác của cả quãng đời ấy. Thường đó không phải khoảnh khắc lớn nhất mà là khoảnh khắc nhỏ có một chi tiết lạ. Ví dụ giả định: một người thợ may nhớ nhất buổi tối ngồi khâu lại cúc áo cho chính mình bằng kim chỉ mượn của chủ trọ, vì cả ngày khâu cho người khác mà áo mình đứt cúc ba tuần không ai biết.

Ngày rời nhà vẫn có thể xuất hiện, nhưng đặt ở giữa hoặc gần cuối, như một đoạn nhớ lại. Khi người đọc đã sống cùng bạn trong căn phòng trọ, đoạn tiễn ở đầu ngõ sẽ nặng hơn nhiều so với lúc nó đứng ở câu đầu tiên. Đây là kỹ thuật kể ngược quen thuộc, và nó đặc biệt hợp với chuyện xa quê vì bản thân nỗi nhớ đã là một cách nhìn ngược.

Phòng trọ là một nhân vật: chi tiết nào cho người đọc thấy được nơi bạn ở

Nơi ở xa nhà nói nhiều về hoàn cảnh hơn mọi câu giải thích. Thay vì viết "phòng trọ chật chội, tồi tàn", bạn chọn ba bốn chi tiết dưới đây và để người đọc tự kết luận:

  • Kích thước đo bằng đồ vật: nằm duỗi chân là chạm cửa, phơi một chiếc áo là che mất nửa cửa sổ.
  • Âm thanh xuyên vách: tiếng bé phòng bên tập đọc, tiếng máy giặt chung chạy lúc nửa đêm, tiếng xe máy dắt vào lúc tan ca.
  • Mùi theo giờ: mùi mì gói lúc mười giờ tối, mùi nhang của ai đó vào ngày rằm, mùi ẩm của bức tường sau trận mưa.
  • Đồ vật mang từ quê lên: cái nồi cơm điện cũ của nhà, lọ muối vừng mẹ gói, tấm ảnh dán bằng băng keo đã ố.
  • Quy định của chủ nhà: giờ khoá cổng, tiền điện tính theo số riêng, không được nấu đồ có mùi mạnh.
  • Những thay đổi theo năm: từ phòng ghép bốn người sang phòng hai người, rồi có thêm cái quạt đứng, cái tủ lạnh nhỏ mua lại.

Chi tiết cuối cùng đáng để ý: kể sự thay đổi của căn phòng qua các năm là một cách kể chuyện mưu sinh mà không cần nói thẳng mình đã khá hơn hay vẫn thế. Người đọc nhìn đồ vật là hiểu.

Một lưu ý về ẩn danh: tên khu trọ, tên chủ nhà, đặc điểm nhận diện được của dãy trọ nên đổi hoặc bỏ. Người đọc không cần biết bạn ở phường nào để cảm được căn phòng.

Nhớ nhà viết bằng việc làm, không bằng tính từ

Chữ "nhớ" và chữ "buồn" là hai chữ làm câu chuyện xa quê dễ trượt thành than thở nhất. Không phải vì cảm xúc ấy sai, mà vì khi bạn gọi tên cảm xúc, người đọc chỉ nhận được cái tên, không nhận được cảm xúc. Cách viết chắc tay hơn là kể điều bạn đã làm khi nhớ nhà, và để chính hành động nói thay.

Đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định: "Tối ba mươi, mình bật loa điện thoại nghe một đoạn chương trình truyền hình quê nhà phát lại, không phải để xem mà để có tiếng người nói giọng nhà. Mình rửa cái nồi hai lần dù nó đã sạch từ lần đầu. Mười một giờ, bà chủ trọ gõ cửa đưa một đĩa bánh chưng cắt sẵn. Mình cảm ơn, đóng cửa, rồi ngồi nhìn đĩa bánh một lúc mới ăn."

Trong đoạn trên không có chữ "nhớ", không có chữ "cô đơn", nhưng người đọc hiểu. Rửa nồi hai lần, nghe tiếng người nói giọng nhà, ngồi nhìn đĩa bánh: đó là những việc làm mà chỉ người đang nhớ nhà mới làm. Khi bạn viết lại bản nháp của mình, thử gạch đi mọi chữ gọi tên cảm xúc, rồi xem chỗ nào trống quá thì thêm một hành động vào. Thường bạn sẽ phải bỏ đi một nửa số chữ "nhớ" và câu chuyện mạnh lên rõ rệt.

Điều này không có nghĩa là cấm hoàn toàn chữ cảm xúc. Một chữ "nhớ" đặt đúng chỗ, sau ba trang chỉ có hành động, sẽ rất nặng. Vấn đề chỉ là liều lượng.

Kể về người cùng xóm trọ, đồng hương sao cho công bằng và kín đáo

Họ có đời riêng, không chỉ là phông nền. Người cùng dãy trọ thường hiện ra trong câu chuyện như những chi tiết cho vui: anh hay nhậu, chị hay cãi chồng. Dành cho mỗi người một chi tiết tử tế, một khoảnh khắc họ làm điều gì đó khiến bạn nhìn họ khác đi, câu chuyện sẽ công bằng hơn và cũng thật hơn.

Đổi những gì làm lộ danh tính. Tên, quê, nghề cụ thể, nơi làm, đặc điểm cơ thể dễ nhận ra nên đổi hoặc gộp. Có thể ghép hai người thật thành một nhân vật nếu bạn nói rõ ở đầu hoặc cuối bài rằng một số nhân vật đã được thay đổi để giữ kín đời tư.

Chuyện riêng của họ không phải chuyện của bạn. Bạn được kể việc bạn chứng kiến và việc nó tác động tới bạn ra sao. Bạn không nên kể những điều họ tâm sự riêng với bạn, như nợ nần, chuyện chồng con, bệnh tật, nếu họ có thể bị nhận ra. Trường hợp nào cũng vậy, cái gì không cần cho câu chuyện thì bỏ.

Đồng hương là một sợi dây đặc biệt. Ở xa nhà, người cùng quê có thể thành người thân, cũng có thể là người làm khó. Kể cả hai mặt nếu nó thật, nhưng tránh vơ đũa cả nắm kiểu "người vùng này thì thế này". Câu chuyện của bạn nói về một vài người cụ thể, không nói về cả một vùng đất.

Tiền gửi về nhà và những cuộc gọi: phần dễ viết thành lời kể khổ

Gần như ai làm ăn xa cũng có chuyện tiền gửi về nhà: tháng đủ, tháng thiếu, tháng phải vay bạn cùng phòng để gửi cho kịp ngày giỗ. Đây là phần dễ biến bài viết thành bản liệt kê thiệt thòi. Cách giữ cho nó thật mà không than là kể tiền như một chi tiết sinh hoạt, không như một bản cáo trạng.

Bạn không cần ghi con số chính xác. Một câu như "tháng ấy sau khi gửi về, trong ví còn đủ tiền mua gạo và hai vỉ trứng" nói được nhiều hơn mọi con số. Nó cũng giữ cho câu chuyện không bị lỗi thời khi giá cả thay đổi, và không biến bài viết thành một cuộc so sánh thu nhập mà người đọc sẽ sa vào bàn cãi.

Những cuộc gọi về nhà là mỏ vàng của chi tiết, vì chúng đầy những điều không nói ra. Người con nói "con vẫn ổn" khi vừa mất việc; người mẹ hỏi chuyện ăn uống chứ không hỏi chuyện tiền; người cha chỉ nói ba câu rồi đưa máy. Kể lại những cuộc gọi ấy bằng lời thoại ngắn và một hai câu tả bạn đang đứng ở đâu, làm gì lúc nghe máy. Lời thoại nhớ lại sau nhiều năm không thể chính xác từng chữ; bạn giữ đúng tinh thần và cách nói của từng người là đủ trung thực.

Câu than thân và cách viết lại bằng cảnh

Bảng dưới gom vài câu hay gặp trong bản nháp về xa quê, kèm hướng viết lại. Các câu viết lại chỉ là gợi ý minh hoạ; bạn thay bằng chi tiết của chính mình.

Câu trong bản nhápVì sao yếuHướng viết lại
Những năm ấy mình khổ lắmGọi tên kết luận, người đọc không có gì để tự cảmKể một bữa ăn cụ thể: ăn gì, ăn ở đâu, ăn với ai
Mình nhớ nhà da diếtChữ "da diết" đã mòn, ai cũng dùngKể một việc bạn làm vì nhớ nhà mà người ngoài thấy lạ
Thành phố xa lạ và lạnh lùngKhái quát cả một nơi chốn bằng một tính từKể lần đầu bạn bị hỏi đường mà không trả lời được
Mình đã cố gắng rất nhiềuTự khen, người đọc dễ thấy xa cáchKể lịch một ngày của bạn theo giờ, không bình luận
Cuối cùng mình cũng vượt quaKết thúc bằng bài học, đóng câu chuyện lại quá sớmKết bằng một hình ảnh của hiện tại, để người đọc tự so

Cột giữa quan trọng hơn cột cuối. Khi bạn hiểu vì sao một câu yếu, bạn tự tìm được cách viết lại hợp với giọng của mình, thay vì chép một công thức.

Câu hỏi gợi nhớ khi ngồi xuống viết

Nếu bạn chưa biết bắt đầu từ đâu, trả lời lần lượt các câu dưới đây vào sổ tay hoặc ghi âm bằng giọng nói rồi chép lại. Đừng viết thành bài ngay; chỉ ghi ý và chi tiết.

  1. Đêm đầu tiên ở nơi xa, bạn ngủ ở đâu, nằm cạnh ai, nghe thấy gì?
  2. Thứ đầu tiên bạn mua bằng đồng lương đầu tiên là gì, và vì sao lại là nó?
  3. Có món ăn nào ở quê bạn tìm mãi ở nơi xa không ra đúng vị không?
  4. Người lạ nào từng giúp bạn một việc nhỏ mà bạn còn nhớ đến giờ?
  5. Lần về quê đầu tiên sau khi đi, điều gì ở nhà đã thay đổi mà bạn không ngờ?
  6. Có lúc nào bạn định bỏ về hẳn không? Điều gì giữ bạn lại?
  7. Bây giờ nhìn lại, có thói quen nào của những năm ấy bạn vẫn giữ?

Khi đã có khoảng hai mươi chi tiết, bạn chọn ra năm sáu cái mạnh nhất và xếp quanh khoảnh khắc mở chuyện đã chọn. Phần còn lại cất đi, không cần dùng hết. Câu chuyện hay thường được làm từ những gì bạn bỏ ra nhiều không kém những gì bạn giữ lại.

Câu hỏi thường gặp

Chuyện xa quê của mình bình thường, không có gì đặc biệt, có đáng viết không?

Đáng viết. Chuyện đi làm xa thì nhiều người có, nhưng chi tiết của từng người thì không ai giống ai. Điều làm câu chuyện đáng đọc không phải là độ kịch tính mà là độ cụ thể: căn phòng, bữa ăn, cuộc gọi của chính bạn.

Có nên ghi tên tỉnh, tên khu công nghiệp, tên công ty nơi mình từng làm không?

Thường không cần. Tên cụ thể làm bạn và người xung quanh dễ bị nhận ra, trong khi người đọc chỉ cần hiểu bối cảnh chung. Bạn mô tả kiểu "một khu công nghiệp phía Bắc" hoặc "một thành phố lớn phía Nam" là đủ.

Viết về xa quê bằng giọng địa phương có được không?

Được, và nhiều khi làm câu chuyện sống động hơn. Nên dùng giọng địa phương nhiều nhất ở lời thoại, còn phần kể giữ giọng dễ đọc để người ở vùng khác vẫn theo được. Từ địa phương khó hiểu thì để ngữ cảnh tự giải thích.

Mình còn đang ở trọ, chưa có kết thúc đẹp, có nên chờ đến khi khá hơn mới viết?

Không cần chờ. Một câu chuyện không bắt buộc kết bằng thành công. Kết ở hiện tại, với một hình ảnh thật của đời sống bây giờ, thường đáng tin hơn một cái kết có hậu được dựng lên cho tròn.

Làm sao để không bị người nhà ở quê buồn khi đọc chuyện mình từng khổ?

Bạn có thể cho người thân đọc trước những đoạn liên quan đến họ, hoặc kể nhẹ phần chi tiết khiến họ áy náy. Câu chuyện là của bạn, nhưng cách kể có thể tử tế với người ở lại, nhất là cha mẹ đã lo lắng nhiều năm.

Một bài viết về xa quê nên dài bao nhiêu?

Không có độ dài chuẩn. Nếu gửi cho chuyên mục hay tuyển tập, đọc giới hạn chữ trong điều lệ của nơi đó. Nếu viết cho mình, viết đến khi hết chi tiết đáng giữ rồi cắt những đoạn lặp ý là vừa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138