Công bằng với người vắng mặt nghĩa là: vì người được kể không có mặt để tự giải thích, bạn có trách nhiệm không để họ bị nhìn sai hơn những gì họ đã thực sự làm. Điều đó không đòi bạn tha thứ hay bào chữa cho họ, chỉ đòi bạn kể đúng việc, tách rõ việc với lời diễn giải của mình, và thừa nhận những gì bạn không biết.
Bài này dành cho người đang viết một câu chuyện có nhân vật đã làm hại mình: một người họ hàng, một người bạn phản bội, một người từng bắt nạt mình ở trường. Bài đi qua năm kỹ thuật cụ thể, một bảng tự kiểm và vài đoạn mẫu. Mọi ví dụ và đoạn mẫu là tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định. Riêng chuyện cha mẹ và người yêu cũ có bài riêng trong cùng danh mục.
Vì sao người vắng mặt cần được đối xử công bằng
Trong một câu chuyện đời thật, người kể nắm toàn bộ quyền lực. Bạn chọn cảnh nào được kể, câu nói nào được nhắc lại, chi tiết nào bị bỏ qua. Người được kể không có cơ hội chen vào trang giấy để nói "không phải vậy" hay "lúc đó mình đang gặp chuyện gì". Sự bất đối xứng này chính là lý do người viết cần tự giữ thăng bằng.
Có người phản đối: người kia đã làm hại mình, sao mình phải công bằng với họ. Câu trả lời thực tế nhất là công bằng có lợi cho chính bạn. Người đọc rất nhạy với bài viết một chiều. Khi mọi nhân vật trừ người kể đều xấu, người đọc bắt đầu nghi, và nỗi đau thật của bạn bị nhìn thành sự cường điệu. Một câu chuyện cho thấy người làm hại cũng là một con người phức tạp lại khiến việc họ làm trở nên rõ ràng và đáng tin hơn.
Công bằng cũng không có nghĩa là cân bằng giả tạo. Bạn không cần thêm vào một đoạn khen người kia cho đủ hai mặt. Bạn chỉ cần không thêm, không đoán thay, không chọn lọc đến mức méo mó. Đó là chuẩn mà người viết tự sự giỏi thường giữ, và đó cũng là thứ khiến câu chuyện của bạn đứng vững nếu người kia đọc được.
Năm kỹ thuật giữ công bằng trên trang viết
Kiểm trí nhớ trước khi viết như một sự thật. Trí nhớ về những lúc đau thường rõ ở cảm xúc nhưng mờ ở chi tiết: ai nói câu nào, chuyện xảy ra trước hay sau, có ai khác ở đó không. Nếu có thể, đối chiếu với nhật ký cũ, tin nhắn, người cùng chứng kiến. Chỗ nào không kiểm được, viết rõ là "mình nhớ" thay vì khẳng định.
Tách sự việc với lời diễn giải. Sự việc là thứ một máy quay có thể ghi lại: người đó nói gì, làm gì, lúc nào. Diễn giải là bạn hiểu việc đó ra sao. Cả hai đều có chỗ trong bài, nhưng phải để người đọc thấy ranh giới. "Chị ấy không mời mình dự đám cưới" là sự việc; "chị ấy muốn cắt đứt với mình" là diễn giải.
Không viết nội tâm của người khác như thể bạn đọc được. Câu "anh ta hả hê khi thấy mình thất bại" đặt bạn vào đầu người khác. Hãy viết những gì bạn thấy: "anh ta cười khi nghe tin". Người đọc tự kết luận, và kết luận đó thường mạnh hơn lời bạn áp đặt.
Cho họ một chi tiết ngoài vai mình gán. Người từng bắt nạt bạn cũng là người có mẹ, có nỗi sợ, có lúc tử tế với người khác. Một chi tiết nhỏ như vậy không làm giảm việc họ đã làm, nhưng biến họ từ một hình nộm thành một con người, và câu chuyện thành đáng tin.
Kể cả phần của bạn. Nếu bạn từng đáp trả, từng có lúc sai, từng im lặng lẽ ra nên lên tiếng, hãy kể. Một người kể dám nhìn mình là người kể đáng tin.
Câu áp đặt và câu công bằng
Một số cặp câu tự viết để minh hoạ, rút từ những lỗi hay gặp trong bản nháp. Cột phải không nhẹ nhàng hơn cột trái; nó chỉ chính xác hơn.
| Câu áp đặt | Câu công bằng hơn | Kỹ thuật dùng |
|---|---|---|
| Cô ấy cố tình bỏ mình lại một mình ở bến xe. | Xe chạy, mình đứng một mình ở bến. Mình chưa bao giờ hỏi cô ấy có biết không. | Không viết thay nội tâm, thừa nhận không biết |
| Cả nhà chú ai cũng ghét mình. | Trong ba năm ở nhà chú, mình nhớ bà thím chưa từng gọi mình ngồi vào mâm. | Thay khái quát bằng chi tiết kiểm được |
| Hắn là kẻ chuyên đi lừa người. | Hắn vay của mình hai lần và không trả. Mình nghe nói hắn cũng vay của vài người khác. | Tách điều bạn biết với điều nghe kể |
| Nó bắt nạt mình suốt bốn năm cấp hai. | Lần đầu nó giật cặp mình là học kỳ một lớp sáu. Mình không nhớ lần cuối là khi nào, chỉ nhớ lên lớp chín mình đã quen đi đường vòng. | Cụ thể hoá, chấp nhận trí nhớ có khoảng mờ |
Lưu ý dòng thứ ba: nếu chuyện "lừa người khác" là cáo buộc chưa được xác minh, cân nhắc bỏ hẳn, vì nó chạm vào danh dự, uy tín của người kia và không phải trải nghiệm của bạn.
Đoạn mẫu: viết một người làm hại mình như một con người
Đoạn dưới là đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định, kể về một người bạn học đã bắt nạt người kể: "Nó cao hơn cả lớp một cái đầu và luôn ngồi bàn cuối. Mỗi lần cô giáo quay lên bảng, mình nghe tiếng ghế nó kéo sát lại sau lưng. Có lần tan học mình thấy nó đứng ở cổng trường rất lâu, không ai đón. Hôm sau nó lại giật vở của mình như mọi ngày. Đến giờ mình vẫn không biết hai chuyện đó có dính gì đến nhau không."
Đoạn văn không bỏ qua việc bắt nạt, cũng không giải thích hay bào chữa cho nó. Nhưng chi tiết đứa trẻ đứng ở cổng không ai đón mở ra một khả năng, và người kể thành thật nói mình không biết. Người đọc vừa thấy nỗi sợ của người kể, vừa thấy người bắt nạt là một đứa trẻ có hoàn cảnh riêng.
Một bản nháp không có chi tiết ấy vẫn có thể là bài hay. Nhưng nếu bạn đã biết một chi tiết như vậy mà cố tình bỏ đi để người kia xấu hơn, đó là lúc bài viết bắt đầu không công bằng.
Thử đổi ghế: đọc bài dưới con mắt người được kể
Một bài tập nhiều người viết dùng để kiểm tra độ công bằng. Làm sau khi đã có bản nháp hoàn chỉnh:
- Chọn nhân vật bạn viết khắt khe nhất trong bài.
- Viết một đoạn ngắn, chỉ cho riêng mình, kể lại một cảnh trong bài từ góc nhìn của người đó, theo những gì họ có thể đã nghĩ. Không cần đúng, chỉ cần có thể xảy ra.
- Đọc lại bài của bạn ngay sau đó. Đánh dấu những câu mà người kia, nếu đọc, có thể chỉ ra là sai sự việc chứ không chỉ là khó chịu.
- Sửa những câu sai sự việc. Giữ những câu chỉ làm họ khó chịu nếu đó là sự thật về trải nghiệm của bạn.
- Xoá đoạn viết từ góc nhìn người kia; nó là công cụ, không phải một phần câu chuyện.
Bài tập này không nhằm khiến bạn thông cảm với người làm hại mình. Nhiều người làm xong vẫn giận như cũ, và điều đó bình thường. Mục đích chỉ là nhìn ra những chỗ trong bài mà bạn đã vô tình viết thay họ.
Khi công bằng không có nghĩa là im lặng
Có người hiểu nhầm công bằng là phải nhẹ tay, phải làm mờ tất cả. Không phải vậy. Một vài điều công bằng không đòi hỏi:
- Không đòi bạn phải tha thứ, hoà giải hay liên lạc lại với người kia.
- Không đòi bạn bỏ những cảnh đau nhất, nếu chúng đúng với sự việc.
- Không đòi bạn phải hiểu được vì sao người kia làm vậy.
- Không đòi bạn phải cho người kia đọc trước, nhất là khi họ từng làm hại bạn nghiêm trọng.
- Không đòi bạn phải viết với giọng bình thản; giận dữ được phép xuất hiện trên trang, miễn là người đọc thấy rõ đó là cơn giận của bạn chứ không phải lời phán quyết về người kia.
Nếu câu chuyện có bạo lực, xâm hại hoặc nguy hiểm vẫn đang tiếp diễn, an toàn đến trước mọi kỹ thuật viết. Hãy nói với người tin cậy, chuyên gia tâm lý, cơ sở y tế; khi có nguy hiểm tức thời, gọi 113 hoặc 115. Về pháp lý, nhớ nguyên tắc chung: pháp luật bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín của mọi người, nên bài có cáo buộc nghiêm trọng mà người đọc nhận ra đối tượng thì nên hỏi luật sư trước khi đăng.
Nhờ một người đọc thử chỉ ra chỗ lệch
Người viết rất khó tự thấy mình thiên vị, vì chính cảm xúc làm nên câu chuyện cũng là thứ che mắt khi đọc lại. Một người đọc thử bên ngoài giúp được nhiều. Nên chọn người không quen nhân vật trong chuyện, đủ tin để bạn đưa bản thảo, và đủ thẳng để nói điều bạn không muốn nghe.
Khi đưa bài, đừng hỏi chung "bạn thấy thế nào". Hỏi cụ thể: đọc xong bạn nghĩ người này là người thế nào; có đoạn nào bạn thấy người kể đang đoán thay người khác không; có chỗ nào bạn muốn hỏi lại "sao biết". Những câu trả lời này chỉ thẳng vào chỗ bài đang áp đặt.
Nếu người đọc thử nói rằng họ thấy nhân vật kia không thật, giống một hình nộm, đó là tín hiệu nên thêm chi tiết cụ thể hơn là bớt đi cảm xúc. Nếu họ nói đọc xong muốn đi tìm người kia để mắng, đó là tín hiệu bài đang kêu gọi phán xét nhiều hơn kể chuyện. Nhớ dặn người đọc thử giữ kín bản thảo, vì trong đó có chuyện của người khác.
Khi bạn không còn nhớ đủ để công bằng
Đôi khi người viết nhận ra mình chỉ nhớ cảm giác, không nhớ sự việc. Chuyện xảy ra lúc bạn năm tuổi, hay trong một giai đoạn bạn quá đau đến mức trí nhớ chỉ còn từng mảnh. Không có gì sai khi viết từ những mảnh ấy. Điều quan trọng là để người đọc thấy chúng là mảnh.
Có thể viết thẳng về chính sự không chắc: "Mình không nhớ bác nói gì, chỉ nhớ cả nhà im lặng và mình bị đưa ra ngoài sân." Câu như vậy không làm yếu câu chuyện. Nó trung thực về cách trí nhớ làm việc, và người đọc từng trải qua chuyện tương tự sẽ nhận ra ngay.
Điều nên tránh là lấp chỗ trống bằng những gì nghe người khác kể lại rồi viết như thể mình nhớ. Nếu dùng lời kể của người khác, ghi rõ nguồn: "Mẹ kể lại rằng…". Như vậy bạn công bằng với cả người vắng mặt lẫn người đã kể cho bạn nghe.
Câu hỏi thường gặp
Người kia đã làm hại mình, sao mình phải công bằng với họ?
Công bằng ở đây là kể đúng việc, không thêm, không đoán thay, chứ không phải bênh vực họ. Nó giúp bài của bạn đáng tin hơn với người đọc, và giảm rủi ro bị phản bác hay gặp rắc rối pháp lý nếu người kia đọc được.
Có cần hỏi người kia để nghe phiên bản của họ không?
Không bắt buộc, và với người từng làm hại bạn nghiêm trọng thì thường không nên. Nếu quan hệ đủ an toàn và bạn tò mò, nghe phiên bản của họ có thể bổ sung chi tiết. Nhưng quyết định kể gì vẫn là của bạn.
Làm sao biết mình đang viết một chiều?
Một vài dấu hiệu: mọi nhân vật trừ bạn đều xấu, bạn không kể lỗi nào của mình, có nhiều câu đoán nội tâm người khác, và bạn bỏ qua những chi tiết bạn biết là có thật nhưng làm người kia bớt xấu. Bài tập đổi ghế trong bài giúp nhìn ra điều này.
Viết nội tâm của người khác có bao giờ được không?
Được, khi bạn để rõ đó là phỏng đoán: "có lẽ", "mình đoán", "về sau mình nghĩ". Cũng có thể dùng điều người đó từng nói hoặc viết ra. Điều nên tránh là khẳng định suy nghĩ của họ như một sự thật.
Thêm chi tiết tốt về người làm hại mình có phải là bào chữa cho họ không?
Không, nếu chi tiết đó có thật và bạn không dùng nó để giảm nhẹ việc họ làm. Một con người có nhiều mặt; việc họ có lúc tử tế không xoá đi lúc họ gây hại. Kể cả hai giúp người đọc tin cả hai.
Trí nhớ của mình khác hẳn trí nhớ của người thân, nên tin ai?
Không cần chọn. Bạn kể phiên bản của bạn và có thể ghi rằng người khác nhớ khác. Với những chi tiết có thể kiểm, như ngày tháng, nơi chốn, nên đối chiếu giấy tờ, ảnh cũ trước khi viết như một sự thật.