ThanPhan.comThân Phận
Kỹ thuật kể chuyện đời thật

Kể xuôi hay kể ngược: sắp xếp thời gian khi viết chuyện đời mình

Sắp thời gian trong chuyện đời thật: khi nào kể xuôi, khi nào bắt đầu từ cuối rồi lùi lại, cách đan hiện tại với quá khứ và giữ người đọc không lạc mốc.

Overhead view of old family photographs and an empty notebook spread across a woven mat on a wooden floor in a Nam Dinh village house, scattered afternoon sunlight

Có ba cách sắp thời gian thường dùng nhất khi viết chuyện đời mình: kể xuôi từ đầu đến cuối, bắt đầu ở một điểm sau rồi lùi lại, và đan hai mạch hiện tại với quá khứ. Kể xuôi hợp với câu chuyện có một hành trình rõ ràng. Kể ngược hợp khi kết quả đã biết và điều đáng kể là con đường dẫn tới nó. Đan hai mạch hợp khi điều bạn muốn nói nằm ở khoảng cách giữa con người bây giờ và con người ngày ấy.

Bài này giúp bạn chọn cách sắp thời gian cho câu chuyện của mình, chỉ ra dấu mốc nào giúp người đọc không lạc, và những lỗi hay gặp khi nhảy qua lại giữa các năm. Có ví dụ giả định cho từng cách.

Vì sao thứ tự thời gian quan trọng với chuyện đời thật

Đời người diễn ra theo một chiều, nhưng câu chuyện về đời người thì không bắt buộc như thế. Khi kể cho bạn bè nghe chuyện mình nghỉ việc, bạn hiếm khi bắt đầu từ ngày đầu đi làm; bạn bắt đầu bằng "hôm qua mình nộp đơn rồi", rồi mới lùi lại giải thích. Đó là bản năng kể chuyện: đưa điều đáng quan tâm lên trước, phần nền sau.

Trên giấy, nhiều người lại quay về trình tự lý lịch vì thấy chắc chắn. Kết quả là đoạn đầu dài dằng dặc về tuổi thơ, trong khi điều câu chuyện thật sự muốn nói nằm ở trang cuối. Người đọc không đi được tới đó.

Thứ tự thời gian còn quyết định người đọc hiểu nhân vật lúc nào. Nếu bạn kể xuôi, người đọc lớn lên cùng nhân vật, hiểu dần từng chút như chính bạn đã hiểu dần. Nếu bạn đưa một sự thật lên trước, chẳng hạn người cha mà bạn kể về đã bỏ nhà đi từ năm bạn lên tám, thì mọi cảnh có người cha ở phần sau đều được đọc với hiểu biết ấy. Không cách nào đúng hơn cách nào; mỗi cách cho ra một câu chuyện khác dù sự kiện giống hệt nhau.

Chọn thứ tự thời gian là chọn nơi đặt sự chú ý. Cùng một chuỗi sự kiện, kể xuôi khiến người đọc hỏi "rồi sao nữa", kể ngược khiến họ hỏi "vì sao lại thế", đan xen khiến họ hỏi "người này đã đổi khác thế nào". Biết bạn muốn người đọc mang câu hỏi nào theo suốt bài là biết nên sắp thời gian ra sao.

Ba cách sắp thời gian, hợp với loại chuyện nào

Bảng dưới so sánh ba cách theo những tiêu chí người viết hay cân nhắc. Ví dụ ở cột cuối đều là ví dụ giả định.

Cách sắpCâu hỏi người đọc mang theoHợp vớiVí dụ giả định
Kể xuôiRồi chuyện gì xảy ra tiếp?Hành trình có bước ngoặt rõ, câu chuyện ngắn, người mới viếtNăm đầu đi làm thợ may ở xưởng, từ ngày học việc đến ngày được đứng máy riêng
Bắt đầu từ cuối rồi lùi lạiVì sao lại thành ra như thế?Kết quả bất ngờ hoặc đau đớn, người đọc cần biết trước để hiểuMở bằng ngày đóng cửa quán, rồi kể lại năm năm mở quán
Đan hiện tại với quá khứNgười này đã thay đổi ra sao?Câu chuyện về sự trưởng thành, về nhìn lại, về hoà giảiMạch hiện tại: chăm mẹ ốm. Mạch quá khứ: những năm hai mẹ con không nói chuyện

Có cách thứ tư ít dùng hơn: kể theo chủ đề thay vì theo thời gian, mỗi phần là một đồ vật, một nơi chốn hay một con người, không theo thứ tự năm tháng. Cách này hợp với chuyện dài, người viết đã vững tay, vì nó đòi hỏi mỗi phần tự đứng được.

Kể xuôi: đơn giản nhưng không đơn điệu

Kể xuôi không có nghĩa là kể đều. Thời gian trong bài không chạy cùng tốc độ với thời gian thật. Ba năm có thể gói trong một câu, còn một buổi tối được viết thành hai trang. Kể xuôi hay là kể xuôi có nhịp: lướt qua chỗ không có gì, dừng lâu ở chỗ mọi thứ thay đổi.

Bắt đầu càng gần điểm thay đổi càng tốt. Nếu câu chuyện là năm đầu tiên làm mẹ, không cần kể từ ngày cưới. Bắt đầu ở tuần cuối của thai kỳ, hoặc đêm đầu tiên mang con về nhà. Phần trước nếu cần thì chen vào bằng vài câu.

Dùng mốc thời gian cụ thể thay vì từ nối chung chung. "Sau đó", "rồi thì", "một thời gian sau" lặp lại nhiều làm câu chuyện như bản tường trình. "Đến mùa gặt", "hôm thằng út vào lớp một", "tháng lương thứ ba" vừa đánh dấu thời gian vừa gợi đời sống.

Mỗi phần nên kết ở một chỗ còn treo. Kể xuôi dễ mất sức kéo ở giữa bài. Kết mỗi phần ở một câu hỏi chưa giải quyết, như lá thư chưa có hồi âm, cuộc phỏng vấn ngày mai, giúp người đọc sang phần sau.

Bắt đầu từ cuối rồi lùi lại: khi nào dùng và dùng thế nào

Cách này mở bằng một khoảnh khắc ở gần cuối câu chuyện, thường là lúc kết quả đã rõ, rồi quay lại kể từ đầu. Nó hợp khi kết quả là điều người đọc không thể không biết, ví dụ câu chuyện về một người thân đã mất, hoặc khi kết quả quá bất ngờ đến mức để tới cuối thì người đọc thấy bị lừa.

Mở bằng kết quả nghe như mất hết sức hồi hộp, nhưng thực tế người đọc chuyển sự tò mò từ "chuyện gì xảy ra" sang "vì sao, bằng cách nào". Câu hỏi thứ hai sâu hơn, và hợp với chuyện đời thật, nơi giá trị nằm ở hiểu biết chứ không ở cú ngoặt.

Một ví dụ giả định: một người kể chuyện cửa hàng tạp hoá của gia đình phải đóng cửa. Bài mở bằng buổi chiều dỡ tấm biển xuống, cả nhà đứng nhìn. Sau đó lùi về mười năm trước, ngày mẹ vay tiền họ hàng để nhập lô hàng đầu tiên. Người đọc biết kết cục, nên mọi chi tiết vui ở đoạn giữa đều có một lớp buồn phía sau, và đó chính là hiệu ứng người viết muốn.

Khi lùi lại, đánh dấu rõ bằng một câu chuyển như "mọi chuyện bắt đầu từ mùa hè năm ấy" hoặc một dấu ngắt phần. Đến cuối, câu chuyện đi tới lại đúng khoảnh khắc mở đầu. Nhiều người viết thấy đoạn kết hay nhất là quay về đúng cảnh đầu, nhưng nhìn nó bằng con mắt của người đã đọc hết.

Đan hiện tại với quá khứ: giữ hai mạch không rối

Đây là cách giàu sức gợi nhất nhưng cũng dễ làm người đọc lạc nhất. Vài nguyên tắc giữ cho hai mạch cùng chạy:

  • Mạch hiện tại phải có chuyện đang xảy ra. Nếu hiện tại chỉ là người viết ngồi hồi tưởng, nó thành khung trang trí. Cần một việc đang tiến triển: chuyến về quê, những ngày chăm người ốm, một cuộc dọn nhà.
  • Mỗi lần chuyển mạch có lý do. Một đồ vật, một câu nói, một mùi hương ở hiện tại kéo ký ức về. Chuyển mạch không lý do làm người đọc thấy bị giật đi.
  • Đánh dấu bằng cách nhất quán. Có người dùng dấu ngắt phần, có người dùng thì của động từ như "đang", "đã", có người ghi năm ở đầu mỗi phần. Chọn một cách và giữ suốt bài.
  • Hai mạch phải soi vào nhau. Điều xảy ra ở quá khứ giải thích hiện tại, điều xảy ra ở hiện tại cho thấy quá khứ dưới ánh sáng khác. Nếu bỏ một mạch mà mạch kia vẫn đứng nguyên, chúng chưa thật sự đan.
  • Đừng quá ba lớp thời gian. Hiện tại, quá khứ gần, quá khứ xa là giới hạn mà phần lớn người đọc theo được trong một câu chuyện vài nghìn chữ.
  • Hai mạch nên gặp nhau ở cuối. Mạch quá khứ đi dần tới gần hiện tại, cho đến khi chúng chạm nhau. Điểm chạm đó thường là cao trào của cả câu chuyện.

Chọn cách sắp thời gian cho câu chuyện của bạn

Nếu bạn đã có bản nháp mà thấy nó lê thê hoặc rời rạc, thử quy trình dưới đây trước khi viết lại.

  1. Ghi mỗi sự kiện chính của câu chuyện lên một mẩu giấy nhỏ, kèm năm tháng nếu biết. Mười đến hai mươi mẩu là vừa.
  2. Xếp chúng theo thứ tự thời gian thật trên mặt bàn. Đây là bản đồ, chưa phải câu chuyện.
  3. Đánh dấu mẩu giấy chứa khoảnh khắc thay đổi lớn nhất và mẩu giấy chứa điều bạn muốn người đọc mang về.
  4. Hỏi: người đọc cần biết kết quả từ đầu không? Nếu cần, cân nhắc bắt đầu từ cuối. Nếu điều bạn muốn nói là sự thay đổi trong mình, cân nhắc đan hai mạch. Nếu không chắc, kể xuôi.
  5. Thử xếp lại các mẩu giấy theo cách đã chọn. Bỏ ra ngoài những mẩu không phục vụ câu hỏi chính; chúng có thể dành cho một câu chuyện khác.
  6. Viết một dòng chuyển cho mỗi chỗ nhảy thời gian. Nếu không viết được dòng chuyển tự nhiên, chỗ nhảy đó có thể chưa cần thiết.

Cách làm với mẩu giấy nghe thủ công nhưng có lợi lớn: bạn nhìn thấy cả câu chuyện cùng lúc, điều mà màn hình hay trang giấy dài không cho thấy. Nhiều người phát hiện ra cấu trúc đúng chỉ khi xếp thử ba bốn lần.

Những lỗi thời gian hay gặp

Lỗi phổ biến nhất là lùi lại quá sớm. Đoạn mở vừa dựng xong một cảnh hay ở hiện tại, đoạn hai đã quay về tuổi thơ và ở lại đó mười trang. Người đọc quên mất cảnh mở. Nếu đã mở bằng hiện tại, ở lại đó đủ lâu để người đọc quan tâm rồi mới lùi.

Lỗi thứ hai là mốc thời gian mâu thuẫn: đoạn này nói em trai năm tuổi, đoạn sau cùng năm lại nói em đã đi học lớp hai. Chuyện đời thật càng dài càng dễ vướng. Một tờ giấy ghi tuổi của từng người theo từng năm, để cạnh khi viết, giải quyết được gần hết.

Lỗi thứ ba là dùng quá nhiều từ chỉ thời gian mơ hồ: "hồi đó", "ngày xưa", "lúc ấy" lặp suốt bài khiến người đọc không biết đang ở năm nào. Thay một phần bằng mốc gắn với đời sống: năm nhà có chiếc xe máy đầu tiên, mùa lũ năm em gái chào đời.

Lỗi cuối là kể ngược chỉ để lạ. Nếu thứ tự thời gian thật đã cho câu chuyện sức kéo đủ, không cần đảo. Cấu trúc phức tạp chỉ đáng dùng khi nó làm câu chuyện nói được điều mà kể xuôi không nói được.

Câu hỏi thường gặp

Người mới viết chuyện đời mình nên chọn cách sắp thời gian nào?

Kể xuôi, bắt đầu càng gần điểm thay đổi càng tốt. Cách này ít rủi ro làm người đọc lạc và giúp bạn đi hết bản nháp đầu. Khi đã có bản nháp hoàn chỉnh, bạn mới thấy rõ có nên đảo thứ tự hay không.

Hồi tưởng ngắn giữa bài có cần đánh dấu không?

Hồi tưởng dài vài câu thì một từ chỉ thời gian như "hồi mười tuổi" là đủ. Hồi tưởng kéo dài nhiều đoạn nên có câu chuyển rõ khi vào và khi ra, hoặc dấu ngắt phần, để người đọc biết lúc nào trở lại mạch chính.

Kể ở thì hiện tại cho chuyện đã qua có được không?

Được, và nhiều người dùng để cảnh có cảm giác đang diễn ra trước mắt. Điều cần là nhất quán: đã chọn kể như đang xảy ra thì giữ suốt cảnh đó, tránh nhảy qua lại giữa "đang" và "đã" trong cùng một đoạn.

Chuyện kéo dài hàng chục năm thì gói thế nào trong một bài?

Chọn vài khoảnh khắc làm cột mốc, dựng thành cảnh, còn khoảng giữa thì tóm lược bằng vài câu. Một bài vài nghìn chữ thường chỉ chứa được ba đến năm cảnh đầy đủ. Phần còn lại là cầu nối giữa chúng.

Có nên ghi năm tháng cụ thể vào câu chuyện không?

Ghi năm giúp người đọc định vị, nhất là khi câu chuyện gắn với một thời kỳ dễ nhận ra. Nhưng nếu câu chuyện cần giữ ẩn danh, năm tháng chính xác có thể làm lộ người trong chuyện. Khi đó dùng mốc tương đối như "năm mình học lớp chín" là an toàn hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138