ThanPhan.comThân Phận
Kỹ thuật kể chuyện đời thật

Kể chuyện đời qua một đồ vật: chọn món đồ làm sợi chỉ xuyên suốt câu chuyện

Chiếc xe đạp cũ, cái nồi gang, chùm chìa khoá có thể gánh cả câu chuyện đời người. Cách chọn đồ vật, để nó đổi nghĩa theo thời gian, tránh biến thành biểu tượng sáo.

Top-down still life of an old dented aluminum lunch box, a worn bicycle bell and a key ring on a faded floral tablecloth in a Ninh Binh home, soft window light

Kể chuyện đời qua một đồ vật là chọn một món đồ có thật, đi cùng bạn hoặc người thân qua nhiều năm, rồi để câu chuyện xoay quanh nó: món đồ xuất hiện ở những khoảnh khắc khác nhau, và mỗi lần mang một nghĩa khác. Một chiếc cặp lồng nhôm, một cái máy khâu cũ, một chùm chìa khoá có thể gánh được cả một quan hệ hay một quãng đời mà không cần người kể giải thích.

Cách kể này đặc biệt hợp với người lần đầu viết chuyện đời mình, vì đồ vật cho câu chuyện một cái trục cụ thể, dễ nắm. Bài này hướng dẫn chọn đồ vật, cách để nó thay đổi theo câu chuyện, những cách sắp xếp thường dùng, và cái bẫy biến đồ vật thành biểu tượng sáo. Các đoạn mẫu là đoạn tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định.

Vì sao đồ vật gánh được câu chuyện

Đồ vật có ba phẩm chất mà người kể chuyện đời thật cần. Thứ nhất, nó cụ thể: người đọc nhìn thấy, cầm được trong tưởng tượng, không cần hiểu một khái niệm nào. Thứ hai, nó bền: nó ở đó qua nhiều năm trong khi con người và hoàn cảnh thay đổi quanh nó. Thứ ba, nó im lặng: nó không nói gì, nên mọi ý nghĩa đều đến từ cách người ta dùng nó, giữ nó, bỏ nó.

Còn một lợi ích thực tế nữa: đồ vật giúp trí nhớ. Khi bạn cố nhớ năm mười hai tuổi, đầu óc thường trống trơn. Khi bạn nhớ chiếc xe đạp năm mười hai tuổi, nó ở đâu, ai dắt nó, nó tuột xích ở đoạn đường nào, những khoảnh khắc khác kéo theo. Đồ vật là cái móc để treo ký ức lên, và người viết nào cũng cần vài cái móc như vậy.

Chính sự im lặng ấy làm đồ vật hữu ích cho những câu chuyện khó nói. Nhiều gia đình Việt Nam không quen nói thẳng tình cảm. Người cha không nói thương con, nhưng ông sửa đi sửa lại chiếc xe đạp con đi học suốt mười năm. Kể về chiếc xe đạp ấy là kể về tình thương mà không cần gọi tên nó, đúng như cách nó đã tồn tại trong đời thật.

Đồ vật cũng giúp người viết tránh tự thương hại hay tự tôn vinh, vì sự chú ý đổ vào món đồ thay vì vào chính mình. Người đọc nhìn chiếc nồi gang đã sứt quai thay vì nghe người viết kể về nỗi vất vả, và họ tự hiểu nỗi vất vả ấy qua những vết sứt.

Chọn đồ vật: những câu nên tự hỏi

Không phải món đồ nào cũng làm được trục câu chuyện. Trước khi chọn, thử trả lời những câu sau:

  • Món đồ có đi qua ít nhất ba khoảnh khắc khác nhau không? Một món quà chỉ xuất hiện đúng một lần là chi tiết, chưa phải trục. Trục cần lặp lại.
  • Nó có gắn với một người hoặc một quan hệ không? Đồ vật mạnh nhất thường là thứ chuyền tay: của mẹ rồi thành của mình, của anh rồi sang em.
  • Nó có thay đổi theo thời gian không? Cũ đi, hỏng, được sửa, bị mất, bị bán, được tìm lại. Mỗi thay đổi của đồ vật là một mốc của câu chuyện.
  • Nó có bình thường không? Đồ vật càng bình thường càng tốt. Chiếc ấm nhôm nhà nào cũng có chạm người đọc hơn một món đồ quý hiếm, vì họ có một chiếc ấm của riêng họ.
  • Bạn có nhớ rõ hình dạng, tiếng động, sức nặng của nó không? Nếu chỉ nhớ mờ, rất khó viết những cảnh có món đồ ở giữa.
  • Nó còn hay đã mất? Cả hai đều kể được, nhưng khác giọng. Đồ còn đó cho phép bạn kể từ hiện tại nhìn về; đồ đã mất làm câu chuyện mang nỗi tiếc.

Để đồ vật đổi nghĩa theo câu chuyện

Lần đầu: đồ vật chỉ là đồ vật. Ở cảnh đầu tiên, món đồ xuất hiện tự nhiên, gắn với một việc bình thường. Chiếc cặp lồng mẹ đưa mỗi sáng. Đừng nhấn mạnh nó; người đọc chưa cần biết nó quan trọng.

Lần giữa: đồ vật bắt đầu mang thêm điều gì đó. Chiếc cặp lồng bị móp vì người con tức giận ném nó. Hoặc người con xấu hổ giấu nó đi vì bạn bè đều mua cơm hàng. Đồ vật vẫn thế, nhưng quan hệ quanh nó đã đổi, và người đọc bắt đầu để ý.

Lần cuối: đồ vật mang cả câu chuyện. Nhiều năm sau, người con tìm thấy chiếc cặp lồng móp trong gầm tủ khi dọn nhà mẹ. Khoảnh khắc này không cần một câu giải thích nào; người đọc đã mang theo mọi lần trước.

Đồ vật không nên tự thay đổi vì tiện cho câu chuyện. Trong chuyện đời thật, bạn không được bịa rằng món đồ bị mất đúng lúc để tạo kịch tính. Nếu nó vẫn nằm đó suốt, thì nghĩa của nó đổi qua cách người ta nhìn nó, không qua những biến cố được thêm vào.

Đoạn mẫu: một chiếc máy khâu qua ba lần xuất hiện

Ba đoạn dưới là đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, rút từ một câu chuyện giả định về người mẹ làm thợ may ở nhà.

Lần một: "Tiếng máy khâu đạp chân là thứ đầu tiên mình nghe mỗi sáng. Mẹ ngồi ở góc nhà, chân đạp đều, miệng ngậm mấy cái ghim. Mình đi học, tiếng máy theo ra tận đầu ngõ."

Lần hai: "Năm mình học đại học, mẹ bán bớt khách quen vì mắt kém. Máy khâu phủ tấm vải hoa, chỉ thỉnh thoảng mẹ mở ra vá cái áo cho bố. Mình về nhà dịp hè, không quen với cái góc nhà im lặng."

Lần ba: "Con gái mình lên bốn, thích ngồi lên bàn đạp máy khâu mà nhún. Mẹ ngồi bên cạnh, tay đặt hờ lên lưng cháu, chân khẽ đạp theo. Máy không có chỉ, kim chạy không, tiếng cạch cạch vẫn đều như ba mươi năm trước."

Không đoạn nào nói về tuổi già, về thời gian, về sự tiếp nối. Nhưng người đọc thấy cả ba: chiếc máy từ công cụ kiếm sống thành đồ phủ vải, rồi thành món đồ chơi của đứa cháu, trong khi người mẹ vẫn đạp theo nhịp cũ. Chiếc máy không đổi; mọi thứ quanh nó đổi.

Ba cách sắp xếp câu chuyện quanh đồ vật

Đồ vật có thể làm trục theo vài cách. Bảng dưới so sánh ba cách thường gặp; ví dụ ở cột cuối là ví dụ giả định.

Cách sắp xếpĐặc điểmHợp vớiVí dụ giả định
Theo đời sống của đồ vậtKể từ lúc món đồ đến với gia đình cho đến hiện tạiĐồ vật lâu đời, đi qua nhiều thế hệChiếc tủ gỗ từ ngày ông bà cưới đến lúc chia nhà
Đồ vật làm khungMở và kết bằng đồ vật, phần giữa kể chuyện khácCâu chuyện về một người, đồ vật là cửa vàoMở bằng chùm chìa khoá của bố, kể đời bố, kết bằng chùm chìa khoá trong tay mình
Nhiều đồ vật, mỗi đồ một phầnMỗi phần là một món đồ, ghép lại thành chân dungCâu chuyện dài, chân dung một người hay một ngôi nhàNăm món đồ trong căn bếp của bà, mỗi món một mảnh đời bà

Cách thứ hai thường dễ nhất cho người mới, vì đồ vật chỉ cần xuất hiện hai lần ở hai đầu, và phần giữa được tự do. Cách thứ ba khó hơn, vì mỗi phần phải tự đứng được mà vẫn cùng góp vào một bức chân dung.

Bắt đầu viết từ một món đồ: sáu bước

Nếu bạn đã có món đồ trong đầu nhưng chưa biết vào câu chuyện từ đâu, thứ tự dưới đây giúp đi từ đồ vật đến bản nháp đầu.

  1. Đặt món đồ trước mặt nếu nó còn, hoặc nhắm mắt hình dung nó. Viết mười dòng tả nó như một người chưa từng thấy: kích thước, chất liệu, chỗ hỏng, mùi, tiếng động khi dùng.
  2. Liệt kê mọi khoảnh khắc bạn nhớ có món đồ ấy, mỗi khoảnh khắc một dòng, ghi kèm năm tháng hoặc tuổi của bạn lúc đó.
  3. Ghi bên cạnh mỗi dòng: lúc ấy ai cầm nó, ai dùng nó, nó đang ở đâu trong nhà. Những người quanh món đồ mới là câu chuyện.
  4. Chọn ba khoảnh khắc cách xa nhau về thời gian, mà ở mỗi lần quan hệ quanh món đồ đã khác đi.
  5. Viết ba khoảnh khắc ấy thành ba cảnh ngắn, mỗi cảnh không quá ba trăm chữ, chưa cần nối với nhau.
  6. Đọc ba cảnh liền nhau và viết những đoạn tóm lược ngắn để nối. Đến đây bạn đã có bộ xương của câu chuyện.

Mười dòng tả ở bước một hiếm khi được dùng nguyên vẹn, nhưng chúng là kho chi tiết bạn sẽ rút ra trong cả bài. Một vết sứt ghi ở dòng thứ bảy có khi trở thành chi tiết đắt nhất của cảnh cuối.

Cái bẫy biến đồ vật thành biểu tượng sáo

Đồ vật làm trục câu chuyện rất dễ bị đẩy thành biểu tượng: chiếc áo cũ "là biểu tượng cho tình mẹ bao la", cây đàn "là hiện thân của ước mơ dang dở". Ngay khi người viết gọi tên ý nghĩa biểu tượng, đồ vật mất đi sức mạnh của nó. Nó thôi là một chiếc áo có thật với chỗ sờn ở khuỷu tay, và trở thành một khái niệm.

Bẫy thứ hai là chọn đồ vật vì nó "có ý nghĩa" chứ không vì nó có thật trong câu chuyện. Một cây nến, một cánh chim, một chiếc lá vàng thường xuất hiện trong bản thảo vì người viết nghĩ chúng giàu ý nghĩa. Trong chuyện đời thật, đồ vật tốt nhất là thứ đã thật sự ở đó, dù nó tầm thường đến đâu: cái chậu nhựa, đôi dép tổ ong, chiếc mũ bảo hiểm cũ.

Bẫy thứ ba là để đồ vật xuất hiện quá nhiều. Nếu món đồ có mặt ở mọi đoạn, người đọc bắt đầu thấy người viết đang cố. Ba đến năm lần xuất hiện trong một câu chuyện vài nghìn chữ thường là đủ; giữa các lần, để câu chuyện đi tự nhiên với những người và việc khác.

Cách kiểm đơn giản: đọc lại mọi câu có món đồ. Câu nào nói về nó như một vật, giữ. Câu nào giải thích nó tượng trưng cho điều gì, xoá.

Câu hỏi thường gặp

Đồ vật không còn nữa thì có kể được không?

Được. Đồ vật đã mất thường mang thêm một lớp nghĩa của sự tiếc nhớ. Kể những gì bạn nhớ chắc về nó, và có thể kể cả lúc nó mất đi hoặc lúc bạn nhận ra nó không còn. Nếu có ảnh cũ chụp được món đồ, đó là nguồn rất tốt để gợi lại chi tiết.

Có thể dùng một nơi chốn thay cho đồ vật không?

Có, và cách làm tương tự: một căn nhà, một góc chợ, một bến xe đi qua nhiều khoảnh khắc và đổi nghĩa theo thời gian. Nơi chốn rộng hơn đồ vật nên dễ bị kể lan man hơn; thu hẹp nó lại thành một góc cụ thể sẽ dễ viết hơn.

Đồ vật của người khác trong gia đình thì có cần hỏi ý không?

Đồ vật không phải là bí mật, nhưng câu chuyện quanh nó thì có thể chạm đến đời tư của người ấy. Nếu bài sẽ được người khác đọc và người ấy còn sống, nên cho họ biết. Nhiều người cảm động khi biết một món đồ của mình được nhớ đến lâu như vậy.

Câu chuyện quanh đồ vật có phải là tản văn không?

Có thể là tản văn nếu nó xoay quanh cảm xúc và hình ảnh, không cần diễn biến rõ. Nhưng cũng có thể là một câu chuyện có cốt, với đồ vật làm trục. Tên gọi thể loại không quan trọng bằng việc câu chuyện có được kể trọn hay không.

Có nên đặt tên đồ vật vào tiêu đề câu chuyện không?

Nhiều câu chuyện quanh đồ vật lấy chính món đồ làm tiêu đề, và cách này thường hiệu quả vì nó cụ thể và gợi tò mò. Nhưng tránh tiêu đề giải thích nghĩa của đồ vật; để người đọc tự khám phá qua câu chuyện.

Có thể viết nhiều câu chuyện khác nhau quanh cùng một đồ vật không?

Có. Một món đồ lâu đời có thể là trục cho nhiều câu chuyện, mỗi câu chuyện nhìn nó từ một quan hệ khác hoặc một quãng đời khác. Mỗi bài nên có một câu "câu chuyện này kể về việc mình…" riêng để không lặp lại nhau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138