Một tiêu đề tốt cho chuyện đời thật gợi đúng tinh thần câu chuyện, đủ cụ thể để người đọc muốn mở ra, không hứa điều mà câu chuyện không có, và không chứa chi tiết làm lộ danh tính ai. Nó thường được đặt sau cùng, khi bản thảo đã xong, và hay nằm sẵn đâu đó trong chính câu chuyện: một đồ vật, một câu nói, một nơi chốn.
Nhiều người viết chuyện đời mình dành hàng tháng cho bản thảo rồi đặt tiêu đề trong năm phút, hoặc ngược lại, kẹt ở tiêu đề mà không viết tiếp được. Bài này giúp bạn biết tiêu đề cần làm gì, các kiểu tiêu đề thường gặp, cách tìm tên trong bản thảo, những cái bẫy giật tít, và cách giữ ẩn danh ngay từ dòng đầu tiên người đọc nhìn thấy.
Tiêu đề làm việc gì cho câu chuyện
Tiêu đề là lời hứa đầu tiên với người đọc. Nó cho họ biết sắp đọc loại chuyện gì: buồn hay ấm, về gia đình hay về nghề, xảy ra ở đâu đó rất cụ thể hay mang tính suy ngẫm. Một tiêu đề hứa một chuyện tình mà nội dung là chuyện mẹ con sẽ làm người đọc thấy bị lừa, dù câu chuyện hay đến đâu.
Tiêu đề cũng là cách người đọc nhớ câu chuyện. Họ ít khi nhớ tên người viết, nhất là khi bạn đăng ẩn danh; họ nhớ “cái chuyện về đôi dép nhựa” hay “chuyện người bán vé số mùa mưa”. Một tiêu đề có hình ảnh cụ thể dễ nhớ hơn nhiều so với một tiêu đề trừu tượng như “Nghị lực sống” hay “Tình mẹ”.
Cuối cùng, với chuyện đời thật, tiêu đề còn mang thêm một trách nhiệm: nó là dòng chữ được chia sẻ nhiều nhất, hiện ra trong danh sách, trong tin nhắn chuyển tiếp, trước cả khi ai đó đọc nội dung. Một tiêu đề làm người trong chuyện bị nhận ra hay bị xúc phạm gây hại rộng hơn cả nội dung bên trong.
Các kiểu tiêu đề hay gặp
Không có kiểu tiêu đề nào tốt nhất. Mỗi kiểu hợp với một loại câu chuyện. Các ví dụ dưới là tiêu đề giả định, tự đặt để minh hoạ.
| Kiểu tiêu đề | Ví dụ giả định | Hợp với chuyện nào |
|---|---|---|
| Một đồ vật | Chiếc ấm nhôm méo | Chuyện gia đình, chuyện về người đã mất, nơi đồ vật mang ký ức |
| Một câu nói trong chuyện | Má nói ăn đi rồi tính | Chuyện có một câu nói làm xoay chuyển hoặc tóm được tinh thần |
| Một nơi chốn, một quãng đường | Mười năm trên chuyến xe đêm | Chuyện mưu sinh, đi làm xa, xa quê |
| Một thời điểm | Mùa đông năm mình mười bảy tuổi | Chuyện xoay quanh một quãng ngắn, một bước ngoặt |
| Một hành động lặp lại | Những buổi sáng đếm tiền lẻ | Chuyện về sự chịu đựng, nhẫn nại theo năm tháng |
| Một câu hỏi | Bố có biết không | Chuyện còn dang dở, chuyện về người không còn để hỏi |
Để ý rằng mọi ví dụ đều cụ thể, không có từ trừu tượng như “nghị lực”, “hy sinh”, “bài học”. Từ trừu tượng nói điều người đọc phải cảm thấy; hình ảnh cụ thể cho họ thứ để cảm thấy.
Tìm tiêu đề ngay trong bản thảo
Tiêu đề hay nhất thường đã có sẵn trong câu chuyện của bạn. Một cách tìm:
- Đọc lại bản thảo đã sửa xong, gạch chân mọi đồ vật, câu nói, nơi chốn xuất hiện ở những cảnh quan trọng.
- Đánh dấu những thứ xuất hiện hơn một lần, nhất là ở đầu và cuối câu chuyện. Một đồ vật có mặt ở cả cảnh mở và cảnh kết thường là ứng viên mạnh.
- Chép mười đến mười lăm ứng viên ra một trang riêng, không chấm điểm vội.
- Với mỗi ứng viên, hỏi: người chưa đọc nhìn thấy tên này có đoán được đây là loại chuyện gì không, và người đã đọc xong có thấy nó đúng không.
- Giữ lại ba cái tốt nhất, để qua một đêm, sáng hôm sau chọn một.
- Nếu không có ứng viên nào đủ, quay về câu lõi bạn viết ra khi biên tập và tìm một hình ảnh cụ thể diễn tả câu đó.
Ví dụ giả định: một câu chuyện về những năm người cha đi làm thuê xa, cảnh mở là đứa con đứng chờ ở đầu ngõ, cảnh kết là đứa con giờ đã lớn đứng đúng chỗ đó chờ cha già đi khám về. “Đầu ngõ” là một ứng viên tự nhiên, ngắn, cụ thể, và chỉ người đọc xong mới thấy hết ý nghĩa của nó.
Từ tiêu đề chung chung tới tiêu đề có hình ảnh
Bản nháp đầu thường mang những tiêu đề rất chung, nghe như tên bài tập làm văn. Chúng không sai, nhưng hàng trăm câu chuyện khác cũng có thể mang đúng tên đó. Bảng dưới cho thấy cách đi từ cái chung tới cái riêng; mọi ví dụ đều là tiêu đề giả định tự đặt để minh hoạ.
| Tiêu đề chung chung | Câu hỏi để đào sâu | Tiêu đề cụ thể hơn |
|---|---|---|
| Tình mẹ | Mẹ làm gì cho bạn mà chỉ mẹ làm? | Nồi cháo trắng lúc nửa đêm |
| Những năm tháng khó khăn | Đồ vật nào nhắc bạn nhớ những năm đó nhất? | Cái cân đồng hồ ở sạp cá |
| Hành trình vượt qua nỗi đau | Lúc nào bạn biết mình đã khá hơn? | Lần đầu dám đi ngang con dốc ấy |
| Ký ức tuổi thơ | Nơi nào bạn hay trốn khi còn nhỏ? | Gầm cầu thang nhà ngoại |
| Người cha kính yêu | Câu nào cha hay nói nhất? | Cứ đi đi, ba lo |
Để ý dòng cuối: tiêu đề gốc gọi “cha” theo lối bài văn ở trường, trong khi trong nhà bạn gọi là “ba” và cả câu chuyện cũng gọi như vậy. Đổi tiêu đề cũng là dịp kiểm xem tiêu đề có cùng giọng, cùng cách xưng hô với thân bài không.
Câu hỏi ở cột giữa là phần quan trọng nhất. Bạn không cần nghĩ ra tiêu đề hay từ không khí; bạn chỉ cần hỏi lại chính câu chuyện cho tới khi nó trả về một hình ảnh riêng của nó.
Những cái bẫy giật tít cần tránh
Áp lực có người đọc làm nhiều người đặt tiêu đề quá tay. Với chuyện đời thật, giật tít không chỉ làm người đọc thất vọng mà còn có thể làm tổn thương người trong chuyện:
- Hứa một bí mật hay cú sốc mà câu chuyện không có: “Sự thật kinh hoàng về…”. Người đọc vào tìm cú sốc, gặp một câu chuyện lặng lẽ, và bỏ đi khó chịu.
- Dùng từ phán xét người khác trên tiêu đề: “Người chồng tệ bạc…”, “Bà mẹ chồng độc ác…”. Tiêu đề như vậy biến câu chuyện của bạn thành bản cáo trạng.
- Viết hoa toàn bộ, chồng dấu chấm than, chồng dấu ba chấm để kéo sự chú ý.
- Dùng các từ khoá đang được tìm nhiều trên mạng nhưng không đúng nội dung.
- Tiêu đề quá dài, kể hết cả câu chuyện, không còn gì để người đọc khám phá.
- Đặt câu hỏi gây tò mò rẻ: “Bạn sẽ không tin chuyện gì xảy ra sau đó”.
Phép thử đơn giản: tưởng tượng người trong chuyện, hoặc một người họ quen, nhìn thấy tiêu đề này trong danh sách. Họ có thấy bị bêu riếu không? Nếu có, đổi.
Tiêu đề và ẩn danh
Tiêu đề là chỗ dễ lộ danh tính nhất vì nó ngắn và được chia sẻ rộng. Nhiều người đã đổi hết tên người, tên phố trong thân bài nhưng lại đặt tiêu đề kiểu “Mười năm làm dâu ở phố X” hay “Chuyện về thầy giáo trường Y”, đủ để người quen nhận ra ngay. Khi soát ẩn danh, đọc tiêu đề như đọc một câu trong bài, áp dụng cùng một nguyên tắc.
Những chi tiết nên tránh trên tiêu đề nếu bạn muốn giữ ẩn danh: tên riêng của người, tên trường, tên công ty, tên đường, tên xã hay phường cụ thể, nghề nghiệp hiếm gặp gắn với một nơi chốn, năm tháng đi kèm một sự kiện dễ tra. Một nơi chốn chung như “thành phố”, “quê ngoại”, “xóm trọ” giữ được không khí mà không chỉ đích danh.
Nếu bạn đăng bằng tên thật và người trong chuyện đã đồng ý được kể, tiêu đề có thể cụ thể hơn. Nhưng vẫn nên tránh đặt tên một người lên tiêu đề khi câu chuyện có đoạn không hay về họ. Cách đổi chi tiết nhận diện mà câu chuyện vẫn thật được bàn kỹ ở chuyên mục giữ ẩn danh.
Tiêu đề phụ và đoạn giới thiệu ngắn
Khi nào cần tiêu đề phụ. Khi tiêu đề chính là một hình ảnh hoặc câu nói mà người chưa đọc khó đoán được nội dung, một dòng phụ ngắn giúp họ định vị. Ví dụ giả định: “Đầu ngõ” kèm dòng phụ “Chuyện một người con chờ cha qua hai mươi năm”.
Tiêu đề phụ không lặp tiêu đề chính. Nó bổ sung thông tin còn thiếu: ai, ở đâu, loại chuyện gì. Nếu tiêu đề chính đã rõ, bỏ tiêu đề phụ.
Đoạn giới thiệu ngắn ở đầu bài. Nhiều chuyên mục, tuyển tập yêu cầu vài câu giới thiệu đặt dưới tiêu đề. Viết nó như lời mời, không như bản tóm tắt: nói câu chuyện bắt đầu từ đâu, không nói nó kết thúc ra sao.
Giữ cùng tinh thần. Tiêu đề lặng lẽ thì đoạn giới thiệu cũng lặng lẽ. Một tiêu đề tử tế đi kèm đoạn giới thiệu giật gân làm người đọc bối rối không biết sắp đọc gì.
Thử tiêu đề trước khi chốt
Khi đã có hai ba ứng viên, đưa chúng cho người đọc thử của bạn theo hai cách. Với người chưa đọc bản thảo, chỉ cho họ xem tiêu đề và hỏi họ đoán đây là chuyện gì, họ có muốn đọc không. Với người đã đọc xong, hỏi tiêu đề nào thấy đúng nhất với câu chuyện. Hai câu trả lời thường khác nhau, và tiêu đề tốt là tiêu đề vượt qua được cả hai phép thử.
Một phép thử khác là đọc tiêu đề to lên cùng với câu đầu tiên của câu chuyện. Nếu chúng nối nhau tự nhiên, như một người cầm tay dẫn người đọc bước vào, đó là dấu hiệu tốt. Nếu tiêu đề và câu đầu nói về hai chuyện khác nhau, một trong hai cần đổi.
Đừng kẹt quá lâu ở tiêu đề. Nếu sau vài ngày vẫn phân vân giữa hai cái, chọn cái cụ thể hơn và đơn giản hơn. Nơi đăng có thể đề xuất đổi, và bạn có thể trao đổi với họ. Tiêu đề quan trọng, nhưng không quan trọng bằng câu chuyện bên dưới nó.
Câu hỏi thường gặp
Nên đặt tiêu đề trước hay sau khi viết?
Có một tên tạm khi viết giúp bạn nhớ mình đang kể gì, nhưng đừng coi đó là tên cuối. Tiêu đề chính thức nên đặt sau khi đã biên tập xong, vì trong lúc sửa, câu chuyện có thể đổi trọng tâm và những hình ảnh mạnh nhất chỉ lộ ra sau khi cắt bớt phần thừa.
Tiêu đề dài bao nhiêu là vừa?
Với chuyện đời thật, tiêu đề ngắn từ hai đến mười tiếng thường dễ nhớ và dễ chia sẻ hơn. Nếu nơi đăng hiển thị tiêu đề trong danh sách hẹp, càng ngắn càng tốt. Nếu cần nhiều thông tin, dùng tiêu đề phụ thay vì kéo dài tiêu đề chính thành một câu.
Có nên dùng câu thơ hay câu hát làm tiêu đề không?
Có thể, nếu nó thật sự gắn với câu chuyện, như câu hát mẹ hay ru. Nhưng câu thơ, câu hát quá quen làm câu chuyện của bạn lẫn với hàng trăm bài khác dùng cùng câu đó. Một câu nói của chính người trong chuyện thường riêng hơn và đáng nhớ hơn.
Nơi đăng muốn đổi tiêu đề của mình thì sao?
Hỏi lý do và xem tiêu đề mới. Nếu nó chỉ ngắn gọn hơn hay hợp với chuyên mục hơn, cân nhắc nhận. Nếu nó giật tít, phán xét người trong chuyện hoặc làm lộ danh tính, đề nghị giữ tên cũ hoặc đưa một phương án khác, kèm lý do cụ thể.
Đăng nhiều câu chuyện của mình thì tiêu đề có cần theo một kiểu chung không?
Không bắt buộc, nhưng một chút nhất quán giúp người đọc nhận ra giọng bạn. Ví dụ toàn dùng tên đồ vật, hay toàn dùng câu nói trong chuyện. Quan trọng hơn là mỗi tiêu đề đúng với câu chuyện của nó; đừng ép một câu chuyện vào khuôn tiêu đề chỉ để giống các bài trước.