Đọc to bản thảo là đọc thành tiếng từng câu, với tốc độ nói bình thường, để tai bắt những lỗi mà mắt bỏ qua: câu quá dài phải ngắt hơi giữa chừng, lời thoại không ai nói ngoài đời, đoạn nghe như đang đọc diễn văn chứ không phải đang kể chuyện. Với chuyện đời thật, đọc to còn cho bạn biết chỗ nào giọng mình là thật và chỗ nào mình đang cố viết cho “ra văn”.
Bài này đi qua cách đọc to một bản thảo chuyện đời mình: đọc ở đâu cho đủ riêng tư, có nên ghi âm, cần nghe những gì, đọc lời thoại thế nào, và nên làm gì khi đọc tới đoạn đau mà giọng nghẹn lại. Bạn không cần giọng hay, cũng không cần đọc diễn cảm. Đọc như kể cho một người bạn nghe là đủ.
Vì sao tai bắt được lỗi mà mắt bỏ qua
Khi đọc thầm, mắt nhảy cóc: nó lướt qua từ quen, đoán trước cuối câu, tự sửa lỗi thiếu chữ. Khi đọc thành tiếng, bạn buộc phải phát âm từng chữ theo đúng thứ tự trên trang, nên mọi chỗ vấp đều lộ ra. Một câu phải đọc lại lần thứ hai mới hiểu, một chỗ bạn tự dưng đổi chữ khi đọc vì chữ trên trang nghe sai, đó là những dấu hiệu rất rõ.
Tai cũng nhạy với nhịp. Ba câu liền nhau cùng một độ dài, cùng mở bằng “mình”, đọc thầm không thấy gì, đọc to nghe đều đều như ru ngủ. Một đoạn căng thẳng mà câu dài lê thê, đọc to thì hơi thở của bạn tự kể ra rằng đoạn đó đang chậm sai chỗ. Người nghe kể chuyện cảm được nhịp trước khi hiểu nghĩa, người đọc cũng vậy dù họ đọc thầm.
Với chuyện đời thật còn một lý do nữa: giọng. Hầu hết người viết chuyện đời mình kể ngoài đời rất hay, nhưng khi ngồi viết lại chuyển sang một giọng cứng hơn, nhiều chữ Hán Việt hơn, giống bài văn ở trường. Đọc to giúp bạn nghe ra hai giọng đó khác nhau thế nào, và thường thì giọng nói hằng ngày mới là giọng hợp để kể chuyện của chính mình.
Đọc ở đâu, khi nào cho đủ riêng tư
Chuyện đời thật thường có những đoạn bạn chưa muốn ai trong nhà nghe thấy. Chọn chỗ và giờ đọc sao cho bạn thoải mái đọc đúng giọng, không phải thì thầm:
- Một phòng đóng cửa lúc nhà vắng, hoặc giờ mọi người đã đi làm, đi học.
- Trong xe đang đỗ, nơi nhiều người viết dùng làm góc riêng duy nhất trong ngày.
- Một góc công viên vắng buổi sớm, nếu chuyện không quá riêng và bạn không ngại người đi ngang.
- Tránh đọc ở quán cà phê đông hay nơi làm việc: bạn sẽ hạ giọng, đọc nhanh cho xong và bỏ lỡ phần lớn lợi ích.
- Chọn lúc không vội. Một bản thảo mười trang đọc to mất chừng ba mươi đến bốn mươi phút, chưa kể thời gian dừng lại đánh dấu.
- Nếu bản thảo dài, chia làm nhiều buổi theo từng phần, mỗi buổi đọc trọn một phần để nghe được nhịp của cả phần đó.
Nếu sống chung không có chỗ nào riêng, đọc khẽ vẫn tốt hơn đọc thầm, miễn là môi và lưỡi phải thật sự phát âm từng chữ. Chỉ mấp máy môi đã đủ làm mắt chậm lại và bắt được câu vấp.
Nghe thấy gì thì sửa gì
Trong lúc đọc, cầm bút đánh dấu ngay chỗ vấp, không dừng để sửa. Sau buổi đọc, quay lại từng dấu và đối chiếu với bảng dưới để biết đó là loại lỗi nào.
| Điều bạn nghe thấy khi đọc | Thường là do | Hướng sửa |
|---|---|---|
| Phải lấy hơi giữa câu mới đọc tiếp được | Câu quá dài, nhiều vế | Tách ở chỗ bạn lấy hơi; mỗi câu một ý |
| Đọc vấp, phải đọc lại mới hiểu | Trật tự từ lạ, chủ ngữ ở quá xa động từ | Đổi trật tự cho giống cách bạn nói |
| Tự dưng đọc chệch thành một chữ khác | Chữ trên trang sai hoặc không tự nhiên | Thường chữ bạn buột miệng mới đúng; thay vào |
| Nghe đều đều buồn ngủ | Nhiều câu cùng độ dài, cùng cách mở | Xen câu rất ngắn; đổi chữ mở đầu câu |
| Thấy ngượng khi đọc một câu | Câu sến, câu văn mẫu, câu tự khen | Thay bằng việc đã xảy ra, bỏ lời bình |
| Nghe như đọc báo cáo | Nhiều danh từ trừu tượng, ít động từ | Đưa người và hành động lên làm chủ ngữ |
Dấu hiệu “thấy ngượng” đáng tin hơn bạn nghĩ. Một câu mà chính bạn ngại đọc thành tiếng gần như chắc chắn người đọc cũng sẽ khựng lại ở đó, dù họ không biết vì sao. Đừng bỏ qua nó chỉ vì câu đó nghe “hay”.
Ghi âm rồi nghe lại
Đọc to giúp bạn bắt lỗi khi đang nói; nghe lại bản ghi âm giúp bạn bắt lỗi ở vị trí người nghe. Hai trải nghiệm khác nhau: lúc đọc, bạn vẫn còn là người viết, biết câu sắp tới là gì. Lúc nghe lại sau vài giờ hoặc hôm sau, bạn gần với người đọc hơn, và những đoạn lê thê lộ ra rất rõ vì bạn thấy mình sốt ruột muốn tua nhanh.
Cách làm đơn giản: dùng chức năng ghi âm có sẵn trên điện thoại, đặt máy úp xuống bàn để khỏi bị mất tập trung, đọc trọn một phần. Khi nghe lại, cầm bản in và đánh dấu mỗi chỗ bạn thấy muốn tua, mỗi chỗ nghe không hiểu, và mỗi chỗ nghe thấy hay. Những chỗ muốn tua thường là đoạn giải thích hoặc phông nền dài; những chỗ nghe hay thường là cảnh có chi tiết cụ thể.
Bản ghi âm chứa giọng nói của bạn kể chuyện đời tư, có khi cả tên người thật. Giữ nó trong máy, đừng để tự đồng bộ lên những nơi người khác dùng chung tài khoản xem được, và xoá đi khi đã sửa xong nếu không cần lưu. Nếu muốn dùng công cụ chuyển giọng nói thành chữ để đối chiếu, nhớ rằng bản ghi sẽ được gửi đi xử lý; với đoạn có chi tiết riêng tư của người khác, cân nhắc kỹ trước khi làm.
Đọc lời thoại: nghe xem có ai nói như thế không
Đọc lời thoại bằng giọng của người đó. Không cần nhại, chỉ cần đọc với cách nói của họ: nhanh hay chậm, nhiều từ đệm hay cụt lủn. Nếu một câu thoại không thể đọc bằng giọng của người đó, có lẽ họ chưa từng nói như vậy.
Lời thoại ngoài đời ngắn hơn trên trang. Người ta ít khi nói trọn ba câu ghép liền nhau. Họ ngắt, bỏ lửng, trả lời lệch câu hỏi. Đọc to giúp bạn nghe ra những câu thoại quá tròn trịa, quá đủ ý, nghe như đang giải thích cho người đọc chứ không phải nói với người trong cảnh.
Lời thoại nhớ lại không cần chính xác từng chữ. Bạn không ghi âm cuộc cãi nhau hai mươi năm trước. Chuyện viết đối thoại nhớ lại sao cho trung thực thuộc về kỹ thuật kể; ở bước đọc to, bạn chỉ kiểm câu thoại đó có đúng tinh thần và giọng người nói không. Nếu đọc lên thấy giống mình đặt lời vào miệng họ, sửa cho gần với điều họ thật sự hay nói.
Nghe chỗ ai đang nói. Đoạn thoại dài giữa hai người mà không có lời dẫn, đọc to đến câu thứ năm bạn sẽ tự lạc. Thêm một hành động nhỏ giữa các câu thoại thay vì lặp “mẹ nói”, “mình nói”.
Khi đọc tới đoạn đau mà giọng nghẹn lại
Đọc to một câu chuyện về mất mát khác với đọc thầm nó. Giọng của chính mình nói ra những chữ về ngày bố mất, về những đêm bị đánh, có thể làm cảm xúc trào lên mạnh hơn bạn dự tính. Nghẹn giọng không có nghĩa đoạn văn đó hay, cũng không có nghĩa là bạn yếu. Nó chỉ cho biết đoạn đó chạm vào chỗ còn đau.
Nếu điều đó xảy ra, dừng lại, uống nước, đi lại vài phút. Không bắt mình đọc hết trong một buổi. Có thể đọc thầm riêng đoạn đó, hoặc nhờ một người bạn tin cậy đọc cho bạn nghe nếu bạn đã sẵn lòng để họ biết chuyện. Đoạn nào đọc to chưa nổi thì đánh dấu, sửa bằng mắt trước, đọc to sau, khi bạn đã thấy vững hơn.
Nếu sau buổi đọc bạn mất ngủ nhiều đêm, cứ nghĩ đi nghĩ lại chuyện cũ không dứt ra được, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy gác bản thảo và nói chuyện với một người thân tin cậy, tìm tới chuyên gia tâm lý hoặc cơ sở y tế. Gặp nguy hiểm tức thời, gọi 113 hoặc 115. Việc sửa văn luôn có thể đợi.
Những thứ đọc to không bắt được
Đọc to là phép thử cho nhịp và giọng, không phải cho mọi thứ. Nó không cho bạn biết cấu trúc tổng thể có ổn không: một câu chuyện có thể đọc lên trơn tru từng câu mà vẫn mở sai chỗ, kể hai mạch lẫn lộn, hoặc thiếu hẳn một cảnh quan trọng. Những chuyện đó cần một lượt đọc khác, nhìn từ trên xuống, với danh sách cảnh trước mặt.
Đọc to cũng dễ bỏ qua lỗi chính tả mà phát âm giống nhau. Khi đọc, “dành” và “giành”, “sắp sếp” và “sắp xếp” nghe gần như một với nhiều giọng vùng miền, nên tai không báo gì. Lỗi dấu câu cũng vậy: bạn tự ngắt hơi đúng chỗ dù trên trang thiếu dấu phẩy, vì bạn biết câu đó định nói gì. Người đọc thầm thì không biết.
Cuối cùng, đọc to không thay được việc kiểm sự kiện. Một ngày tháng sai, một tên đường đã đổi, một chi tiết bạn nhớ nhầm từ chuyện người khác kể, đọc lên vẫn nghe hoàn toàn hợp lý. Vì vậy đọc to nên là một vòng trong nhiều vòng, đặt sau khi khung đã chắc và trước lượt soát chính tả cuối cùng bằng mắt.
Một buổi đọc to mẫu
Ví dụ giả định cho một bản thảo tám trang về những năm đi bán vé số dạo, chia làm hai buổi:
- Trước buổi đọc: in bản thảo cỡ chữ to, giãn dòng rộng để có chỗ ghi; chuẩn bị bút đỏ và một cốc nước.
- Đọc trọn bốn trang đầu, tốc độ nói chuyện bình thường, bật ghi âm. Mỗi chỗ vấp gạch một nét, không dừng.
- Nghỉ mười phút, rồi đọc lại riêng những câu đã gạch, thử nói chúng theo cách bạn sẽ kể với bạn bè. Ghi cách nói mới ngay cạnh.
- Hôm sau nghe lại bản ghi, đánh dấu chỗ muốn tua và chỗ nghe hay.
- Sửa trên máy theo các dấu, rồi đọc to lại riêng những đoạn vừa sửa để chắc chúng đã trơn.
- Lặp lại với bốn trang sau ở buổi thứ hai.
Sau hai buổi như vậy, phần lớn người viết thấy bản thảo của mình ngắn hơn một chút và nghe giống chính họ hơn nhiều. Đó là hai kết quả đáng có nhất của việc đọc to.
Câu hỏi thường gặp
Đọc to có thay được việc nhờ người khác đọc không?
Không. Đọc to giúp bạn bắt lỗi câu chữ, nhịp và giọng, nhưng bạn vẫn biết toàn bộ câu chuyện nên không thấy được chỗ người lạ bị hụt thông tin. Nên đọc to trước để bản thảo sạch hơn, rồi mới đưa người đọc thử, để họ tập trung góp ý vào câu chuyện chứ không vướng lỗi vặt.
Có nên dùng giọng đọc máy để nghe lại bản thảo?
Giọng đọc máy hữu ích để bắt chữ gõ thiếu, gõ sai vì máy đọc đúng từng chữ trên trang. Nhưng nó không cho bạn biết câu nào gượng với giọng bạn. Nếu dùng công cụ trực tuyến, nhớ rằng văn bản được gửi đi xử lý; che tên người, địa danh cụ thể trước khi dán vào.
Giọng mình có phương ngữ nặng, đọc to có làm lệch cách mình viết không?
Không sao, thậm chí là lợi thế. Đọc bằng giọng tự nhiên của bạn mới nghe ra chữ nào trên trang không giống cách bạn nói. Việc giữ hay chuẩn hoá từ địa phương khi viết là một quyết định riêng, nhưng nghe bằng giọng thật giúp bạn quyết định tỉnh táo hơn.
Bản thảo dài cả trăm trang thì có cần đọc to hết không?
Nên đọc to ít nhất phần mở đầu, các đoạn chuyển quan trọng, các cảnh căng nhất và phần kết. Những phần đó quyết định người đọc có đi tiếp hay không. Phần còn lại có thể đọc khẽ hoặc nghe giọng đọc máy để bắt lỗi chữ, rồi đọc to những trang bạn thấy còn nghi.
Đọc to xong thấy câu nào cũng muốn sửa thì sao?
Thường là dấu hiệu bạn đang đọc quá khắt khe hoặc mệt. Chỉ sửa những chỗ đã đánh dấu trong lúc đọc liền mạch, vì đó là phản ứng thật của tai. Những câu chỉ thấy muốn sửa khi ngồi soi lại thì để qua một đêm, sáng hôm sau đọc lại xem còn muốn sửa không.