Chi tiết giác quan là những gì người trong chuyện nhìn, nghe, ngửi, nếm, chạm được, viết ra cụ thể đến mức người đọc cảm thấy chúng trên da mình. Trong chuyện đời thật, chúng làm việc mà tính từ không làm được: thay vì nói "căn bếp ấm áp", bạn viết mùi mỡ hành phi, tiếng nồi cơm điện bật nút, hơi nóng phả vào mặt khi mở vung, và người đọc tự thấy ấm.
Bài này giải thích vì sao chi tiết giác quan quan trọng riêng với người kể chuyện đời mình, cách gợi lại những chi tiết đã nằm im trong trí nhớ, cách chọn chi tiết riêng thay vì chi tiết ai cũng viết, và mức nào thì đủ. Các đoạn mẫu trong bài là đoạn tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định.
Vì sao chuyện đời thật cần chi tiết giác quan hơn truyện hư cấu
Người đọc chuyện đời thật luôn có một câu hỏi ngầm: chuyện này có thật không? Họ không đòi giấy tờ, nhưng họ dò dấu vết của người đã ở đó. Chi tiết giác quan chính là dấu vết ấy. Một người từng ở trọ cạnh khu công nghiệp sẽ nhớ tiếng còi đổi ca lúc mười giờ đêm, mùi khét của bánh mì nướng lại trên bếp cồn. Những thứ đó không ai bịa cho đúng được nếu chưa sống qua, và người đọc cảm được điều đó.
Lý do thứ hai: chuyện đời thật hay rơi vào kể lể. Người viết có quá nhiều điều muốn nói, nên dễ chuyển sang tóm tắt và đánh giá: "những ngày ấy thật khó khăn", "mẹ mình là người phụ nữ tần tảo". Câu đánh giá đúng nhưng không đọng lại. Một chi tiết như bàn tay mẹ nứt nẻ đến mức phải quấn băng keo khi rửa bát mùa đông đọng lại lâu hơn mọi tính từ.
Lý do thứ ba là giữ cho người viết khỏi tự thương hại. Khi viết về nỗi khổ của mình bằng tính từ, giọng văn dễ trượt sang than vãn. Khi viết bằng chi tiết, bạn đứng lùi lại một bước, để sự việc tự nói. Người đọc thương nhân vật nhiều hơn khi nhân vật không đòi được thương.
Năm giác quan, năm loại chi tiết khác nhau
Thị giác là giác quan bị dùng nhiều nhất và dễ sáo nhất. Người viết hay tả màu trời, ánh nắng, con đường. Chi tiết nhìn có sức nặng là chi tiết nhỏ và lệch: vết ố hình bản đồ trên trần nhà trọ, chiếc cúc áo khâu bằng chỉ khác màu. Thử nhìn chỗ ít ai nhìn.
Thính giác giữ không khí của một nơi. Mỗi nơi chốn có một nền âm thanh riêng: tiếng loa phường buổi sáng, tiếng máy bơm nước dưới tầng trệt, tiếng dép lê kéo trên hành lang lát gạch. Một âm thanh đều đặn đặt vào đầu cảnh là đủ dựng cả căn phòng.
Khứu giác đánh thức trí nhớ mạnh nhất. Nhiều người viết thấy khi nhớ ra một mùi, cả cảnh hiện lại theo. Mùi dầu gió trên áo bà, mùi khói rơm cuối vụ, mùi nhựa của chiếc ba lô mới trước ngày khai giảng. Mùi cũng là chi tiết ít người dùng nên còn mới.
Vị giác gắn với bữa ăn, và bữa ăn gắn với quan hệ. Ai nấu, ai ăn trước, món gì thường được nhường lại: những điều ấy kể về một gia đình nhiều hơn cả trang miêu tả tính cách. Vị cũng không chỉ là ngon: vị chát của chuối xanh chấm muối ăn thay bữa có thể kể cả một mùa giáp hạt.
Xúc giác là giác quan gần thân thể nhất. Nhiệt độ, độ nhám, sức nặng, cảm giác đau mỏi. Sức nặng của thùng hàng đầu tiên bạn bê ở kho, cái lạnh của sàn gạch khi bạn ngồi chờ ở hành lang bệnh viện. Xúc giác làm người đọc đứng vào trong thân thể nhân vật, không chỉ đứng nhìn.
Gợi lại chi tiết đã quên: bài tập mười lăm phút
Chi tiết giác quan của chuyện đời thật không mất đi, chúng chỉ nằm im. Bài tập dưới đây giúp gợi lại chúng trước khi viết một cảnh. Bạn cần giấy bút và một chỗ yên.
- Chọn một nơi chốn cụ thể trong câu chuyện, ví dụ căn bếp nhà ngoại hoặc phòng trọ đầu tiên. Nhắm mắt và đặt mình đứng ở cửa ra vào.
- Viết nhanh mọi thứ nhìn thấy theo chiều từ trái sang phải, không chọn lọc, không viết thành câu. Chỉ cần danh từ và vài chữ đi kèm.
- Viết riêng một cột âm thanh: âm thanh gần, âm thanh xa, âm thanh lúc sáng sớm và lúc đêm khuya ở chỗ đó.
- Viết một cột mùi và vị. Nếu không nhớ, hỏi: nơi đó nấu món gì, giặt bằng gì, sau mưa có mùi gì.
- Viết một cột xúc giác: sàn nhà, mặt bàn, nhiệt độ, chỗ ngồi. Thân thể bạn ở nơi đó cảm thấy thế nào.
- Khoanh tròn ba chi tiết mà bạn nghĩ chỉ người từng ở đó mới biết. Đó là ba chi tiết đầu tiên nên dùng khi viết cảnh.
Nếu có thể, hỏi thêm một người từng ở cùng nơi đó. Họ nhớ những chi tiết khác bạn, và đôi khi một chi tiết của họ mở lại cả một mảng trí nhớ của bạn. Chỉ dùng chi tiết của họ khi bạn thấy nó đúng với trải nghiệm của mình, không thì chỉ nên coi là gợi ý.
Chi tiết riêng và chi tiết ai cũng viết
Chi tiết giác quan chỉ có sức nặng khi nó riêng. Có những chi tiết đã được viết nhiều đến mức người đọc lướt qua mà không thấy gì. Bảng dưới đặt cạnh nhau vài cặp để bạn thấy khác biệt.
| Chi tiết ai cũng viết | Chi tiết riêng hơn (ví dụ giả định) | Vì sao bản thứ hai có sức nặng |
|---|---|---|
| Mái tóc bạc của mẹ | Sợi tóc bạc mẹ nhờ nhổ, mỗi sợi trả hai trăm đồng, hồi nhỏ | Có hành động, có quan hệ, có một giao kèo chỉ nhà đó có |
| Con đường làng quanh co | Đoạn đường đất trước nhà ông Năm, mùa mưa phải xách dép đi chân không | Có chỗ cụ thể và có thân thể người đi |
| Mùi thơm của cơm mới | Mùi nồi cơm bị khê dưới đáy vì mẹ vừa nấu vừa trông em | Lệch khỏi khuôn mẫu, kể thêm một hoàn cảnh |
| Tiếng mưa rơi trên mái nhà | Tiếng nước nhỏ vào cái chậu nhôm đặt giữa giường, mỗi đêm mưa một lần | Âm thanh gắn với việc phải làm và với cái nghèo |
| Đôi bàn tay chai sạn của bố | Ngón tay cái của bố mất cảm giác, cầm cốc nước nóng mà không biết | Một sự thật thân thể nói về cả đời làm nghề |
Cột giữa không hay hơn vì dùng chữ đẹp hơn. Nó hay hơn vì nó cụ thể và có dấu vết của một đời sống riêng. Khi bạn thấy mình viết một chi tiết quen tai, hỏi thêm: trong nhà mình, cái đó khác các nhà khác ở điểm nào?
Đoạn mẫu: một cảnh trước và sau khi thêm chi tiết
Hai đoạn dưới cùng tả một buổi tối ở phòng trọ của một sinh viên năm nhất. Cả hai là đoạn mẫu tự viết để minh hoạ, nhân vật giả định.
Trước: "Phòng trọ của mình rất chật và nóng. Buổi tối mình thường ngồi học một mình, cảm thấy rất cô đơn và nhớ nhà."
Sau: "Phòng rộng vừa một chiếc chiếu đôi và cái bàn gấp. Quạt treo tường quay sang trái thì vướng dây phơi, nên mình để nó đứng yên, thổi thẳng vào chồng sách. Chín giờ tối, nhà bên bật ti vi phim bộ, tiếng thoại xuyên qua bức tường mỏng. Mình mở hộp cá kho mẹ gửi theo xe khách, ăn hai miếng rồi đậy lại, để dành cho đến thứ Năm."
Đoạn sau không có chữ "cô đơn" hay "nhớ nhà". Nhưng hộp cá kho được chia ra để dành, tiếng ti vi nhà bên thay cho tiếng người trong phòng, cái quạt không quay được: những chi tiết ấy làm thay việc của hai tính từ, và làm tốt hơn. Để ý thêm là đoạn sau không nhồi đủ năm giác quan. Nó chỉ có nhìn, nghe, nếm, và một chút xúc giác từ gió quạt. Như vậy là đủ.
Bao nhiêu chi tiết là đủ, và khi nào nên dừng
Chi tiết giác quan có thể làm câu chuyện sống, cũng có thể làm nó nghẹt thở nếu dùng quá tay. Vài nguyên tắc giúp giữ liều lượng:
- Mỗi cảnh hai đến bốn chi tiết đắt. Nhiều hơn, người đọc bắt đầu thấy mình đang đọc một bản liệt kê đồ đạc.
- Chi tiết phải phục vụ điều cảnh muốn nói. Nếu cảnh nói về sự xa cách giữa hai cha con, chi tiết hợp là khoảng trống giữa hai chiếc ghế, không phải màu sơn tường.
- Đặt chi tiết vào trong hành động. "Mẹ lau tay vào vạt áo đã sờn rồi mới cầm tờ giấy" tốt hơn một câu tả riêng về chiếc áo sờn.
- Cảnh căng thì chi tiết thưa. Lúc chuyện lớn xảy ra, người ta chỉ thấy vài thứ, rất rõ. Viết ít đi ở khoảnh khắc quan trọng nhất, mỗi chi tiết sẽ sắc hơn.
- Cảnh chậm thì chi tiết dày hơn được. Một buổi sáng bình thường ở chợ có thể chứa nhiều chi tiết vì người đọc đang được mời ở lại và nhìn.
- Cảnh đau thì cẩn thận với chi tiết thân thể. Với những ký ức tổn thương, bạn không cần tả chi tiết đau đớn để người đọc hiểu. Một chi tiết bên lề, như tiếng đồng hồ trên tường, thường đủ và an toàn hơn cho chính người viết.
Khi sửa bản nháp, thử gạch dưới mọi chi tiết giác quan trong một cảnh. Nếu bạn đếm được mười, giữ lại ba cái riêng nhất, cái nào quen tai thì bỏ. Cảnh sẽ gọn và sáng hơn ngay.
Khi trí nhớ không cho đủ chi tiết
Chuyện đời thật đặt ra một ranh giới mà truyện hư cấu không có: bạn không được bịa chi tiết rồi trình bày như sự thật. Nếu bạn không nhớ chiếc áo mẹ mặc hôm đó màu gì, đừng viết "chiếc áo màu xanh lá" chỉ vì nghe hay. Người đọc có thể không bao giờ biết, nhưng những người có mặt hôm đó sẽ biết, và một chi tiết sai làm họ nghi cả câu chuyện.
Có vài cách trung thực. Cách thứ nhất là dùng chi tiết lặp lại mà bạn chắc: mẹ hay mặc chiếc áo bà ba nâu khi đi chợ, nên bạn viết "chắc hôm ấy mẹ cũng mặc chiếc áo nâu quen thuộc", để người đọc biết đó là phỏng đoán có cơ sở. Cách thứ hai là thừa nhận chỗ trống: "mình không nhớ mẹ mặc gì, chỉ nhớ tiếng dép mẹ đi ra cửa". Sự thừa nhận ấy nhiều khi còn làm câu chuyện thật hơn.
Cách thứ ba là đi tìm lại: lật album ảnh cũ, hỏi người thân, về lại chỗ cũ nếu còn. Ảnh và lời người khác giúp kiểm chi tiết, nhưng cũng nhớ rằng mỗi người nhớ một kiểu. Chỗ hai trí nhớ vênh nhau đáng ghi chú lại, có khi chính là một phần của câu chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Chi tiết giác quan khác miêu tả cảnh vật thế nào?
Miêu tả cảnh vật thường đứng ngoài nhìn vào, liệt kê những gì có ở đó. Chi tiết giác quan đi qua thân thể một người cụ thể: thứ người ấy nghe, ngửi, chạm vào trong lúc đang làm một việc. Nó vì vậy gắn chặt với nhân vật và câu chuyện hơn.
Dùng nhiều so sánh, ẩn dụ có làm chi tiết hay hơn không?
Không hẳn. Một so sánh đúng chỗ làm chi tiết sáng lên, nhưng nhiều so sánh liên tiếp làm người đọc chú ý vào chữ thay vì vào sự việc. Trong chuyện đời thật, chi tiết trần trụi và chính xác thường có sức nặng hơn hình ảnh bay bổng.
Làm sao biết chi tiết của mình là riêng hay đã quen tai?
Hỏi xem chi tiết đó có thể xuất hiện trong chuyện của hàng nghìn người khác không. Tóc bạc, đôi tay chai, con đường làng thì có. Một thói quen, một giao kèo, một đồ vật chỉ nhà bạn có thì không. Chi tiết càng ít người có, càng nên giữ.
Viết về người đã mất mà không còn nhớ rõ thì sao?
Viết những gì bạn nhớ chắc, dù chỉ là một hai chi tiết, và nói thẳng chỗ nào đã mờ. Hỏi thêm người thân để bổ sung, ghi rõ chi tiết nào là của họ kể lại. Một chân dung không đầy đủ nhưng trung thực đáng tin hơn một chân dung đầy đủ mà phải bịa.
Có nên tả chi tiết đau đớn để người đọc cảm được nỗi khổ không?
Thường không cần, và có khi làm hại chính người viết khi phải sống lại cảnh đó. Một chi tiết bên lề, ít trực diện, thường đủ cho người đọc hiểu. Nếu viết về chuyện đau khiến bạn mất ngủ hay hoảng loạn, nên dừng và nói chuyện với người tin cậy hoặc chuyên gia.
Chi tiết giác quan có hợp với bài ngắn vài trăm chữ không?
Rất hợp, vì bài ngắn không có chỗ cho tóm tắt dài. Một hai chi tiết đắt có thể gánh cả bài. Với bài ngắn, chọn một chi tiết làm trục, mở và kết đều quay về nó, sẽ cho cảm giác trọn vẹn hơn là rải nhiều chi tiết nhỏ.