Bạn kể được trải nghiệm của mình, kể cả khi nó dính tới người khác; điều cần cân nhắc là những bí mật thuộc về họ: bệnh tật, quá khứ, tiền bạc, chuyện tình cảm, những điều họ chưa muốn ai biết. Biết một chuyện không có nghĩa là có quyền kể chuyện đó.
Bài này nêu nguyên tắc chung về đời tư, bí mật cá nhân và bí mật gia đình trong chuyện kể, các loại thông tin nhạy cảm nhất, trường hợp đặc biệt khi bạn biết chuyện vì nghề, và cách tách phần của mình khỏi phần của người khác. Khi có khả năng tranh chấp, hãy hỏi luật sư trước khi đăng.
Đời tư, bí mật cá nhân và bí mật gia đình
Pháp luật dân sự Việt Nam ghi nhận quyền về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân và bí mật gia đình là bất khả xâm phạm và được pháp luật bảo vệ. Nguyên tắc chung là việc thu thập, lưu giữ, sử dụng, công khai thông tin về đời sống riêng tư của một người cần được người đó đồng ý, còn bí mật gia đình cần sự đồng ý của các thành viên gia đình, trừ những trường hợp luật quy định khác. Ngoài ra còn có các quy định riêng về bảo vệ dữ liệu cá nhân, trong đó thông tin sức khoẻ, đời sống tình dục và một số loại khác được xếp vào nhóm nhạy cảm cần bảo vệ chặt hơn.
Bài này không đi vào điều khoản cụ thể; quy định có thể thay đổi và áp dụng tuỳ hoàn cảnh. Điều người viết chuyện đời cần nắm là tinh thần: thông tin riêng của một người thuộc về người đó, và việc nó đúng sự thật không tự động cho phép người khác công khai.
Đây là chỗ khác với chuyện danh dự. Ở chuyện danh dự, câu hỏi thường là bạn kể có đúng, có công bằng không. Ở chuyện đời tư, kể đúng hoàn toàn vẫn có thể là vấn đề, vì vấn đề nằm ở việc công khai, không nằm ở độ chính xác.
Bí mật gia đình còn phức tạp hơn, vì bạn cũng là thành viên của gia đình đó. Chuyện cha từng có con riêng, chuyện mẹ từng vỡ nợ, chuyện ông bà từng ly hôn là một phần đời bạn, nhưng cũng là phần đời của nhiều người khác cùng huyết thống. Quyền kể của bạn tồn tại song song với quyền giữ kín của họ.
Những loại thông tin nhạy cảm nhất
Không phải thông tin riêng nào cũng nặng như nhau. Bảng dưới liệt kê các nhóm thông tin mà khi lộ ra thường gây hậu quả lớn nhất cho người liên quan.
| Nhóm thông tin | Ví dụ | Vì sao nặng |
|---|---|---|
| Sức khoẻ thể chất và tinh thần | Bệnh truyền nhiễm, bệnh hiếm, rối loạn tâm thần, từng điều trị nghiện | Dễ bị kỳ thị, ảnh hưởng việc làm, hôn nhân |
| Đời sống tình cảm, tình dục, xu hướng tính dục | Quan hệ ngoài hôn nhân, xu hướng tính dục chưa công khai | Có thể làm đổ vỡ gia đình, gây nguy hiểm cho người bị lộ |
| Quá khứ pháp lý | Từng bị xử lý, từng có án | Người đã chấp hành xong có quyền làm lại; công khai kéo họ về quá khứ |
| Tài chính | Nợ nần, phá sản, thu nhập, tài sản thừa kế | Ảnh hưởng uy tín, quan hệ làm ăn, có thể bị lợi dụng |
| Nguồn gốc gia đình | Con nuôi, con riêng, cha mẹ ruột khác | Có người chưa từng biết sự thật về chính mình |
| Thông tin về trẻ em | Chuyện học hành, bệnh tật, hành vi của trẻ | Trẻ không tự bảo vệ được, hậu quả theo trẻ lâu dài |
Nếu câu chuyện của bạn chạm tới một trong các nhóm này về một người khác, đó là chỗ cần dừng lại lâu nhất. Ẩn danh kỹ giúp nhiều, nhưng với người quen, một chi tiết thuộc nhóm này đủ khiến họ đoán ra và nhớ mãi.
Lưu ý nhóm "nguồn gốc gia đình": có trường hợp chính người trong chuyện chưa biết bí mật về mình. Một bài viết có thể là cách họ biết, theo cách tệ nhất có thể.
Phần của mình và phần của họ
Hậu quả trong đời bạn là của bạn. Nếu bệnh của mẹ làm bạn phải bỏ học về chăm, những năm tháng đó là chuyện của bạn. Bạn kể được về việc chăm sóc, mệt mỏi, những đêm trực, mà không cần nêu tên bệnh hay chi tiết bệnh án.
Cảm xúc của bạn khi biết bí mật là của bạn. Ngày bạn phát hiện mình là con nuôi, cú sốc là của bạn. Bí mật về cha mẹ ruột, lý do họ để bạn lại, là phần cần cân nhắc kỹ vì liên quan tới những người khác chưa lên tiếng.
Chi tiết y khoa, tài chính, pháp lý của người khác thường là của họ. Tên bệnh, số tiền nợ, tội danh từng bị xử, là những thứ bạn biết nhưng không sở hữu. Nếu câu chuyện cần, hãy nói ở mức chung: "một bệnh kéo dài", "một khoản nợ lớn", "một chuyện cũ với pháp luật".
Chuyện người khác kể riêng cho bạn là của họ. Điều bạn thân tâm sự trong một đêm khó khăn được nói ra trong lòng tin. Kể lại, dù đổi tên, là phá vỡ lòng tin đó.
Khi không tách được, cân nhắc thời điểm. Có chuyện mà phần của bạn và phần của họ đan chặt. Lúc đó, chờ có sự đồng ý, chờ thời gian, hoặc viết chỉ cho riêng mình là những lựa chọn đáng cân nhắc hơn việc đăng ngay.
Kể phần của mình mà giữ phần của họ: một đoạn mẫu
Cách làm cụ thể là thay chi tiết của người khác bằng trải nghiệm của bạn đối với chi tiết đó. Đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định:
Bản đầu: "Năm mình mười lăm tuổi, bố bị phát hiện nhiễm một bệnh truyền nhiễm do hồi trẻ sống buông thả, cả họ biết, mẹ khóc suốt mấy tháng."
Bản sửa: "Năm mình mười lăm tuổi, nhà có một chuyện mà người lớn chỉ nói với nhau bằng giọng rất nhỏ. Mình đoán được phần nào qua những lần mẹ ra hiên ngồi một mình tới khuya, qua cái cách họ hàng bỗng ít ghé chơi. Mình học cách không hỏi, và cái thói quen không hỏi ấy theo mình tới tận bây giờ."
Bản sửa không nêu bệnh, không nêu nguyên nhân, không phán xét người cha, nhưng câu chuyện của người kể còn rõ hơn: một đứa trẻ lớn lên trong im lặng của gia đình. Đó mới là chuyện đời của người viết. Chi tiết y khoa và quá khứ của người cha là chuyện đời của người cha.
Kỹ thuật này dùng được cho hầu hết các loại bí mật: nợ nần thành "những lần có người lạ tới nhà hỏi bố", quan hệ ngoài hôn nhân thành "những cuộc điện thoại bố nghe ở ngoài sân", bệnh tâm thần thành "những tháng mẹ như ở một nơi rất xa dù vẫn ngồi trong nhà". Người đọc hiểu đủ, người trong chuyện được giữ phần riêng.
Khi bạn biết chuyện vì nghề nghiệp
Một nhóm người viết cần cẩn thận gấp đôi: những người biết chuyện của người khác do công việc. Nhân viên y tế biết bệnh của người bệnh, giáo viên biết hoàn cảnh gia đình học sinh, người làm ngân hàng biết tình hình tài chính của khách, người làm luật biết hồ sơ của thân chủ, nhân viên nhân sự biết lý do nghỉ việc của đồng nghiệp.
Nhiều nghề có nghĩa vụ giữ bí mật thông tin biết được trong khi hành nghề, theo luật chuyên ngành, quy tắc đạo đức nghề nghiệp hoặc hợp đồng lao động. Nghĩa vụ này thường không chấm dứt khi bạn nghỉ việc. Kể một ca bệnh "để mọi người rút kinh nghiệm" hay kể về một học sinh "để thấy nghề giáo vất vả" có thể vi phạm nghĩa vụ đó, dù bạn đã đổi tên.
Bạn vẫn kể được về nghề của mình: áp lực, cảm xúc, những lựa chọn khó, những điều bạn học được. Nhưng nên kể ở mức khái quát, gộp nhiều trường hợp, bỏ hết chi tiết giúp nhận ra người bệnh, học sinh, khách hàng. Những ca quá đặc biệt, từng được nhiều người biết, nên để yên.
Nếu nghề của bạn có quy định giữ bí mật rõ ràng, đọc lại quy định đó trước khi viết; nếu chưa chắc phần nào kể được, hỏi bộ phận pháp chế nơi làm việc hoặc luật sư. Chuyện nghề viết sai cách có thể ảnh hưởng tới chính chứng chỉ hành nghề của bạn.
Kiểm bản thảo về đời tư trước khi đăng
Sau vòng kiểm ẩn danh thông thường, bạn chạy thêm một vòng riêng cho đời tư người khác:
- Gạch dưới mọi thông tin về người khác thuộc sáu nhóm nhạy cảm ở bảng trên.
- Với mỗi chỗ gạch, ghi bạn biết thông tin đó bằng cách nào: tự chứng kiến, được kể riêng, nghe người khác kể, biết qua công việc.
- Bỏ ngay những thông tin bạn nghe người khác kể lại và những thông tin biết qua công việc.
- Với thông tin được kể riêng, hỏi ý người đã kể, hoặc bỏ.
- Với thông tin tự chứng kiến, thay chi tiết của họ bằng trải nghiệm của bạn như đoạn mẫu ở trên.
- Kiểm lại xem bài có chi tiết nào khiến một người trong chuyện biết lần đầu một bí mật về chính mình không.
- Nếu sau khi sửa câu chuyện vẫn phụ thuộc vào một bí mật của người khác, và có khả năng tranh chấp, hỏi luật sư trước khi đăng.
Vòng kiểm này thường làm bài ngắn đi ở chỗ kể về người khác và dài ra ở chỗ kể về bạn. Đó là dấu hiệu tốt: câu chuyện đang trở về đúng chủ nhân của nó.
Nếu bạn gửi bài cho một chuyên mục hay tuyển tập, nói với người biên tập những chỗ đã lược đi vì lý do đời tư. Người biên tập giỏi đôi khi hỏi thêm chi tiết để bài "cụ thể hơn"; biết trước lý do, họ sẽ giúp bạn giữ nguyên chỗ đã che thay vì vô tình mở lại. Giữ bản ghi chép về các quyết định này cùng bản gốc, ở nơi chỉ mình bạn mở được.
Câu hỏi thường gặp
Bí mật gia đình mà mình cũng là thành viên thì mình có quyền kể không?
Bạn có quyền kể trải nghiệm của mình, nhưng bí mật gia đình cũng thuộc về các thành viên khác. Nguyên tắc chung là công khai bí mật gia đình cần sự đồng ý của các thành viên. Cách an toàn là kể phần trải nghiệm của bạn và giữ chi tiết bí mật ở mức chung; khi có tranh chấp, hỏi luật sư.
Chuyện cả xóm đều biết thì còn là bí mật đời tư không?
Việc nhiều người biết không làm thông tin hết riêng tư. Lời đồn trong xóm khác với việc viết ra và đăng cho người lạ đọc, vì bài viết lan xa hơn và tồn tại lâu hơn. Bạn vẫn nên cân nhắc như với bí mật.
Người trong chuyện đã mất thì đời tư của họ còn được bảo vệ không?
Người thân của người đã mất vẫn có thể bị ảnh hưởng và có quyền lên tiếng. Những thông tin như bệnh tật, quá khứ của người đã khuất vẫn nên được giữ ở mức chung, nhất là khi con cháu họ còn sống quanh bạn.
Kể bệnh tâm thần của người thân để mọi người hiểu hơn về bệnh có được không?
Mục đích tốt nhưng người bệnh thường là người chịu kỳ thị nặng nhất nếu bị nhận ra. Kể trải nghiệm của bạn khi chăm người thân, không nêu chẩn đoán cụ thể, giúp lan toả sự hiểu biết mà không đặt người thân vào thế khó. Nếu được, hỏi ý họ trước.
Mình là giáo viên, kể chuyện học sinh khó khăn để kêu gọi giúp đỡ có sao không?
Kêu gọi giúp đỡ học sinh nên đi qua nhà trường và gia đình em, không qua bài kể chuyện cá nhân. Thông tin hoàn cảnh của trẻ là thông tin nhạy cảm; công khai có thể khiến em bị bạn bè đối xử khác. Kể về nghề thì nên khái quát, gộp nhiều trường hợp.
Nếu người trong chuyện đồng ý bằng lời thì đủ chưa?
Đồng ý bằng lời tốt hơn không hỏi, nhưng khó chứng minh khi họ đổi ý. Với bí mật nặng, nên có tin nhắn hoặc văn bản ghi rõ họ đồng ý cho kể điều gì, ở đâu. Họ cũng có thể rút lại sự đồng ý, nên chuẩn bị cho khả năng phải sửa hoặc gỡ.