ThanPhan.comThân Phận
Kỹ thuật kể chuyện đời thật

Viết về chính mình mà không tự thương hại hay tự tôn vinh: giữ giọng công bằng

Hai cái bẫy lớn khi kể chuyện đời mình là than thân và tự đánh bóng. Cách nhận ra dấu hiệu, giữ giọng công bằng với chính mình và kể cả lúc mình sai.

A young woman seen from behind sitting on the stairs of a factory dormitory in Bac Ninh after a night shift, holding a paper cup, pale dawn light

Viết về chính mình mà người đọc tin được nghĩa là đối xử với nhân vật "mình" như với bất kỳ nhân vật nào khác: cho thấy cả lúc đúng lẫn lúc sai, cả lúc khổ lẫn lúc chính mình gây khổ cho người khác. Hai cái bẫy lớn nhất là tự thương hại, khi câu chuyện chỉ còn là lời than, và tự tôn vinh, khi câu chuyện thành bản thành tích. Cả hai đều làm người đọc lùi ra xa.

Bài này chỉ ra dấu hiệu của hai cái bẫy, cách sửa từng dấu hiệu, và vì sao kể cả những lúc mình sai lại làm câu chuyện mạnh hơn. Các đoạn mẫu là đoạn tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định.

Vì sao hai cái bẫy này khó tránh

Khi viết về đời mình, bạn vừa là người kể vừa là nhân vật chính, lại vừa là người có lợi ích nhất trong việc câu chuyện được hiểu theo một cách nhất định. Không ai muốn mình hiện lên xấu, và ai đã chịu khổ cũng muốn nỗi khổ được thấy. Hai mong muốn rất người ấy, nếu không được để ý, kéo giọng văn lệch sang than thân hoặc sang tự khen.

Tự thương hại thường đến từ những câu chuyện về mất mát, nghèo khó, bị đối xử bất công. Người viết sợ người đọc không thấy hết mức nặng của nỗi khổ, nên nhấn mạnh, lặp lại, thêm tính từ. Kết quả ngược với mong muốn: người đọc thấy bị ép phải thương, và phản ứng tự nhiên là kháng cự.

Tự tôn vinh thường đến từ những câu chuyện vượt khó, thành công, giúp người. Người viết muốn chia sẻ điều mình tự hào, nhưng câu chuyện chỉ còn những lúc mình sáng suốt, kiên cường, tốt bụng. Người đọc không thấy một con người, chỉ thấy một hình mẫu, và hình mẫu thì khó tin.

Hai cái bẫy có chung một gốc: người viết đang cố điều khiển cảm xúc của người đọc thay vì cho họ thấy sự việc. Cách thoát cũng chung: lùi lại, kể sự việc chính xác, rồi tin người đọc.

Dấu hiệu của hai cái bẫy

Bảng dưới gom những dấu hiệu thường gặp nhất. Đọc bản nháp của bạn với bảng này bên cạnh.

Tự thương hạiTự tôn vinh
Từ ngữNhiều tính từ về nỗi khổ: tủi nhục, cay đắng, bất hạnhNhiều tính từ về phẩm chất: kiên cường, tận tâm, không bao giờ bỏ cuộc
Người khác trong chuyệnChỉ hiện ra như người gây khổ hoặc người thờ ơChỉ hiện ra như người nghi ngờ rồi phải phục, hoặc người được mình giúp
Lúc mình saiKhông có, hoặc mọi sai lầm đều do hoàn cảnhKhông có, hoặc sai lầm được kể như bài học đã vượt qua nhẹ nhàng
Nhịp câu chuyệnNỗi khổ chồng nỗi khổ, không có lúc nào bình thườngThành công nối thành công, khó khăn chỉ để làm nền
Câu hỏi ngầm gửi người đọcBạn có thấy mình khổ đến thế nào không?Bạn có thấy mình giỏi đến thế nào không?

Nếu bản nháp của bạn khớp nhiều ô trong một cột, đừng vội nản. Gần như ai viết chuyện đời mình lần đầu cũng rơi vào một trong hai cột. Nhận ra được đã là bước khó nhất.

Sửa giọng tự thương hại

Thay tính từ bằng sự việc. Thay "những ngày ấy thật tủi nhục" bằng điều đã xảy ra: bị gọi tên trước lớp vì chưa đóng học phí, phải đứng nghe cô đọc danh sách. Sự việc cụ thể khiến người đọc tự thấy tủi, và họ tin vì đó là cảm giác của chính họ.

Cho vào những lúc bình thường. Ngay cả trong những năm khổ nhất cũng có bữa cơm vui, có trận cười với bạn, có buổi chiều không nghĩ gì. Những lúc ấy không làm nhẹ nỗi khổ; ngược lại, chúng làm nỗi khổ thật hơn, vì người đọc thấy một đời sống đầy đủ chứ không phải một bản cáo trạng.

Nói một lần, đúng chỗ. Nếu có một cảnh đau nhất, kể nó kỹ, một lần. Đừng nhắc lại nỗi đau ấy ở mọi đoạn sau. Người đọc nhớ; bạn không cần nhắc họ.

Cho người gây khổ một chút con người. Không cần tha thứ hay biện hộ. Chỉ cần một chi tiết cho thấy họ cũng là người: người chủ khó tính nhưng có lần dúi thêm cho mình gói xôi. Chi tiết ấy làm câu chuyện công bằng, và chính sự công bằng làm lời kể về điều họ gây ra đáng tin hơn.

Sửa giọng tự tôn vinh

Kể cả lúc mình sai và hậu quả của nó. Lần mình quyết định sai làm cả nhóm mất một mối hàng, lần mình nói nặng với mẹ khi đang căng thẳng. Những lúc ấy làm nhân vật "mình" thành người thật, và làm những lúc mình đúng có giá trị hơn.

Ghi công người khác đúng mức. Thành công hiếm khi là của một người. Ai đã cho mượn tiền, ai trông con giúp, ai chỉ cho mình cách làm: kể họ vào, cụ thể, không phải một câu cảm ơn chung chung ở cuối.

Để khó khăn thật sự khó. Nếu câu chuyện vượt khó mà khó khăn chỉ được kể qua loa, người đọc không thấy gì đáng phục. Kể kỹ những lúc mình đã muốn bỏ, những lúc không biết có qua được không.

Để người khác có quyền không đồng ý. Trong câu chuyện tự tôn vinh, ai nghi ngờ người kể rốt cuộc đều phải công nhận người kể đúng. Đời thật không gọn như vậy. Có người đến giờ vẫn nghĩ quyết định của bạn là sai, và để họ giữ ý kiến ấy trong câu chuyện làm nó đáng tin hơn nhiều.

Bỏ những câu tự nhận xét về phẩm chất. "Mình vốn là người không chịu khuất phục" là câu người khác nên nói về bạn, nếu có. Cho người đọc thấy bạn đã làm gì, họ tự kết luận.

Vì sao kể lúc mình sai làm câu chuyện mạnh hơn

Người viết chuyện đời mình thường sợ rằng kể ra lỗi lầm sẽ làm người đọc nghĩ xấu về mình. Thực tế thường ngược lại. Người đọc không chờ một người hoàn hảo; họ chờ một người giống họ. Khi bạn thừa nhận mình đã nóng nảy, đã ích kỷ, đã chọn sai, người đọc thấy ở đó chính mình, và từ chỗ ấy họ tin những gì còn lại.

Lỗi lầm còn là nơi câu chuyện có chuyển động. Một nhân vật luôn đúng không có gì để học, nên không có gì để thay đổi. Chuyện đời thật đáng đọc thường là chuyện một người đã hiểu ra điều gì đó, mà hiểu ra thì phải từng không hiểu. Những trang bạn kể mình sai là những trang cho thấy khoảng đường bạn đã đi.

Cũng cần phân biệt kể lỗi lầm với tự hành hạ trên trang giấy. Kể lỗi lầm là nói rõ mình đã làm gì, hậu quả ra sao, mình nghĩ gì về nó bây giờ. Tự hành hạ là lặp đi lặp lại rằng mình tồi tệ, không đáng được tha thứ. Cái thứ hai thực ra là một dạng tự thương hại khác, và nó đặt người đọc vào vị trí phải an ủi bạn. Giọng công bằng nhận lỗi một lần, rõ ràng, rồi đi tiếp.

Đoạn mẫu: cùng một sự việc, ba giọng

Sự việc giả định: người kể, làm công nhân ca đêm, bị tổ trưởng mắng trước cả tổ vì làm hỏng một lô hàng. Ba đoạn dưới là đoạn mẫu tự viết để minh hoạ.

Tự thương hại: "Mình đứng đó, tủi nhục vô cùng, nước mắt chực trào ra. Cả đời mình chưa bao giờ bị đối xử bất công như vậy. Mình nghĩ số mình sao mà khổ thế, đi đâu cũng bị người ta chèn ép."

Tự tôn vinh: "Mình đứng thẳng, bình tĩnh nghe hết, không cãi một lời. Mình biết lỗi không hoàn toàn do mình, nhưng mình nhận hết. Sau hôm đó, cả tổ nhìn mình bằng con mắt khác."

Công bằng: "Lô hàng hỏng vì mình chỉnh sai nhiệt độ máy ép, chuyện này mình biết ngay khi nhìn mẻ đầu. Chị tổ trưởng mắng to, cả tổ dừng tay. Mình cúi nhìn đôi găng tay, đếm những vết cháy trên đầu ngón. Ca sau, chị đứng cạnh máy mình cả tiếng, không nói gì, chỉ chỉnh lại một lần rồi đi."

Đoạn công bằng nhận lỗi rõ ràng, không bào chữa, không tự hạ mình. Nó kể cảm giác qua chi tiết đôi găng tay chứ không qua tính từ. Và nó cho người tổ trưởng một chút con người qua hành động ở ca sau. Người đọc đọc xong không thấy mình bị ép thương hay bị ép phục; họ thấy một con người làm sai, chịu trận, và một mối quan hệ phức tạp hơn một lần bị mắng.

Phép thử "người lạ đọc bản nháp"

Khó thấy giọng của chính mình. Phép thử dưới đây giúp bạn đứng ngoài bản nháp một chút.

  1. Đặt bản nháp sang một bên ít nhất vài ngày.
  2. Khi đọc lại, thay mọi chữ "mình" bằng một cái tên giả định, như thể đang đọc chuyện về một người lạ.
  3. Ghi lại cảm giác của bạn với nhân vật ấy sau mỗi trang: thương, phục, bực, chán, tin, nghi.
  4. Nếu cảm giác chủ đạo là "thương nhưng hơi mệt", có thể bạn đang ở cột tự thương hại. Nếu là "phục nhưng không tin lắm", có thể bạn đang ở cột tự tôn vinh.
  5. Tìm những đoạn tạo ra cảm giác ấy và sửa bằng các cách ở trên. Đọc lại với cái tên giả định một lần nữa.

Nếu có một người đọc thử tin cậy, nhờ họ trả lời một câu duy nhất: nhân vật chính có giống một người thật không? Câu trả lời ngập ngừng đáng giá hơn mọi lời khen. Và nếu khi đọc lại những đoạn về nỗi khổ của mình mà bạn thấy quá sức, đó là tín hiệu nên dừng, nghỉ, và nói chuyện với người thân tin cậy hoặc chuyên gia tâm lý trước khi viết tiếp.

Câu hỏi thường gặp

Kể chuyện mình chịu khổ thật thì làm sao tránh bị coi là than thân?

Kể sự việc chính xác, ít tính từ, có cả những lúc bình thường, và không nhắc lại nỗi khổ ở mọi đoạn. Than thân không nằm ở chuyện bạn kể về khổ, mà ở cách bạn đòi người đọc phải thương. Kể thật thì người đọc tự thương.

Kể về thành công của mình mà không khoe thì có được không?

Được, nếu bạn kể cả cái giá, cả những người giúp, cả những lúc suýt bỏ cuộc và những sai lầm trên đường. Thành công được kể như một hành trình có thật thì người đọc học được từ nó. Thành công được kể như một bản thành tích thì họ chỉ thấy bạn.

Có nên kể chuyện mình làm tổn thương người khác không?

Nếu nó là một phần thật của câu chuyện, có. Đó thường là những đoạn làm câu chuyện đáng tin nhất. Nhưng cân nhắc người bị tổn thương có thể đọc được, và cách kể không làm họ đau thêm; điều này được bàn kỹ ở danh mục về đạo đức khi kể về người khác.

Viết về trầm cảm hay những giai đoạn rất tối của mình có bị coi là tự thương hại không?

Không, nếu bạn kể chính xác trải nghiệm ấy như nó đã diễn ra. Người đọc từng trải qua sẽ nhận ra sự thật. Điều quan trọng hơn là sự an toàn của chính bạn khi viết: nếu những ký ức ấy kéo bạn xuống, nên tạm dừng và tìm đến người tin cậy hoặc chuyên gia.

Làm sao biết mình đã công bằng với người gây khổ cho mình?

Hỏi xem họ có đọc đoạn ấy và nhận ra mình không, dù không đồng ý với cách bạn kể. Công bằng không có nghĩa là tha thứ hay giảm nhẹ điều họ làm. Nó chỉ có nghĩa là họ hiện lên như một người, không phải một vai phản diện.

Tự trào, tự giễu mình có phải là cách tránh tự tôn vinh không?

Tự giễu nhẹ nhàng làm câu chuyện dễ gần, nhưng dùng quá tay thì thành một kiểu né tránh khác: người viết không bao giờ nghiêm túc với chính mình. Giọng công bằng là giọng có thể cười về mình ở chỗ đáng cười và nghiêm túc ở chỗ cần nghiêm túc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138