ThanPhan.comThân Phận
Kỹ thuật kể chuyện đời thật

Mở đầu câu chuyện đời thật bằng một cảnh: cách viết đoạn đầu giữ người đọc ở lại

Cách mở đầu câu chuyện đời mình bằng một cảnh cụ thể thay cho lời giới thiệu: chọn khoảnh khắc, đặt người đọc vào giữa việc đang diễn ra, có đoạn mẫu.

A woman seen from behind sitting at a wooden table by a rain-streaked window in a Hue house, pen resting on a blank notebook, early morning grey light

Cách mở đầu một câu chuyện đời thật chắc tay nhất là thả người đọc vào giữa một cảnh: một nơi chốn, một lúc trong ngày, một người đang làm một việc cụ thể. Những câu như "Đời mình trải qua nhiều sóng gió" hay "Mình sinh ra trong một gia đình nghèo" cho người đọc biết kết luận trước khi họ kịp thấy gì, nên họ không có lý do để đọc tiếp.

Bài này dành cho người lần đầu ngồi xuống kể chuyện đời mình, dù để giữ cho riêng mình hay để gửi cho một chuyên mục, một tuyển tập. Bạn sẽ thấy vì sao đoạn mở bằng lời giới thiệu thường hỏng, chọn khoảnh khắc nào để mở, viết đoạn đầu theo từng bước, và làm gì khi câu chuyện của mình dường như không có cảnh nào "đủ kịch tính". Các đoạn văn mẫu trong bài đều tự viết để minh hoạ, nhân vật là giả định.

Vì sao đoạn mở bằng lời giới thiệu làm người đọc bỏ đi

Khi bắt đầu kể chuyện đời mình, phản xạ tự nhiên là giới thiệu: mình là ai, sinh năm nào, quê ở đâu, nhà có mấy anh chị em. Đó là cách người ta mở đầu một bản lý lịch hay một bài phát biểu, vì người nghe ở đó cần thông tin trước. Người đọc một câu chuyện thì khác. Họ chưa cần biết bạn sinh năm nào; họ cần một lý do để quan tâm, và lý do ấy chỉ đến khi họ thấy một con người cụ thể trong một tình thế cụ thể.

Lời giới thiệu còn có một cái hại ít ai để ý: nó thường chứa sẵn kết luận. "Tuổi thơ mình rất cơ cực" là câu kết luận mà người viết đã rút ra sau mấy chục năm. Đặt nó ở đầu, bạn bắt người đọc tin trước rồi mới cho xem bằng chứng sau. Ngược lại, nếu đoạn đầu là cảnh một đứa trẻ ngồi nhặt những hạt cơm rơi trên chiếu bỏ lại vào nồi, người đọc tự đi đến chữ "cơ cực" mà không cần ai nói, và họ tin nó hơn vì đó là phát hiện của chính họ.

Điều này không có nghĩa thông tin nền là thừa. Tên quê, năm tháng, hoàn cảnh gia đình vẫn cần, nhưng chúng nên được rải vào sau, đúng lúc người đọc bắt đầu tò mò. Một câu ngắn chen giữa hai đoạn cảnh, kiểu "năm ấy mình mười một tuổi, nhà vừa chuyển về xóm chợ", làm việc của cả một trang lý lịch mà không làm chậm câu chuyện.

Cảnh là gì trong một câu chuyện đời thật

Cảnh có một nơi chốn cụ thể. Không phải "ở quê" mà là cái sân gạch sau bếp, bậc thềm trước nhà trọ, băng ghế chờ ở bến xe. Người đọc cần một chỗ để đặt chân, dù chỉ là một góc nhỏ. Nơi chốn càng hẹp, cảnh càng rõ.

Cảnh diễn ra trong một quãng thời gian ngắn. Vài phút, một buổi chiều, cùng lắm một đêm. "Những năm học cấp ba" là một giai đoạn, không phải một cảnh. "Buổi sáng mình đứng trước bảng dán điểm thi" là một cảnh. Khi bạn kể một giai đoạn, bạn đang tóm tắt; khi bạn kể một cảnh, bạn đang cho xem.

Trong cảnh có người đang làm một việc. Một người mẹ đang gỡ cá khỏi lưới, một người cha đang dắt chiếc xe máy hết xăng lên dốc, chính bạn đang đếm lại xấp tiền lương lần thứ ba. Hành động khiến cảnh chuyển động; một bức tranh tĩnh tả cảnh vật thì đẹp nhưng chưa phải là chuyện.

Cảnh có một chút căng. Không cần kịch tính lớn. Chỉ cần một điều chưa được giải quyết: một câu hỏi chưa ai trả lời, một lá thư chưa mở, một người chưa về. Chút căng đó là sợi dây kéo người đọc sang đoạn thứ hai.

Cảnh được kể từ chỗ đứng của một người. Trong chuyện đời thật, đó thường là chính bạn ở thời điểm ấy. Người đọc thấy những gì bạn thấy, nghe những gì bạn nghe, nên họ đứng chung chỗ với bạn ngay từ dòng đầu.

Chọn khoảnh khắc để mở: những chỗ thường đáng thử

Một câu chuyện đời thật có hàng trăm khoảnh khắc. Cảnh mở không nhất thiết là cảnh quan trọng nhất; nó là cảnh đặt ra câu hỏi mà phần còn lại của câu chuyện sẽ trả lời. Khi phân vân, bạn có thể viết thử đoạn mở từ vài chỗ dưới đây rồi đặt cạnh nhau mà so.

  • Ngay trước lúc mọi thứ thay đổi. Buổi tối cuối cùng trước khi đi làm xa, bữa cơm trước hôm bố mẹ báo tin chuyển nhà. Người đọc chưa biết điều gì sắp đến, nhưng cảm được sự yên ắng trước nó.
  • Ngay sau lúc mọi thứ thay đổi. Sáng hôm sau đám tang, ngày đầu tiên ở xưởng mới, căn phòng trọ vừa dọn đồ vào. Người đọc bước vào khi hậu quả đang hiện ra, và tự hỏi chuyện gì đã xảy ra trước đó.
  • Một việc lặp đi lặp lại. Mỗi sáng năm giờ bạn đạp xe chở rau ra chợ. Mở bằng một buổi sáng trong chuỗi ấy cho người đọc thấy nhịp sống của bạn, rồi câu chuyện bắt đầu khi một buổi sáng nào đó khác đi.
  • Một đồ vật. Chiếc đồng hồ của ông còn chạy chậm mười phút, đôi dép nhựa đứt quai được khâu lại bằng dây thép. Đồ vật chở được cả một mối quan hệ mà không cần giải thích.
  • Một câu nói. Câu ai đó nói với bạn mà bạn nhớ tới giờ. Mở bằng câu nói cần cẩn thận: nó phải ngắn, phải có người nói và chỗ nói, nếu không nó trơ ra như một câu châm ngôn treo tường.
  • Khoảnh khắc ở hiện tại nhìn về quá khứ. Bạn bây giờ đứng trước căn nhà cũ đã bị phá, rồi câu chuyện lùi về. Cách này hợp khi khoảng cách giữa "mình bây giờ" và "mình ngày ấy" chính là điều bạn muốn nói.

Một gợi ý thực tế: cảnh mở hay nhất nhiều khi chỉ lộ ra sau khi bạn đã viết xong bản nháp đầu. Đọc lại, bạn sẽ thấy một đoạn ở giữa trang ba sáng hơn hẳn mọi thứ phía trước. Đưa nó lên đầu thường là sửa đổi đáng giá nhất của cả bản thảo.

Đoạn mẫu: cùng một câu chuyện, hai cách mở

Dưới đây là hai đoạn mở cho cùng một câu chuyện giả định về một người con gái rời quê lên thành phố làm công nhân. Cả hai đều là đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, nhân vật không có thật.

Cách mở bằng giới thiệu: "Mình sinh ra ở một làng quê nghèo. Năm mười tám tuổi, vì hoàn cảnh gia đình khó khăn, mình phải bỏ học để lên thành phố làm công nhân. Những năm tháng ấy rất vất vả nhưng cũng dạy cho mình nhiều bài học quý giá."

Cách mở bằng cảnh: "Xe khách đỗ ở cổng khu công nghiệp lúc trời chưa sáng. Mình xuống cuối cùng, ôm cái bao tải đựng chăn mà mẹ đã khâu thêm một lớp vải ở đáy cho khỏi rách. Chị cùng xóm đi trước, chỉ tay vào dãy nhà trọ mái tôn: phòng thứ tư, tối nay ngủ chung với ba đứa nữa. Mình gật đầu, rồi đứng thêm một lúc nhìn chiếc xe quay đầu về hướng cũ."

Đoạn thứ hai không nói chữ "nghèo", không nói "vất vả", không nói "bài học". Nhưng người đọc thấy cái bao tải được mẹ khâu thêm đáy, thấy căn phòng bốn người, thấy cô gái đứng nhìn chiếc xe đi về quê. Họ hiểu hoàn cảnh, hiểu cả nỗi nhớ nhà, và quan trọng hơn: họ muốn biết sáng mai cô ấy vào xưởng thế nào. Đoạn thứ nhất thì đã kể hết, kể cả bài học, nên chẳng còn gì để chờ.

Để ý thêm: đoạn thứ hai vẫn chứa đủ thông tin nền. Người đọc biết nhân vật từ quê lên, đi làm công nhân, nhà không khá giả. Thông tin không mất đi; nó chỉ được đưa qua đồ vật và hành động thay vì qua lời khai.

Viết đoạn mở theo năm bước

Nếu bạn đã có bản nháp hoặc ít nhất đã biết mình định kể chuyện gì, các bước dưới đây giúp ra được một đoạn mở trong một buổi ngồi viết.

  1. Viết một câu trả lời cho câu hỏi "câu chuyện này rốt cuộc nói về điều gì?". Câu này không đưa vào bài; nó là la bàn để bạn chọn cảnh mở có liên quan, thay vì chọn cảnh chỉ vì nó đẹp.
  2. Liệt kê năm đến bảy khoảnh khắc cụ thể trong câu chuyện, mỗi khoảnh khắc một dòng, ghi rõ nơi chốn và việc đang diễn ra. Gạch những dòng còn chung chung kiểu "những ngày ở trọ".
  3. Chọn một khoảnh khắc đặt ra câu hỏi mà phần sau sẽ trả lời. Nếu câu chuyện nói về việc bạn học cách sống thiếu bố, cảnh mở có thể là lần đầu tiên bạn tự thay bóng đèn trong nhà, không phải cảnh đám tang.
  4. Viết đoạn mở dài chừng một trăm đến hai trăm chữ, chỉ dùng những gì nhìn, nghe, chạm được. Tạm thời cấm mình dùng tính từ đánh giá như "buồn", "khổ", "hạnh phúc", "đáng nhớ".
  5. Đọc lại và tìm câu đầu tiên. Rất thường gặp: câu đầu thật sự nằm ở dòng thứ ba, hai dòng trên chỉ là phần khởi động của người viết. Xoá phần khởi động, để câu chuyện bắt đầu ở chỗ nó thật sự bắt đầu.

Sau năm bước, đặt đoạn mở mới cạnh đoạn cũ và đọc to cả hai. Tai thường phân xử nhanh hơn mắt: đoạn nào khiến bạn muốn đọc tiếp câu sau thì giữ đoạn đó.

Những lỗi hay gặp ở đoạn mở và cách sửa

Phần lớn đoạn mở hỏng vì cùng vài lý do. Bảng dưới gom những lỗi gặp nhiều nhất khi người viết chưa quen kể chuyện đời thật.

LỗiDấu hiệuCách sửa
Mở bằng triết lýCâu đầu là một nhận định về cuộc đời, kiểu "Cuộc sống không ai biết trước điều gì"Bỏ câu đó, bắt đầu từ câu đầu tiên có người và nơi chốn
Mở bằng thời tiết chung chung"Hôm đó trời mưa tầm tã" mà mưa chẳng liên quan gì đến chuyệnGiữ thời tiết chỉ khi nó tác động lên nhân vật: mưa làm hỏng mẻ bánh, làm chuyến xe trễ
Mở bằng lời xin lỗi"Mình không giỏi viết, mong mọi người bỏ qua"Viết lời đó vào sổ riêng nếu cần, không đưa vào bài; người đọc tự đánh giá
Mở bằng cảnh quá mạnhĐoạn đầu dồn hết đau đớn, phần sau xẹp xuốngLùi cảnh mở về trước khúc mạnh nhất, để người đọc đi tới nó
Mở bằng quá nhiều nhân vậtNăm cái tên trong ba câu đầuChỉ giữ một hai người trong cảnh mở, giới thiệu những người khác khi họ thật sự bước vào

Một lỗi nữa không nằm trong bảng vì nó khó nhận ra: mở bằng một cảnh hay nhưng không liên quan đến điều câu chuyện muốn nói. Cảnh đó giữ được người đọc vài đoạn rồi bỏ rơi họ. Câu la bàn ở bước một của phần trước là cách kiểm nhanh nhất.

Khi câu chuyện không có cảnh nào đủ mạnh để mở

Nhiều người ngại kể vì nghĩ đời mình bình thường, không có tai nạn, không có cuộc chia ly nào giống phim. Thật ra cảnh mở không cần lớn; nó cần cụ thể. Một buổi chiều ngồi đợi mẹ đi chợ về, một lần đứng xếp hàng nộp hồ sơ xin việc, một đêm thức canh nồi bánh chưng với bố: những cảnh rất thường ấy lại dễ chạm người đọc, vì ai cũng từng có một buổi chiều như thế.

Cách tìm cảnh trong một đời "không có gì": hỏi mình những câu bằng giác quan thay vì câu bằng sự kiện. Mùi gì làm bạn nhớ tới năm mười lăm tuổi? Âm thanh nào bạn nghe mỗi tối ở căn nhà cũ? Bàn tay ai bạn còn nhớ hình dạng? Câu trả lời thường dẫn thẳng tới một khoảnh khắc có nơi chốn và có người.

Nếu bạn vẫn không chắc, cứ mở bằng một việc nhỏ bạn từng làm đều đặn và viết thật kỹ. Sự kỹ lưỡng tự nó tạo ra sức kéo. Người đọc theo một người chăm chú gấp từng chiếc áo cho khách ở tiệm giặt lâu hơn theo một người kể vội mười năm cuộc đời trong một đoạn.

Cuối cùng, đừng để đoạn mở chặn mình viết phần còn lại. Nhiều người viết đi viết lại đoạn đầu cả tuần mà không sang được trang hai. Cứ viết một đoạn mở tạm, đi hết câu chuyện, rồi quay lại. Lúc đó bạn đã biết câu chuyện kết ở đâu, và đoạn mở tốt thường là đoạn bắt nhịp với đoạn kết.

Câu hỏi thường gặp

Có bắt buộc mở đầu câu chuyện đời thật bằng cảnh không?

Không bắt buộc. Một câu nhận xét sắc, một câu hỏi thật hoặc một sự thật gây bất ngờ cũng mở được, nếu nó cụ thể và có sức kéo. Mở bằng cảnh chỉ là cách an toàn nhất cho người mới, vì nó khó hỏng hơn: người đọc luôn có thứ để nhìn ngay từ dòng đầu.

Đoạn mở nên dài bao nhiêu?

Với câu chuyện vài nghìn chữ, đoạn mở thường từ một trăm đến ba trăm chữ là đủ để dựng cảnh và gieo một câu hỏi. Đoạn mở quá dài dễ biến thành tả cảnh lan man; quá ngắn thì người đọc chưa kịp đứng vào đâu đã bị kéo sang chuyện khác.

Mở bằng cảnh ở giữa câu chuyện thì phần trước kể lúc nào?

Sau đoạn mở, bạn có thể lùi lại kể những gì dẫn tới cảnh ấy, rồi đi tiếp. Người đọc chấp nhận việc lùi thời gian rất dễ, miễn là có dấu mốc rõ như "ba năm trước đó" hay "mọi chuyện bắt đầu từ mùa hè năm ấy".

Có nên mở bằng câu thoại không?

Được, nếu câu thoại ngắn, có sức nặng và ngay sau đó người đọc biết ai nói, nói ở đâu. Một câu thoại lơ lửng không người nói và không bối cảnh làm người đọc bối rối; họ mất mấy dòng để định vị thay vì bị cuốn vào.

Đoạn mở có cần nói ngay câu chuyện về điều gì không?

Không cần nói thẳng. Đoạn mở chỉ cần đặt người đọc vào đúng hướng, để khi đọc hết họ thấy cảnh đầu đã chứa mầm của cả câu chuyện. Nói thẳng chủ đề ở câu đầu thường biến câu chuyện thành bài giảng.

Viết mãi không ưng đoạn mở thì làm sao?

Bỏ qua nó và viết phần thân. Đánh dấu chỗ đoạn mở bằng một dòng ghi chú cho mình, đi hết câu chuyện, rồi quay lại. Rất nhiều người viết thấy đoạn mở thật nằm sẵn đâu đó trong bản nháp, chỉ cần nhấc lên đầu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138