ThanPhan.comThân Phận
Tự biên tập câu chuyện

Cắt bớt bản thảo chuyện đời thật: bỏ gì khi chi tiết nào cũng thấy quan trọng

Cách cắt bản thảo chuyện đời mình mà không tiếc: thứ nên bỏ trước, gộp nhân vật phụ, bỏ câu bài học cuối, cắt ở mức câu và những thứ không nên đụng.

Overhead view of a cluttered desk in a Can Tho boarding room, scissors and loose paper strips arranged in two piles, a pair of hands sorting them, soft morning light, pages blank

Cắt bản thảo chuyện đời thật là bỏ những gì không giúp người đọc đi theo câu chuyện chính, dù nó có thật và quý với bạn đến đâu. Thứ nên cắt trước thường là phần phông nền mở đầu, lời giải thích sau mỗi cảnh, nhân vật phụ chỉ xuất hiện một lần và câu “bài học” ở cuối. Bản thảo ngắn đi thường không mất gì, còn câu chuyện đậm lên.

Khó khăn không nằm ở kỹ thuật mà ở cảm giác tiếc. Mỗi chi tiết là một mảnh đời, bỏ nó đi như bỏ một phần ký ức. Bài này giúp bạn nhận ra những chỗ nên cắt, cắt theo thứ tự nào, và giữ những đoạn đã bỏ ở đâu để không thấy mất mát.

Vì sao chuyện đời mình hay bị viết thừa

Người kể chuyện đời mình biết quá nhiều. Một nhà văn viết truyện hư cấu chỉ có những gì họ nghĩ ra; người kể đời mình có cả mấy chục năm chi tiết, và chi tiết nào cũng có thật. Vì thật, nên cảm giác nó xứng đáng có mặt. Đó là nguồn gốc của phần lớn những đoạn thừa: không phải vì nó sai, mà vì nó không thuộc về câu chuyện đang kể.

Lý do thứ hai là sợ bị hiểu lầm. Khi kể về một quyết định khó, như bỏ học đi làm hay rời khỏi cuộc hôn nhân, người viết thường chèn thật nhiều lời giải thích để người đọc khỏi trách mình. Kết quả là câu chuyện biến thành bản tự bào chữa. Người đọc tin bạn nhiều hơn khi bạn kể đủ sự việc rồi để họ tự hiểu, chứ không phải khi bạn bảo họ phải hiểu thế nào.

Lý do thứ ba là thói quen từ bài văn ở trường: mở bài giới thiệu, thân bài kể, kết bài rút ra bài học. Khuôn ấy hợp với bài nghị luận nhưng làm chuyện đời thật chậm ở đầu và gượng ở cuối. Biết ba lý do này, bạn sẽ biết mình cần tìm phần thừa ở đâu.

Những thứ nên xem xét cắt trước tiên

Đi qua bản thảo và đánh dấu những loại đoạn sau. Không phải đoạn nào trong số này cũng phải bỏ, nhưng đây là nơi phần thừa hay trú nhất:

  • Phần giới thiệu dài trước cảnh đầu tiên: quê ở đâu, nhà mấy anh em, bố mẹ làm nghề gì. Thông tin này thường rải được vào sau.
  • Câu mở đoạn kiểu tổng kết trước: “Đó là quãng thời gian khó khăn nhất đời mình.” Để cảnh tự cho thấy điều đó.
  • Lời bình sau mỗi cảnh: “Bây giờ nghĩ lại mình mới hiểu…” xuất hiện năm lần trong một bản thảo thì nên giữ một, tối đa hai.
  • Chuỗi việc vặt trong ngày không dẫn tới đâu: thức dậy, đánh răng, đi xe buýt, ăn sáng, trừ khi sự đều đặn ấy chính là điều bạn muốn cho thấy.
  • Chi tiết kỹ thuật của nghề nghiệp, thủ tục giấy tờ, số liệu, khi người đọc chỉ cần biết nó tốn công và mệt mỏi.
  • Những lần lặp: ba lần cãi nhau với chồng giống nhau về tính chất, kể kỹ một lần, hai lần kia nhắc một câu.
  • Đoạn kết “bài học cuộc đời” sau khi câu chuyện đã kết thúc ở một cảnh.

Đánh dấu xong, đọc lại bản thảo bỏ qua mọi đoạn đã đánh dấu. Nếu câu chuyện vẫn liền mạch, phần lớn những đoạn đó có thể bỏ. Nếu có chỗ bị đứt, giữ lại một câu ngắn làm cầu nối.

Nhân vật phụ: gộp, rút, hay bỏ

Đếm người xuất hiện. Liệt kê mọi người có tên hoặc có vai trong bản thảo. Một câu chuyện mười trang mà có mười lăm người là quá tải với người đọc, họ không nhớ nổi ai là ai.

Người chỉ xuất hiện một lần, không ảnh hưởng gì. Bỏ tên, chỉ giữ vai: “một chị bán hàng cùng dãy”. Người đọc không cần nhớ chị ấy tên gì nếu chị không trở lại.

Nhiều người cùng một vai. Ba người bạn cùng phòng trọ, mỗi người nói một câu giống nhau về tính chất, có thể gom thành “mấy đứa cùng phòng”. Lưu ý rằng gộp nhiều người thật thành một nhân vật là một lựa chọn cần nói rõ với người đọc ở đầu hoặc cuối bài, vì chuyện đời thật mà gộp người lặng lẽ thì người trong cuộc đọc sẽ thấy sai.

Người quan trọng với đời bạn nhưng không với câu chuyện này. Đây là chỗ khó nhất. Một người bạn thân suốt hai mươi năm có thể không có vai trong chuyện về năm bạn mất việc. Cho họ một câu, hoặc để họ cho một câu chuyện khác. Không nhắc tới họ ở đây không có nghĩa là quên ơn.

Người trong chuyện không muốn được kể. Nếu bạn biết ai đó không muốn xuất hiện, bỏ họ khỏi chuyện là lựa chọn cắt đáng cân nhắc đầu tiên, trước cả chuyện văn hay dở. Chuyện đạo đức khi kể về người khác có chuyên mục riêng.

Thứ tự cắt: từ khối lớn tới từng chữ

Cắt theo thứ tự từ lớn đến nhỏ giúp bạn khỏi mất công gọt một câu rồi sau đó bỏ cả đoạn chứa nó. Một trình tự hay dùng:

  1. Cắt mạch: nếu bản thảo đang kể hai, ba câu chuyện cùng lúc, chọn một mạch chính, tách các mạch kia ra tệp riêng.
  2. Cắt cảnh: với mỗi cảnh, hỏi thiếu nó người đọc có lạc hay mất điều gì không. Cảnh nào bỏ đi mà không ai nhận ra là cảnh thừa.
  3. Cắt đoạn: trong các cảnh còn lại, bỏ đoạn giải thích, đoạn bình luận, đoạn kể lại điều cảnh vừa cho thấy.
  4. Cắt câu: bỏ câu nhắc lại ý câu trước, câu mở đầu kiểu tổng kết, câu kết đoạn kiểu đúc rút.
  5. Cắt chữ: bỏ từ nhấn mạnh thừa như “rất”, “thật sự”, “vô cùng”, từ đệm như “thì”, “là”, “cũng”, tính từ xếp chồng.
  6. Đọc lại toàn bộ một lượt liền mạch để kiểm chỗ nối sau khi cắt.

Ở mỗi bước, đặt một mục tiêu nhỏ thay vì mục tiêu chữ. Ví dụ “bỏ được ít nhất một cảnh” ở bước hai, “mỗi trang bớt ba câu” ở bước bốn. Mục tiêu nhỏ giúp bạn nhìn bản thảo bằng con mắt của người tìm cái để bỏ, khác hẳn con mắt của người tìm cái để giữ.

Ví dụ giả định: một bản thảo mười hai trang về năm đầu làm dâu ở nhà chồng, sau bước cắt mạch còn chín trang vì phần kể về chuyện học nghề của chồng được tách ra. Bước cắt cảnh bỏ thêm hai cảnh đi chợ gần như giống nhau. Đến bước cắt chữ, bản thảo chỉ còn ngắn đi thêm nửa trang nhưng đọc nhanh hẳn.

Cắt ở mức câu: trước và sau

Sau khi cắt đoạn, xuống tới câu. Bảng dưới là những đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, ví dụ giả định, không phải trích từ bản thảo của ai. Mục tiêu không phải viết cho “văn hơn” mà cho gọn và thật hơn.

Bản gốcBản cắtĐã bỏ gì
Vào lúc đó, mình cảm thấy vô cùng buồn bã và đau khổ, nước mắt cứ thế tuôn rơi không ngừng.Mình ngồi xuống bậc thềm, khóc tới lúc trời tối.Ba từ chỉ cảm xúc; thay bằng một việc làm
Mẹ mình là một người phụ nữ rất chịu thương chịu khó, hy sinh cả đời vì chồng vì con.Mười năm mẹ dậy lúc ba giờ để kịp chuyến hàng đầu.Lời khen chung chung; thay bằng một thói quen
Sau khi suy nghĩ rất nhiều và cân nhắc rất kỹ, cuối cùng thì mình cũng đã quyết định nghỉ việc.Mình nghỉ việc vào một chiều thứ Hai.Quá trình suy nghĩ không có hình ảnh
Căn phòng trọ đó thật sự là rất chật chội và nóng nực, không có cửa sổ.Phòng trọ không cửa sổ; trưa nào cũng phải mở cửa chính, kéo rèm.Từ nhấn mạnh thừa; thêm hệ quả cụ thể

Để ý rằng bản cắt không phải lúc nào cũng ngắn hơn. Đôi khi bạn bỏ ba tính từ và thêm một chi tiết. Cắt là bỏ chữ không mang thông tin, không phải đếm chữ cho ít.

Những thứ không nên cắt

Có những thứ người viết hay cắt nhầm vì tưởng là thừa. Thứ nhất là chi tiết cụ thể, kỳ lạ, không “có ý nghĩa” rõ ràng: cái ấm nhôm méo ở góc bếp, thói quen đếm bậc cầu thang của đứa em. Chính những chi tiết không giải thích được ấy làm câu chuyện có cảm giác thật. Chuyện bịa thường đầy chi tiết có ý nghĩa; chuyện thật đầy chi tiết vô cớ.

Thứ hai là những đoạn cho thấy bạn sai hoặc yếu. Khi cắt, người viết có xu hướng giữ đoạn làm mình đẹp và bỏ đoạn làm mình xấu. Kết quả là nhân vật “mình” phẳng và khó tin. Người đọc gắn bó với người kể khi họ thấy người kể cũng từng nóng giận, ích kỷ, sai lầm như họ.

Thứ ba là những khoảng lặng, những câu rất ngắn đứng riêng một đoạn. Khi cắt để gọn, có người gộp chúng vào đoạn dài trước đó. Một câu đứng một mình sau đoạn căng thường là chỗ người đọc dừng lại thở; gộp nó đi là lấy mất nhịp. Cuối cùng, đừng cắt những chỗ nối thời gian chỉ vì chúng ngắn và có vẻ nhạt: thiếu chúng, người đọc lạc năm tháng.

Tệp “đoạn đã cắt” và cách sống chung với nỗi tiếc

Cắt dễ hơn khi bạn biết mình không làm mất gì. Lập một chỗ cất những đoạn đã bỏ theo cách sau:

  1. Tạo một tệp hoặc một cuốn sổ riêng, đặt tên rõ theo câu chuyện, ví dụ “Năm đi làm xa — đoạn đã cắt”.
  2. Mỗi lần cắt một đoạn đáng giá, chép nguyên sang tệp đó, ghi thêm một dòng: cắt vì sao, ngày nào.
  3. Đừng mở tệp này trong lúc đang sửa. Nó là kho, không phải chỗ để đắn đo lại.
  4. Khi bản thảo đã xong, đọc lại tệp đoạn cắt một lần. Nếu có đoạn bạn thấy bản mới thật sự thiếu, đưa lại vào đúng một chỗ.
  5. Những đoạn còn lại có thể là hạt giống cho câu chuyện khác. Một người bạn thân bị cắt khỏi chuyện mất việc có khi xứng đáng có một câu chuyện riêng về tình bạn hai mươi năm.

Phần lớn người viết thấy rằng sau khi bản thảo xong, họ không đưa lại đoạn nào từ kho. Nhưng chính việc có kho làm họ cắt được ngay từ đầu.

Câu hỏi thường gặp

Bản thảo nên dài bao nhiêu là vừa?

Không có độ dài đúng cho mọi câu chuyện. Nếu bạn gửi cho một chuyên mục hay tuyển tập, đọc điều lệ để biết giới hạn của họ. Nếu viết cho mình, câu chuyện dài vừa khi mỗi đoạn đều làm một việc và người đọc không muốn tua đoạn nào. Có chuyện trọn vẹn trong ba trang, có chuyện cần ba mươi.

Cắt phần giới thiệu gia cảnh thì người đọc làm sao hiểu hoàn cảnh?

Rải thông tin vào cảnh. Thay vì một đoạn nói nhà có năm anh em và rất nghèo, cho thấy năm đôi dép ở bậc cửa, một nồi cơm độn khoai. Người đọc nắm được hoàn cảnh nhanh hơn và nhớ lâu hơn. Chỉ giữ câu giới thiệu thẳng khi thông tin đó không gắn được vào cảnh nào.

Có nên bỏ hẳn đoạn kết rút ra bài học không?

Nên thử bỏ và đọc lại. Nếu cảnh cuối đã cho thấy bạn đổi khác thế nào, câu bài học chỉ nhắc lại điều người đọc vừa tự hiểu. Nếu thấy thiếu, giữ một câu ngắn, cụ thể, nói về bạn chứ không khuyên người khác. Kết thúc câu chuyện là việc của chuyên mục kỹ thuật kể; ở đây chỉ cần cắt phần thừa.

Làm sao biết mình cắt quá tay?

Đọc lại toàn bộ sau một hai ngày. Nếu có chỗ người đọc không hiểu vì sao nhân vật làm vậy, không biết đang ở năm nào, hoặc câu chuyện chạy nhanh tới mức không kịp thấy gì, bạn đã cắt mất cầu nối hoặc cảnh cần thiết. Lấy lại từ tệp đoạn đã cắt đúng phần thiếu, không đưa lại tất cả.

Người thân góp ý rằng mình bỏ sót nhiều chuyện quan trọng thì sao?

Lắng nghe, nhưng nhớ rằng họ đọc như người trong cuộc, mong thấy những chuyện họ nhớ. Câu chuyện của bạn không phải biên niên của cả gia đình. Nếu một chi tiết họ nhắc làm câu chuyện chính sáng hơn, đưa vào. Nếu nó chỉ quan trọng với họ, có thể gợi ý họ viết câu chuyện của riêng mình.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138