ThanPhan.comThân Phận
Giữ ẩn danh và an toàn khi kể

Chọn bút danh để kể chuyện đời mình: không trùng, không dẫn ngược về bạn

Cách đặt bút danh khi kể chuyện đời thật: tránh tên dẫn ngược về bạn, kiểm trùng, giữ một hay nhiều bút danh, và khi nào bút danh không còn đủ che.

Hands of a middle-aged man resting on a closed old notebook beside a cup of iced tea at a roadside cafe in Can Tho, early morning, soft blur, no faces

Một bút danh tốt cho chuyện đời thật là cái tên không ai lần ngược về bạn được: không chứa tên thật, biệt danh, năm sinh, quê quán hay tên người thân, và chưa từng gắn với tài khoản nào mang danh tính thật của bạn. Đẹp và dễ nhớ là chuyện sau.

Bài này đi qua những cách đặt bút danh hay làm lộ người viết, cách kiểm trùng, việc dùng một hay nhiều bút danh, và những giới hạn mà bút danh không che nổi.

Bút danh cho chuyện đời khác bút danh văn chương

Người viết văn chọn bút danh vì nhiều lý do: tên thật khó nhớ, muốn một cái tên có chất thơ, muốn tách nghề viết khỏi nghề chính. Với họ, bút danh càng gắn bó lâu dài, càng nhiều người biết thì càng tốt. Rất nhiều tác giả còn công khai bút danh đó là ai.

Người kể chuyện đời thật cần điều ngược lại. Bút danh ở đây là một lớp bảo vệ: nó phải ngăn người quen biết rằng chính bạn đang kể chuyện ly hôn, chuyện nợ nần, chuyện mất con. Vì vậy những tiêu chí quen thuộc như "ý nghĩa", "gắn với kỷ niệm", "gợi về quê hương" lại thường là tiêu chí làm lộ bạn.

Điều này không có nghĩa bút danh phải vô hồn. Bạn vẫn có thể chọn một cái tên đẹp, chỉ là vẻ đẹp đó không được đến từ những thứ người quen biết về bạn. Một chữ bạn thích vì âm thanh của nó an toàn hơn nhiều so với tên con sông chảy qua làng bạn.

Một khác biệt nữa: bút danh văn chương thường dùng suốt đời. Bút danh kể chuyện đời có thể chỉ dùng cho một loạt bài, một giai đoạn, và bỏ đi khi không cần. Bạn không cần ràng buộc mình với nó lâu hơn mức cần thiết.

Năm kiểu bút danh hay dẫn ngược về người viết

Biến thể của tên thật. Đảo chữ, viết không dấu, ghép tên đệm với tên con, thêm một chữ phía trước. Người quen nhìn là đoán. Tên thật "Lan Anh" thành "Anh Lan" hay "Lananh" gần như là ký tên.

Biệt danh ở nhà hoặc thời đi học. Biệt danh chỉ người thân và bạn cũ biết, nên trông có vẻ an toàn. Thực tế, chính những người đó là đối tượng bạn muốn giấu nhất.

Tên chứa năm sinh hoặc con số riêng. Năm sinh, ngày cưới, biển số xe, số nhà. Kèm thêm vài chi tiết trong bài là đủ để người quen đối chiếu.

Tên gắn với quê hoặc nơi làm việc. Tên sông, tên núi, tên đặc sản quê, tên công ty viết tắt. Chúng thu hẹp phạm vi tìm kiếm xuống một vùng hoặc một nhóm người rất nhỏ.

Tên đã từng dùng ở nơi khác. Tên tài khoản trò chuyện thời sinh viên, tên trong một nhóm sở thích, tên dùng để mua bán trên mạng. Ai đó tìm kiếm cái tên này sẽ thấy những dấu vết cũ dẫn thẳng tới bạn. Đây là kiểu lộ phổ biến và khó nhận ra nhất, vì chính bạn đã quên mình từng dùng tên đó.

Đặt bút danh từng bước

Quy trình dưới đây mất khoảng nửa giờ, đổi lại bạn có một cái tên dùng được lâu mà không phải lo.

  1. Viết ra mười cái tên bạn thấy thích, không cần lý do. Lấy từ âm thanh, từ một màu sắc, một mùa, một đồ vật bình thường.
  2. Gạch những tên có chung chữ cái đầu hoặc âm chính với tên thật, tên người thân, tên quê của bạn.
  3. Gạch những tên bạn từng dùng ở bất cứ đâu, kể cả tên đăng nhập diễn đàn, ứng dụng nhắn tin hay trang mua bán từ nhiều năm trước.
  4. Tìm kiếm từng tên còn lại trên công cụ tìm kiếm và trên vài mạng xã hội phổ biến. Bỏ tên đang là bút danh, tên tài khoản của một người khác có hoạt động.
  5. Đọc to những tên còn lại. Chọn tên dễ đọc, không gây hiểu nhầm, không mang nghĩa xấu ở vùng miền khác.
  6. Ghi bút danh đã chọn vào nơi riêng tư cùng lý do chọn, để sau này không lẫn với bút danh khác.
  7. Chỉ dùng bút danh này cho việc kể chuyện; không dùng làm tên tài khoản mua sắm, tên nhóm trò chuyện, tên đăng ký dịch vụ.

Bước tìm kiếm quan trọng hơn bạn nghĩ. Trùng với một tác giả đang hoạt động có thể khiến bài của bạn bị nhầm là của họ, và ngược lại; trùng với một người từng có chuyện tai tiếng thì người đọc mang định kiến vào bài bạn ngay từ tên.

Một bút danh hay nhiều bút danh

Khi bạn định kể nhiều chuyện ở nhiều nơi, câu hỏi tiếp theo là dùng chung một bút danh hay tách ra. Không có đáp án đúng cho mọi người; bảng dưới so sánh để bạn tự cân.

Cách làmLợiRủi roHợp với
Một bút danh cho mọi chuyệnNgười đọc theo dõi được, dễ quản lýCác bài ghép lại thành bức tranh đầy đủ về đời bạnNgười kể nhiều chuyện ít nhạy cảm
Mỗi chủ đề một bút danhChuyện hôn nhân không bị nối với chuyện công việcDễ nhầm lẫn, lỡ đăng sai tênNgười có vài mảng đời rất khác nhau
Mỗi bài một bút danhKhó ghép bài nhấtKhông xây được người đọc quen, tốn côngChuyện cực kỳ nhạy cảm, kể một lần
Không bút danh, ghi "giấu tên"Đơn giản, không phải quản lýPhụ thuộc hoàn toàn vào nơi đăng giữ kínBài gửi một lần cho chuyên mục đáng tin

Một cách dung hoà nhiều người dùng: một bút danh chính cho các chuyện nhẹ, và "giấu tên" hoặc bút danh dùng một lần cho chuyện nặng nhất. Như vậy câu chuyện khó nói nhất không bị nối vào toàn bộ phần đời bạn đã kể.

Những thứ bút danh không che được

Bút danh chỉ che cái tên. Nó không che chi tiết trong bài, không che giọng văn, không che việc bạn tự chia sẻ bài từ tài khoản thật. Rất nhiều người có bút danh rất kỹ mà vẫn bị nhận ra, vì bài viết của họ kể rõ quê, nghề và cả tên con chó trong nhà.

Bút danh cũng không che bạn với nơi đăng. Khi gửi bài cho một chuyên mục, tuyển tập hay cuộc thi viết, bên nhận thường biết thông tin liên lạc của bạn; có nơi còn yêu cầu tên thật, giấy tờ để làm hợp đồng hoặc trả nhuận bút. Trước khi gửi, bạn nên đọc kỹ điều lệ xem nơi đó giữ thông tin của tác giả thế nào, ai trong ban biên tập được biết, và có cam kết không công bố không.

Về mặt pháp lý, bút danh không phải tấm khiên. Nếu một bài viết bị cho là xúc phạm danh dự hay xâm phạm đời tư của người khác, việc ký bút danh không làm thay đổi trách nhiệm của người viết; cơ quan có thẩm quyền có cách xác định tác giả khi cần. Bút danh bảo vệ bạn khỏi sự tò mò của người quen, không bảo vệ bạn khỏi hậu quả của nội dung sai sự thật. Khi câu chuyện có thể dẫn tới tranh chấp, hãy hỏi luật sư trước khi đăng.

Cuối cùng, bút danh không che được chính bạn khi bạn muốn nói ra. Nhiều người viết dưới bút danh một thời gian rồi một hôm kể với bạn bè rằng mình là tác giả. Quyết định đó hoàn toàn của bạn, nhưng nên nghĩ trước: nói với một người là có khả năng nhiều người khác biết.

Giữ bút danh sạch sẽ lâu dài

Bút danh bị lộ thường không lộ ngay, mà rò dần qua nhiều tháng. Vài thói quen dưới đây giúp nó sạch lâu hơn:

  • Dùng hộp thư riêng cho bút danh, không chuyển tiếp thư về hộp thư thật, không lưu chung danh bạ.
  • Không trả lời bình luận bằng tài khoản thật, kể cả khi muốn cảm ơn người đọc.
  • Không viết trên bút danh những gì bạn đã kể với người quen bằng tên thật, kể cả câu chuyện nhỏ ở bữa cơm.
  • Khi có người nhắn tin hỏi "có phải bạn là…", không xác nhận, không phủ nhận gay gắt; im lặng hoặc trả lời chung chung là đủ.
  • Định kỳ tìm kiếm bút danh của mình để xem có ai ghép nó với tên thật ở đâu không.
  • Không đăng ảnh tự chụp, giọng nói, chữ viết tay dưới bút danh.
  • Nếu bút danh đã bị nối với tên thật ở nơi nào đó, cân nhắc ngừng dùng và chuyển sang bút danh mới thay vì cố gỡ từng dấu vết.

Không cần thực hiện tất cả một cách căng thẳng. Mức cẩn thận tương ứng với mức nhạy cảm của câu chuyện: kể chuyện thời đi học thì nhẹ nhàng, kể chuyện bạo lực gia đình thì nên làm đủ.

Khi bút danh lộ: xử lý thế nào

Dù cẩn thận đến đâu, khả năng bút danh bị lộ vẫn có. Điều đầu tiên là đừng hoảng và đừng phản ứng công khai ngay. Một lời phủ nhận vội trên mạng xã hội đôi khi lại là xác nhận rõ nhất với người đang đoán.

Bước tiếp theo là đánh giá mức độ: ai biết, họ biết chắc hay chỉ đoán, họ có thể làm gì với thông tin đó. Nếu chỉ một người bạn đoán ra và là người tử tế, một cuộc nói chuyện riêng có khi giải quyết được. Nếu người trong chuyện đọc được và giận dữ, bạn cần chuẩn bị cho cuộc nói chuyện đó, bài riêng trong chuyên mục nói kỹ hơn.

Nếu bút danh bị lộ kéo theo nguy cơ cho an toàn của bạn, ví dụ người từng gây hại cho bạn biết bạn đang kể lại, ưu tiên là an toàn chứ không phải bài viết. Báo cho người thân tin cậy, xin gỡ bài, và khi có nguy hiểm tức thời thì gọi 113. Bài viết có thể viết lại sau; an toàn của bạn thì không đợi được.

Về lâu dài, bạn có thể quyết định tiếp tục bằng bút danh cũ (và chấp nhận một số người biết), chuyển sang bút danh mới, hoặc tạm dừng. Cả ba đều là lựa chọn bình thường. Viết là để giúp mình, không phải để giữ một cái tên bằng mọi giá.

Câu hỏi thường gặp

Bút danh có cần đăng ký ở đâu không?

Với việc kể chuyện đời và gửi bài cho chuyên mục, bạn không cần đăng ký bút danh ở đâu cả. Khi ký hợp đồng xuất bản, bên nhận có thể ghi cả tên thật và bút danh để xác định người có quyền với tác phẩm; nội dung cụ thể nên đọc kỹ hoặc hỏi người có chuyên môn.

Có nên dùng bút danh nghe như tên nam khi mình là nữ, hay ngược lại?

Có thể giúp che danh tính, nhưng nếu câu chuyện kể ở ngôi thứ nhất về những trải nghiệm gắn với giới, người đọc sẽ thấy lệch và mất tin tưởng. Nên chọn bút danh trung tính về giới thay vì bút danh ngược giới.

Dùng bút danh có làm người đọc kém tin câu chuyện không?

Ít khi. Người đọc chuyện đời thật quen với việc người kể giấu tên, nhất là chuyện nhạy cảm. Điều làm họ mất tin là chi tiết vô lý hoặc giọng văn kể lể quá đà, không phải cái tên dưới bài.

Bút danh trùng với một người khác thì có sao không?

Trùng với người bình thường ít ai để ý thì rủi ro thấp, nhưng trùng với một tác giả đang viết hoặc một tài khoản đông người theo dõi thì dễ gây nhầm lẫn hai chiều. Tốt nhất là tìm kiếm trước và chọn tên chưa ai dùng nổi bật.

Có thể đổi bút danh giữa chừng một loạt bài không?

Có thể, nhưng người đọc sẽ không biết đó là cùng một người trừ khi bạn nói. Nếu đổi vì lo bị lộ, đừng ghi chú "trước đây là bút danh X", vì như vậy chính bạn nối hai cái tên lại với nhau.

Bút danh có bảo vệ khi người khác cho rằng bài viết xúc phạm họ không?

Không. Bút danh chỉ che danh tính trước người đọc, không thay đổi trách nhiệm của người viết với nội dung. Nếu chuyện có khả năng dẫn tới tranh chấp, bạn nên hỏi luật sư trước khi đăng và cân nhắc lại cách kể.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138