Bạn có thể viết thật về cha mẹ từng làm mình tổn thương, kể cả khi họ còn sống. Cách để bài không thành bản cáo trạng là kể cụ thể những gì đã xảy ra với bạn và nó để lại gì, thay vì phán xét con người cha mẹ; thừa nhận những gì bạn không biết về họ; và tính trước phản ứng của gia đình.
Đây là một trong những đề tài khó nhất khi kể chuyện đời, nhất là ở Việt Nam, nơi chữ hiếu khiến nhiều người thấy kể xấu cha mẹ là có tội. Bài này không khuyên bạn nên viết hay không nên viết, mà giúp bạn viết cho đúng nếu đã quyết. Mọi ví dụ và đoạn mẫu là tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định. Phần cuối có mục về khi nào cần người giúp.
Giữa sự thật và chữ hiếu: không phải chọn một bỏ một
Nhiều người viết dừng lại ngay câu đầu vì cảm giác có lỗi. Họ được dạy rằng cha mẹ dù sai vẫn là cha mẹ, rằng "vạch áo cho người xem lưng", rằng con cái nói về lỗi của bố mẹ là bất hiếu. Cảm giác này thật và không nên gạt đi, nhưng nó dựa trên một sự đánh đồng: coi việc kể lại điều đã xảy ra là việc tấn công cha mẹ.
Thực ra hai việc này khác nhau. Kể rằng năm bảy tuổi bạn bị bỏ lại với bà ngoại suốt ba năm, và bạn đã đứng ở cổng mỗi chiều chờ xe khách, là kể đời bạn. Viết rằng mẹ là người vô tâm, chỉ biết đến mình, là phán xét mẹ. Đoạn thứ nhất người đọc cảm được nỗi đau; đoạn thứ hai người đọc thấy một lời buộc tội và bắt đầu nghi ngờ người kể.
Nhiều người viết về cha mẹ đã đi qua được cảm giác có lỗi khi nhận ra rằng viết thật không đồng nghĩa với ngừng thương. Một câu chuyện có thể vừa kể rõ cha từng đánh con, vừa kể ông từng thức suốt đêm khi con sốt. Giữ được cả hai mặt không phải là bào chữa cho cha, mà là trung thực về một con người phức tạp, và chính điều đó làm câu chuyện đứng vững.
Câu cáo trạng và câu kể chuyện khác nhau ở đâu
Dưới đây là vài cặp câu tự viết để minh hoạ. Cột trái là kiểu câu người viết hay viết trong bản nháp đầu, khi cảm xúc còn nóng. Cột phải là cách viết lại theo hướng kể chuyện.
| Câu kiểu cáo trạng | Câu kiểu kể chuyện | Điều đã thay đổi |
|---|---|---|
| Bố là kẻ vũ phu, không đáng làm cha. | Mỗi lần nghe tiếng xe bố về muộn, mình tắt đèn và giả vờ ngủ. | Bỏ nhãn dán, đưa vào một hành động cụ thể của người kể |
| Mẹ chưa bao giờ thương mình. | Mình không nhớ mẹ từng ôm mình lần nào sau năm lớp một. | Từ khẳng định tuyệt đối sang ký ức có giới hạn |
| Họ cố tình huỷ hoại tuổi thơ mình. | Đến giờ mình vẫn không biết bố mẹ có nhận ra những năm ấy nặng với mình thế nào. | Thừa nhận không biết động cơ |
| Ai đọc cũng sẽ thấy bố mẹ mình tệ ra sao. | Mình kể lại để hiểu vì sao mình sợ tiếng cửa đóng mạnh. | Đổi mục đích từ kêu gọi người đọc phán xét sang tự hiểu |
Điểm chung của cột phải: người kể ở trung tâm, hành động cụ thể thay cho tính từ, và có chỗ cho điều chưa biết. Câu kể chuyện không nhẹ hơn câu cáo trạng; nhiều khi nó còn nặng hơn, vì người đọc tự đi đến kết luận và tin kết luận đó.
Những gì bạn không biết về cha mẹ cũng là một phần câu chuyện
Tuổi trẻ của cha mẹ. Bạn biết cha mẹ từ lúc họ đã là cha mẹ. Họ là ai trước đó, đã trải qua chiến tranh, đói kém, mất mát gì, phần lớn người con chỉ biết loáng thoáng. Ghi nhận khoảng trống này trong bài, kể cả bằng một câu, giúp người đọc thấy bạn không tự cho mình là người biết hết.
Áp lực họ mang mà bạn không thấy. Một người cha uống rượu có thể đang gánh nợ mà con không hề biết. Điều đó không xoá đi việc con bị tổn thương, nhưng nếu bạn biết được về sau, nhắc đến nó làm câu chuyện đầy đủ hơn.
Cách thời đó nuôi dạy con. Có những việc ngày nay được coi là tổn thương, như đánh đòn, so sánh con với con nhà khác, thời trước là chuyện phổ biến. Nhắc bối cảnh không có nghĩa là biện hộ; bạn vẫn có quyền nói rằng nó làm bạn đau. Bối cảnh chỉ giúp người đọc hiểu cả hai phía.
Phiên bản của anh chị em. Cùng một gia đình, mỗi người con nhớ một khác. Người anh có thể nhớ một người cha nghiêm khắc nhưng công bằng, trong khi bạn nhớ một người cha đáng sợ. Câu chuyện của bạn là phiên bản của bạn, nên viết như phiên bản của bạn, không như sự thật duy nhất của cả nhà.
Anh chị em, họ hàng và người sẽ phải sống cùng hậu quả
Khi bài về cha mẹ được đăng, người chịu ảnh hưởng không chỉ có cha mẹ. Anh chị em có thể bị họ hàng hỏi han, bị trách là sao để em mình nói ra chuyện nhà. Người mẹ có thể bị hàng xóm nhìn khác. Một người dì từng che giấu chuyện trong nhà có thể thấy mình bị lôi vào. Những người này không chọn xuất hiện trong câu chuyện của bạn.
Điều này không có nghĩa bạn phải im lặng để bảo vệ mọi người. Nó có nghĩa bạn nên biết trước ai sẽ bị kéo theo và cân nhắc mức chi tiết. Nếu đăng ở nơi người quen dễ đọc, như trang cá nhân hay nhóm cùng quê, áp lực lên gia đình lớn hơn nhiều so với một tuyển tập in, một chuyên mục đăng ẩn danh.
Một cách nhiều người dùng là nói chuyện trước với một người anh chị em mình tin. Không phải để xin phép, mà để họ không bị bất ngờ và để bạn nghe họ nhớ chuyện đó ra sao. Đôi khi cuộc nói chuyện ấy thay đổi cả bản thảo, vì bạn phát hiện ra một mảnh bạn chưa từng biết. Đôi khi nó cho bạn biết người đó cần được giấu kỹ hơn trong bài.
Khi cha mẹ còn sống và có thể đọc được
Đây là tình huống người viết lo nhất. Không có cách nào đảm bảo cha mẹ không đọc, nên cần chuẩn bị trước. Trình tự gợi ý:
- Hỏi chính mình: nếu bố mẹ đọc, điều tệ nhất có thể xảy ra là gì, và bạn có chịu được không. Trả lời thật, không trả lời theo mong muốn.
- Đọc lại bài như thể cha mẹ đang ngồi cạnh. Câu nào bạn sẽ không dám đọc to trước mặt họ, kiểm tra xem câu đó là sự thật về bạn hay là phán xét về họ.
- Quyết định có báo trước hay không. Báo trước giúp tránh cú sốc bị người khác đưa cho xem; không báo thì bạn phải chấp nhận khả năng họ biết qua đường khác.
- Nếu báo, chọn lúc yên, nói ngắn bạn viết về điều gì và vì sao, không cần đưa toàn bài nếu bạn chưa sẵn sàng.
- Chuẩn bị cho phản ứng khó: giận dữ, khóc, phủ nhận, bắt gỡ bài, đổ lỗi ngược lại. Biết trước mình sẽ đáp một câu nào, giữ ranh giới nào.
- Cân nhắc đăng ẩn danh hoặc ở nơi ít người quen đọc nếu mối quan hệ còn quá mong manh.
Không ít người viết quyết định chỉ đăng sau khi cha mẹ mất, hoặc không đăng mà chỉ giữ cho mình. Đó cũng là quyết định chính đáng. Viết xong một câu chuyện mà không công bố vẫn có thể là một cách khép lại.
Đoạn mẫu: một cảnh kể về cha mà không phán xét
Đoạn dưới là đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định, không gắn với ai có thật. Chú ý cách nó chỉ dùng hành động và một chi tiết ngược chiều, không có tính từ nào đánh giá người cha.
- "Năm mình học lớp tám, bố đánh mình vì một bài kiểm tra bốn điểm. Mình nhớ cái thước gỗ và tiếng mẹ ở ngoài sân bảo thôi. Đêm đó mình nằm úp mặt, nghe bố ngồi một mình ngoài hiên đến khuya. Sáng hôm sau trên bàn có một hộp bút mới, không ai nói gì. Hai mươi năm sau mình vẫn không biết đó là lời xin lỗi hay chỉ là bố đi chợ tiện mua."
- Đoạn này không bào chữa cho việc đánh con, cũng không gọi người cha là bạo lực. Nó để người đọc tự thấy cả nỗi sợ, cả sự khó hiểu, cả khoảng trống không ai lấp được.
- Nếu bản nháp của bạn có những đoạn dài toàn tính từ về cha mẹ, thử chọn một đoạn và viết lại thành một cảnh như trên. Thường bạn sẽ thấy câu chuyện thật hơn và bớt cần chứng minh.
Khi nào cần người giúp ngay
Viết về tổn thương do cha mẹ gây ra có thể mở lại những ký ức bạn đã khoá lâu năm. Một vài dấu hiệu cho thấy nên dừng viết và tìm người hỗ trợ: bạn mất ngủ nhiều đêm liền sau mỗi buổi viết, những cơn hoảng hốt quay lại, bạn bắt đầu tránh mặt mọi người, hoặc xuất hiện ý nghĩ làm hại bản thân. Lúc đó, câu chuyện có thể đợi; sức khoẻ của bạn thì không.
Người đầu tiên nên tìm là một người thân hoặc bạn bè bạn tin, không nhất thiết là người trong gia đình đang được viết đến. Tiếp theo là chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ ở cơ sở y tế; họ không đọc bài để chấm, mà giúp bạn đi qua những gì bài viết làm khuấy lên. Bài này không thay được việc đó, và không đưa ra chẩn đoán hay cách trị liệu nào.
Nếu chuyện bạn viết là bạo lực vẫn đang diễn ra, tức là bạn hoặc người khác trong nhà vẫn đang bị làm hại, thì ưu tiên không phải là viết mà là an toàn. Nói với người tin cậy, liên hệ chính quyền địa phương nơi cư trú hoặc tổ chức hỗ trợ. Khi có nguy hiểm tức thời, gọi 113 (công an) hoặc 115 (cấp cứu).
Câu hỏi thường gặp
Viết về lỗi của cha mẹ có phải là bất hiếu không?
Mỗi người và mỗi gia đình trả lời khác nhau. Nhiều người viết thấy rằng kể thật điều đã xảy ra với mình khác với việc xúc phạm cha mẹ. Cách viết công bằng, có cả mặt tốt, không gán động cơ, giúp bài gần với việc hiểu hơn là kết tội.
Có nên kể cả những điều tốt cha mẹ đã làm không?
Nếu những điều đó có thật và có liên quan, nên kể. Không phải để cân bằng cho đẹp, mà vì con người thật hiếm khi chỉ có một mặt. Người đọc tin câu chuyện hơn khi thấy người kể không chỉ nhặt những chi tiết làm cha mẹ xấu đi.
Cha mẹ đọc xong bắt gỡ bài thì sao?
Đó là quyết định của bạn, nhưng nên nghe xem họ phản đối điều gì. Nếu họ chỉ ra một chi tiết sai hoặc một bí mật của người khác, có thể sửa riêng chỗ đó. Nếu họ phản đối việc bạn kể đời mình, bạn có quyền giữ, kèm hiểu rằng mối quan hệ có thể chịu ảnh hưởng.
Anh chị em không đồng ý với phiên bản của mình thì làm thế nào?
Bạn có thể ghi rõ trong bài rằng đây là cách bạn nhớ, và người khác trong nhà có thể nhớ khác. Câu đó không làm câu chuyện yếu đi mà làm nó trung thực hơn. Nếu họ muốn, họ có thể tự kể phiên bản của họ ở chỗ khác.
Có nên đợi cha mẹ mất rồi mới đăng không?
Có người chọn như vậy để tránh làm cha mẹ đau khi còn sống, có người lại thấy cần nói ra lúc này. Không có lựa chọn đúng chung. Nếu chưa chắc, cứ viết xong và giữ bản thảo; quyết định đăng có thể đến sau.
Viết ra có giúp mình tha thứ cho cha mẹ không?
Với một số người, viết giúp hiểu rõ hơn và nhẹ lòng hơn; với người khác thì không. Tha thứ không phải là mục tiêu bắt buộc của câu chuyện. Nếu việc viết làm bạn nặng nề thêm, nên dừng lại và nói chuyện với người tin cậy hoặc chuyên gia tâm lý.